ThanPhuc.comThán Phục
Hợp tác và cộng sinh

Ong mật nhảy múa chỉ đường thế nào: góc so với mặt trời, độ dài lắc và mắt đo quãng

Trong tổ tối, ong thợ lắc mình theo một đường thẳng để báo hướng và độ xa của bãi hoa. Cách giải mã điệu múa, ong đo quãng đường ra sao, và điều còn tranh luận.

Honeybee workers crowd around a dancing bee on a golden honeycomb frame held by a beekeeper seen from behind, warm afternoon light, close angle, shallow focus

Ong mật chỉ đường bằng điệu lắc đuôi: trên mặt lược thẳng đứng trong tổ, ong thợ vừa về lặp lại một đường chạy thẳng trong lúc lắc bụng, rồi vòng trái, vòng phải quay lại điểm đầu. Góc của đường chạy so với phương thẳng đứng bằng góc giữa hướng bãi hoa và hướng mặt trời; thời gian lắc càng dài thì bãi hoa càng xa. Ong khác bám theo, cảm nhận bằng râu và chân, rồi bay ra tìm đúng chỗ.

Một loài côn trùng có não nhỏ hơn hạt vừng lại dùng một mã ký hiệu trừu tượng, mã hoá cả hướng lẫn khoảng cách, là phát hiện làm thay đổi cách khoa học nhìn về giao tiếp ở động vật. Phần dưới giải mã từng thành phần của điệu múa, ong đo quãng đường bằng gì, chuyện gì xảy ra khi trời nhiều mây, và những điều đến nay vẫn còn tranh luận.

Giải mã một điệu lắc đuôi

Hình dung điệu múa như một hình số tám bị kéo dài, với nét giữa là một đường chạy thẳng. Mọi thông tin nằm ở nét giữa đó.

Thành phần điệu múaMã hoá thông tin gìVí dụ dễ hình dung
Hướng đường chạy so với phương thẳng đứngGóc giữa hướng bãi hoa và hướng mặt trời khi nhìn từ cửa tổChạy thẳng lên trên: bay thẳng về phía mặt trời. Chạy chếch phải 60 độ: bay lệch phải mặt trời 60 độ
Thời gian một lần chạy lắcKhoảng cách tới bãi hoaLắc lâu gấp đôi: bãi hoa xa hơn khoảng gấp đôi, theo thang đo riêng của từng đàn
Số vòng lặp lại và độ hăngChất lượng nguồn: mật đặc, nhiều, gầnNguồn tốt: múa hàng chục vòng liền; nguồn kém: vài vòng rồi thôi
Mùi hoa bám trên thân và mẫu mật nhả cho ong khác nếmLoại hoa cần tìmOng theo sau nhớ mùi để nhận đúng hoa khi tới nơi
Âm rung khi lắc và khi vỗ cánhGiúp ong theo sau bám điệu múa trong bóng tốiOng theo cảm nhận rung động qua sáp và qua râu

Với bãi hoa rất gần tổ, đường chạy ngắn đến mức điệu múa trông như vòng tròn, trước đây được gọi riêng là "điệu múa vòng". Ngày nay nhiều nhà nghiên cứu xem đó là điệu lắc đuôi rút gọn, vẫn chứa phần nào thông tin về hướng.

Từ mặt trời bên ngoài tới mặt lược trong tổ: chuyển đổi ra sao

Điều đáng thán phục nhất không nằm ở chuyện ong lắc mình, mà ở phép chuyển đổi hệ quy chiếu. Ngoài trời, ong định hướng theo mặt trời trên mặt phẳng ngang. Trong tổ tối, trên lược dựng đứng, ong dùng trọng lực làm mốc.

  1. Trên đường bay về, ong ghi nhớ góc giữa hướng bay và hướng mặt trời, nhờ mắt kép nhận ra vị trí mặt trời và cả kiểu ánh sáng phân cực trên bầu trời.
  2. Vào tổ, ong thay "hướng mặt trời" bằng "hướng ngược trọng lực", tức hướng thẳng lên trên mặt lược.
  3. Ong chạy thẳng theo góc tương ứng với góc đã nhớ và lắc bụng trong lúc chạy.
  4. Ong theo sau, áp sát, cảm nhận hướng chạy bằng thân và râu, đếm độ dài lắc qua nhiều vòng.
  5. Ra khỏi tổ, ong theo sau làm phép ngược: đổi "hướng lên" thành "hướng mặt trời", bay theo góc ấy và bay trong quãng đường tương ứng.
  6. Ong còn bù cho chuyển động của mặt trời. Nếu bị giữ trong tổ một lúc rồi mới múa, ong điều chỉnh góc theo vị trí mới của mặt trời, như có sẵn đồng hồ sinh học bên trong.

