ThanPhuc.comThán Phục
Hợp tác và cộng sinh

Nấm rễ cộng sinh với cây ra sao: đổi đường lấy lân và sự thật về mạng nấm nối rừng

Phần lớn cây trên cạn sống nhờ nấm bám rễ: nấm mang lân, nước cho cây, cây trả đường. Cơ chế đổi chác, mạng nấm nối nhiều cây, và chuyện nào đã được thổi phồng.

Close view of white fungal threads spreading through dark moist soil and pine needle litter around fine tree roots on a forest floor, soft dappled light

Nấm rễ cộng sinh với cây bằng một cuộc đổi chác: sợi nấm len vào hoặc bọc quanh rễ, vươn xa trong đất để hút lân, đạm và nước đưa cho cây; cây trả lại đường và chất béo làm ra từ quang hợp. Phần lớn loài cây trên cạn, ước tính hơn tám phần mười, sống trong quan hệ này. Nhiều cây con thiếu nấm thì còi cọc, có loài như lan thì hạt không nảy mầm nổi.

Mấy năm gần đây, hình ảnh "mạng internet của rừng" nối các cây qua sợi nấm được kể rất nhiều, kèm những chuyện cây mẹ nuôi cây con, cây báo động cho nhau. Bài này đi qua cơ chế trao đổi đã được chứng minh, hai kiểu nấm rễ chính, bằng chứng về mạng nấm chung, và tách riêng phần nào đã chắc, phần nào còn đang tranh luận gay gắt trong giới khoa học.

Vì sao cây cần nấm: bài toán lân trong đất

Rễ cây hút nước và chất khoáng tốt, nhưng có một chất rất khó lấy: lân, hay phốt pho. Lân trong đất phần lớn bám chặt vào hạt đất hoặc nằm ở dạng khó tan, và di chuyển rất chậm. Rễ hút hết lân ở sát quanh mình rồi tạo ra một "vùng cạn" bao quanh, trong khi lân ở cách đó vài phân vẫn còn nhưng không chảy tới.

Sợi nấm giải bài toán bằng kích thước. Một sợi nấm mảnh hơn lông hút của rễ nhiều lần, chui được vào những khe đất nhỏ mà rễ không vào nổi, và vươn ra khỏi vùng cạn quanh rễ tới chỗ còn lân. Với cùng một lượng vật liệu, nấm tạo ra chiều dài sợi và diện tích tiếp xúc với đất lớn hơn rễ rất nhiều. Nhiều loài nấm còn tiết enzyme và axit hữu cơ giải phóng lân và đạm bị khoá trong chất hữu cơ.

Đổi lại, nấm cần năng lượng. Nấm không có diệp lục nên không tự làm ra đường. Cây chuyển cho nấm một phần đường từ quang hợp. Với nhóm nấm rễ nội cộng sinh phổ biến nhất, các nhà khoa học còn phát hiện nấm không tự tổng hợp được một số chất béo thiết yếu, nên phải nhận chất béo trực tiếp từ cây. Như vậy cây không chỉ "cho ăn" mà còn nuôi nấm bằng một món nấm không thể thiếu.

Quan hệ này cổ xưa: hoá thạch thực vật cạn đầu tiên, hơn bốn trăm triệu năm trước, đã có dấu vết nấm sống trong mô. Nhiều nhà khoa học tin rằng nấm đã giúp thực vật bước lên đất liền, khi chúng chưa có hệ rễ thật sự.

Hai kiểu nấm rễ chính

Không phải nấm rễ nào cũng giống nhau. Hai nhóm phổ biến nhất khác nhau ở cách bám rễ, loại cây chủ và thứ chúng giỏi lấy.

Đặc điểmNấm rễ nội cộng sinhNấm rễ ngoại cộng sinh
Cách bámSợi nấm chui vào trong tế bào vỏ rễ, phân nhánh thành những cấu trúc dạng cây nhỏ, nơi trao đổi chất diễn raSợi nấm bọc ngoài đầu rễ thành lớp áo và len giữa các tế bào, không chui vào trong tế bào
Cây chủPhần lớn cây cỏ, cây ăn quả, cây lương thực: lúa, ngô, đậu, cà phê, cam, xoàiThông, sồi, dẻ, bạch đàn, và nhóm cây họ dầu như dầu, sao, chò, sến của rừng Việt Nam
Có thấy bằng mắt khôngKhông có thể quả to; chỉ thấy dưới kính hiển vi sau khi nhuộm rễNhiều loài mọc thể quả là những cây nấm quen thuộc dưới gốc thông, gốc dầu sau mưa
Giỏi lấy gìLân là chủ yếuĐạm và lân từ lớp lá mục, nhờ enzyme phân giải chất hữu cơ
Mức phụ thuộcNhiều cây trồng vẫn sống không nấm nếu bón đủ lânNhiều cây rừng gần như không lớn nổi nếu thiếu nấm

Ngoài hai nhóm này còn những kiểu nấm rễ riêng ở họ lan và họ đỗ quyên. Lan là trường hợp đặc biệt nhất: hạt lan nhỏ như bụi, gần như không có chất dự trữ. Ngoài tự nhiên, hạt chỉ nảy mầm khi gặp đúng loài nấm cung cấp đường cho cây mầm, có khi suốt nhiều năm trước khi cây có lá quang hợp được.

Cuộc mặc cả dưới lòng đất diễn ra thế nào

Gọi là cộng sinh, nhưng giữa cây và nấm vẫn có mặc cả. Thí nghiệm đánh dấu chất bằng đồng vị cho thấy một chuỗi trao đổi có điều kiện, khá giống một thị trường nhỏ.

  1. Gặp nhau. Rễ cây tiết ra những chất tín hiệu vào đất; bào tử nấm cảm nhận được thì nảy mầm và mọc sợi về phía rễ. Nấm cũng tiết tín hiệu, và cây "mở cửa" cho nấm vào thay vì kích hoạt phản ứng tự vệ như với nấm bệnh.
  2. Dựng chỗ trao đổi. Ở nấm rễ nội cộng sinh, sợi nấm chui vào tế bào rễ và phân nhánh dày đặc; màng tế bào cây bao quanh nhánh nấm, tạo một bề mặt tiếp xúc rộng.
  3. Đổi hàng. Nấm giao lân, đạm, nước; cây giao đường và chất béo.
  4. Thưởng và phạt. Khi một cây có nhiều loài nấm cùng lúc, thí nghiệm cho thấy cây chuyển nhiều đường hơn cho phần rễ có nấm giao nhiều lân hơn. Ngược lại, nấm cũng chuyển lân nhiều hơn cho rễ trả nhiều đường hơn.
  5. Điều chỉnh theo hoàn cảnh. Khi đất đã giàu lân, chẳng hạn bón nhiều phân lân, cây giảm nuôi nấm, mức cộng sinh giảm hẳn. Khi cây bị che bóng, thiếu đường, cây cũng "trả công" ít đi.

Cơ chế thưởng phạt này giúp quan hệ không bị lợi dụng. Một loài nấm chỉ nhận đường mà không giao lân sẽ dần bị cây bỏ đói. Đây là ví dụ đẹp về việc hợp tác lâu dài không cần "lòng tốt", chỉ cần hai bên phản ứng với điều mình nhận được.

Mạng nấm nối nhiều cây: phần đã chắc và phần bị thổi phồng

Đã chắc: mạng nấm chung có tồn tại. Một cá thể nấm có thể bám rễ nhiều cây cùng lúc, kể cả cây khác loài. Bằng phân tích di truyền, người ta đã lần ra những cá thể nấm nối nhiều cây trong một khu rừng. Chất đánh dấu cũng cho thấy một lượng carbon có thể đi từ cây này sang cây khác.