Ở một vài loài ong mật nguyên thuỷ hơn, như ong ruồi làm tổ một lược lộ thiên trên cành cây, điệu múa diễn ra trên mặt phẳng ngang ở đỉnh tổ, và đường chạy chỉ thẳng hướng bãi hoa, không cần chuyển đổi. Nhiều nhà khoa học coi đó là dấu vết của bước tiến hoá trước khi ong mang điệu múa vào trong bóng tối.

Ong đo quãng đường bằng mắt chứ không bằng sức

Có một thời người ta cho rằng ong đo quãng đường bằng năng lượng tiêu hao: bay xa thì mệt hơn. Nhưng thí nghiệm cho thấy không phải. Khi bay ngược gió, ong tốn sức hơn mà điệu múa không dài hơn tương ứng. Lời giải đến từ đôi mắt: ong đo lượng hình ảnh mặt đất trôi qua mắt trong lúc bay, mà giới khoa học gọi là dòng quang học.

Bằng chứng gọn gàng nhất đến từ một thí nghiệm đường ống. Người ta cho ong bay qua một đường ống hẹp, vách dán hoa văn sọc dày đặc, để lấy thức ăn ở đầu kia. Vì vách quá gần, hình ảnh trôi qua mắt ong rất nhanh. Về tổ, ong múa như thể vừa bay một quãng xa gấp nhiều lần độ dài thật của ống. Khi vách ống dán sọc chạy dọc theo hướng bay, không tạo cảm giác hình trôi, ong múa như thể gần như không bay đi đâu.

Hệ quả thú vị: "thang đo" của mỗi đàn phụ thuộc vào cảnh quan. Đàn ong ở vùng nhiều cây cối, nhà cửa sát nhau có thể múa dài hơn cho cùng một quãng đường so với đàn ở cánh đồng trống. Điều này không gây rối vì ong trong cùng đàn bay qua cùng cảnh quan, nên ong theo sau giải mã đúng.

Vì thế, những con số kiểu "một giây lắc bằng đúng một cây số" chỉ nên hiểu là gần đúng. Tuỳ giống ong và tuỳ nơi, một giây lắc có thể tương ứng với vài trăm mét đến khoảng một cây số.

Khi trời mây, khi nguy hiểm, khi chọn nhà mới

Trời nhiều mây. Chỉ cần một mảng trời xanh nhỏ, ong vẫn đọc được kiểu ánh sáng phân cực để suy ra vị trí mặt trời. Khi mây phủ kín, ong dựa nhiều hơn vào mốc cảnh quan đã nhớ và vào mùi.

Tín hiệu dừng. Nếu một con ong bị nhện hay ong bắp cày tấn công ở bãi hoa, khi về tổ nó có thể húc đầu vào ong đang múa quảng cáo cho đúng bãi hoa đó và phát ra một tiếng rung ngắn. Ong đang múa nhận nhiều cú húc thì dừng múa sớm. Đây là cách đàn giảm số ong được gửi đến chỗ nguy hiểm.

Chọn nơi làm tổ mới. Khi đàn chia ra, vài trăm ong trinh sát tìm hốc cây, hốc đá, rồi múa trên bề mặt đám ong tụ lại để "quảng cáo" chỗ mình thấy. Chỗ tốt được múa hăng hơn, thu hút thêm ong đi kiểm tra rồi múa theo, chỗ kém thì nhạt dần. Khi đủ đông ong cùng ủng hộ một chỗ, cả đàn bay đi.

Nguồn nước và nhựa cây. Điệu múa không chỉ dành cho hoa. Ong cũng múa để chỉ nguồn nước vào ngày nóng và chỗ có nhựa cây dùng làm keo ong.

Điệu múa có thật sự giúp đàn ong no hơn không

Một câu hỏi tưởng hiển nhiên mà khoa học phải đo mới biết: nếu không có điệu múa, đàn ong có thiệt không? Để trả lời, người ta làm cho điệu múa mất thông tin hướng, chẳng hạn đặt lược nằm ngang và chiếu ánh sáng khuếch tán khắp tổ. Ong vẫn múa nhưng múa lung tung, ong theo sau không đọc được hướng. Sau đó so sánh lượng mật thu được của các đàn "múa mất hướng" với đàn bình thường.

Kết quả phụ thuộc vào cảnh quan. Ở nơi hoa nở rải đều khắp nơi, như một cánh đồng nhiều loài cây ra hoa liên tục, đàn mất thông tin hướng gần như không thiệt bao nhiêu: ong cứ bay ra là gặp hoa. Còn ở nơi hoa tập trung thành từng đám lớn mà thưa, cách xa nhau, như rừng nhiệt đới với những cây to nở rộ từng đợt, đàn mất thông tin hướng thu được ít mật hơn hẳn.

Điều đó giải thích vì sao điệu múa có lẽ ra đời ở vùng nhiệt đới, nơi tổ tiên ong mật phải tìm những cây nở rộ rải rác trong rừng. Khi một con ong thấy một cây đầy hoa cách tổ vài cây số, khả năng gọi được hàng trăm đồng đội tới đúng chỗ là lợi thế lớn. Ở vùng có hoa mọc khắp nơi, điệu múa vẫn được giữ lại nhưng trở thành công cụ phụ, bên cạnh mùi và kinh nghiệm riêng của từng con ong.