Đã chắc: cây con trong rừng hưởng lợi từ nấm có sẵn. Cây con mọc gần cây lớn cùng nhóm thường nhanh có nấm rễ hơn vì sợi nấm đã có trong đất, và điều đó giúp chúng bén rễ tốt hơn.

Còn tranh luận: "cây mẹ" chủ động nuôi con. Lượng carbon đi qua nấm từ cây lớn tới cây con trong các thí nghiệm ngoài thực địa thường nhỏ và khác nhau rất nhiều giữa các nghiên cứu. Chưa rõ carbon ấy có phần nào thật sự tới cây con hay dừng lại trong nấm. Nhiều nhà khoa học cho rằng hình ảnh cây mẹ chăm con đã đi xa hơn bằng chứng.

Còn tranh luận: cây báo động cho nhau qua mạng nấm. Có thí nghiệm trong chậu cho thấy cây không bị sâu ăn bật cơ chế phòng vệ sớm hơn khi nối nấm với cây bị sâu ăn. Nhưng ngoài rừng thật, tín hiệu có thể đi qua đất, qua không khí, nên khó tách vai trò của nấm. Đây là câu hỏi mở.

Một góc nhìn tỉnh táo. Nấm không phục vụ cây; nấm làm vì lợi ích của chính nó. Nếu carbon đi qua mạng nấm, nhiều khả năng nấm đang điều phối theo nhu cầu của mình. Câu chuyện thật vẫn đủ kỳ diệu mà không cần nhân hoá.

Kẻ ăn chực trong mạng nấm

Ở đâu có trao đổi, ở đó có kẻ chỉ nhận mà không trả. Dưới tán rừng ẩm, đôi khi bạn gặp những cây nhỏ trắng toát hoặc nâu nhạt, không có lá xanh, mọc lên từ lớp lá mục. Chúng không có diệp lục, không quang hợp. Vậy chúng lấy đường ở đâu?

Câu trả lời là từ chính mạng nấm rễ. Những cây này cắm rễ vào mạng sợi của nấm đang cộng sinh với các cây lớn xung quanh, rồi hút đường từ nấm mà không trả lại gì. Đường ấy ban đầu do cây lớn quang hợp làm ra, đi vào nấm, và bị cây ăn chực "rút" đi giữa đường. Giới thực vật học gọi đây là thực vật dị dưỡng nhờ nấm. Nhiều loài lan hoại sinh và một số loài thuộc các họ khác sống theo kiểu này cả đời.

Cũng có những cây chỉ ăn chực một giai đoạn. Như đã nói, cây mầm lan sống nhờ đường của nấm khi còn chưa có lá. Một số loài lan khi lớn vẫn quang hợp nhưng tiếp tục lấy thêm đường từ nấm, nhất là khi sống dưới tán rất tối.

Những kẻ ăn chực này chính là bằng chứng sống thuyết phục nhất cho việc đường có thật sự đi qua mạng nấm từ cây này sang cây khác. Chúng cũng cho thấy hệ thống không phải "tình thương" mà là đường ống có thể bị khai thác. Nhìn thấy một cây trắng không lá dưới tán rừng, bạn đang nhìn vào lối rẽ bí mật của cả một mạng lưới dưới đất. Đừng nhổ chúng lên: nhiều loài hiếm, và nhổ ra thì cây chết ngay vì đứt khỏi nấm.

Tận mắt thấy nấm rễ và điều người làm vườn nên biết

Nấm rễ ẩn dưới đất nhưng không khó tìm dấu vết. Dưới đây là vài cách quan sát và vài điều thực tế.

  • Dưới gốc thông, gốc dầu: gạt nhẹ lớp lá kim, lá mục sau mùa mưa, bạn sẽ thấy những sợi trắng, vàng như mạng nhện trong đất ẩm. Nhiều cây nấm mọc thành vòng quanh gốc cây là thể quả của nấm rễ ngoại cộng sinh. Không hái ăn nấm dại vì rất nhiều loài độc.
  • Ở rừng khộp Tây Nguyên: cây họ dầu sống nhờ nấm rễ ngoại cộng sinh trên đất nghèo dinh dưỡng; mùa mưa là lúc nấm mọc rộ dưới tán.
  • Thí nghiệm ở phòng thí nghiệm trường: lấy rễ non của cây ngô hoặc cây hành, rửa sạch, đun trong dung dịch kiềm nhẹ theo hướng dẫn của thầy cô, rồi nhuộm bằng mực pha giấm. Dưới kính hiển vi, sợi nấm và các cấu trúc phân nhánh hiện màu xanh trong tế bào rễ.
  • Làm vườn: bón quá nhiều phân lân làm cây "bỏ" nấm; cày xới đất liên tục phá đứt mạng sợi nấm; để đất trống lâu không có cây sống làm nấm thiếu chủ. Giữ lớp phủ hữu cơ và trồng xen giúp mạng nấm duy trì.
  • Đất trồng lan: lan rừng bị đào khỏi tự nhiên thường chết dần vì mất nấm đồng hành; đó là thêm một lý do không đào lan rừng về trồng.

Một câu hỏi gợi mở cho học sinh: "Nếu cây không có miệng và không đi được, làm sao nó lấy được chất dinh dưỡng ở xa?" Câu trả lời nấm rễ thường làm các em ngạc nhiên hơn cả chuyện cây quang hợp.

Câu hỏi thường gặp

Nấm rễ có giống nấm gây bệnh cho cây không?

Không. Nấm rễ cộng sinh trao đổi chất dinh dưỡng với cây và cây chủ động cho chúng vào rễ. Nấm bệnh thì ăn mô cây mà không đem lại gì. Cây phân biệt hai loại nhờ những tín hiệu hoá học riêng trao đổi khi gặp nhau.

Có phải mọi cây đều cần nấm rễ không?

Phần lớn loài cây trên cạn có nấm rễ, nhưng không phải tất cả. Một số họ cây như họ cải thường không có nấm rễ. Mức phụ thuộc cũng khác nhau: nhiều cây rừng gần như không sống nổi khi thiếu nấm, còn nhiều cây trồng vẫn sống được nếu được bón đủ.

Rừng có thật sự "nói chuyện" qua mạng nấm không?

Mạng nấm nối nhiều cây là có thật, nhưng chuyện cây chủ động gửi tín hiệu báo động hay nuôi cây con qua mạng nấm ngoài rừng thật vẫn đang tranh luận. Bằng chứng mạnh nhất đến từ thí nghiệm trong chậu, chưa đủ để kết luận cho cả khu rừng.

Nấm mọc dưới gốc thông có phải nấm rễ không?

Nhiều loài nấm mọc thành vòng dưới gốc thông, gốc dầu là thể quả của nấm rễ ngoại cộng sinh, nhưng cũng có loài là nấm phân huỷ lá mục. Phân biệt cần chuyên môn, và tuyệt đối không hái ăn nấm dại không rõ loài.

Vì sao hạt lan khó nảy mầm khi gieo bình thường?

Hạt lan rất nhỏ và gần như không có chất dinh dưỡng dự trữ. Ngoài tự nhiên, chúng cần gặp đúng loài nấm cung cấp đường thì mới nảy mầm. Người trồng lan chuyên nghiệp gieo hạt trong môi trường nuôi cấy có sẵn đường để thay vai trò của nấm.

Bón nhiều phân lân có hại cho nấm rễ không?

Khi đất đã giàu lân, cây giảm chia đường cho nấm và mức cộng sinh giảm. Về lâu dài, đất mất bớt mạng sợi nấm, cây phụ thuộc vào phân bón hơn. Bón vừa đủ và giữ đất ít bị xáo trộn giúp nấm rễ tồn tại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138