Ong mật so với các loài côn trùng xã hội khác

Không phải loài ong nào cũng nhảy múa. Đặt ong mật cạnh các loài quen ở Việt Nam giúp thấy điệu múa đặc biệt đến đâu.

LoàiCách báo cho đồng loại nơi có thức ănMức chính xác
Ong mật nội và ong mật ngoại nuôi trong thùngĐiệu lắc đuôi trên lược thẳng đứng trong tổ tốiBáo được cả hướng và khoảng cách
Ong ruồi, làm tổ một lược trên cànhMúa trên mặt ngang đỉnh tổ, đường chạy chỉ thẳng hướngBáo hướng và khoảng cách, nhưng phải có ánh sáng
Ong không đốt (ong dú)Để lại vệt mùi trên lá, cành dọc đường bay; có loài dẫn đường bằng cách bay cùngTốt ở cự ly gần, phụ thuộc mùi
Ong nghệ (thân to, lông dày, bay vù vù)Chạy kích động trong tổ, tỏa mùi hoa, không chỉ hướngChỉ báo "có thức ăn", không báo ở đâu
KiếnVệt mùi từ tổ tới thức ăn, đậm dần khi nhiều kiến điRất tốt trên mặt đất, không áp dụng khi bay

Ngay giữa các loài ong mật cũng có "phương ngữ": cùng một quãng đường nhưng thời gian lắc khác nhau giữa loài này và loài kia. Vì thế ong nội và ong ngoại tuy cùng dùng điệu lắc đuôi, nếu sống lẫn trong một tổ sẽ đọc lệch quãng đường của nhau, ít nhất là lúc đầu.

Hiểu lầm hay gặp và cách tận mắt xem ong múa

Phát hiện về điệu múa của ong từng bị nghi ngờ suốt nhiều năm. Có nhà khoa học cho rằng ong chỉ cần ngửi mùi hoa trên thân ong về là tự tìm được. Câu hỏi được trả lời khi người ta làm một con ong máy nhỏ, nhảy đúng điệu theo góc định sẵn, và ong thật bay đến đúng hướng được chỉ, dù tỷ lệ thành công thấp hơn ong thật múa. Mùi giúp nhận diện hoa, còn điệu múa đưa ong đến đúng vùng.

  • "Ong múa để vui hay ăn mừng." Không; điệu múa mang thông tin cụ thể và có thể đo, giải mã được.
  • "Ong theo sau bay đúng chính xác tới bông hoa." Chỉ tới đúng vùng; sai lệch một đoạn là thường, sau đó ong dùng mùi và mắt để tìm.
  • "Mọi ong thợ đều múa." Chỉ ong kiếm ăn vừa tìm được nguồn tốt mới múa; phần lớn thời gian, nhiều ong chỉ đi theo.
  • Xem ở đâu: một số trại ong và khu sinh thái có thùng ong kính quan sát. Nếu xem ở trại ong, hãy đi cùng người nuôi, mặc đồ bảo hộ, không mở thùng tự ý, không đứng chắn cửa tổ.
  • Mẹo nhìn: tìm một con ong chạy thẳng, bụng lắc rất nhanh, xung quanh có vài con quay đầu về phía nó và bám theo. Đếm số lần lặp và ước độ dài đường chạy trong vài vòng liên tiếp.

Với học sinh, một trò chơi trong lớp giúp hiểu phép chuyển đổi: một em đứng ngoài sân chỉ hướng cây phượng so với mặt trời, rồi vào lớp vẽ một đường lên bảng, lấy "hướng lên trên" thay cho mặt trời. Cả lớp phải ra sân đi đúng hướng ấy.

Câu hỏi thường gặp

Ong có múa được khi trời tối hoàn toàn không?

Trong tổ vốn đã tối, ong múa bằng xúc giác và rung động nên không cần ánh sáng. Còn để bay ra bãi hoa theo hướng được chỉ thì ong cần thấy bầu trời. Ong mật nói chung không đi kiếm ăn vào ban đêm.

Ong nội Việt Nam có nhảy múa như ong ngoại không?

Có. Ong mật nội cũng dùng điệu lắc đuôi, chỉ khác ở nhịp và thang đo khoảng cách. Đây là đặc điểm chung của các loài ong mật, không riêng giống ong nhập nội.

Một con ong theo điệu múa cần xem bao nhiêu vòng?

Ong theo sau thường bám qua nhiều vòng chạy lắc liên tiếp, vì mỗi vòng có sai số nhỏ về góc. Xem nhiều vòng giúp ong lấy được hướng trung bình chính xác hơn trước khi bay ra.

Ong có nhầm khi bãi hoa nằm sau ngọn đồi không?

Ong múa theo hướng thẳng từ tổ tới bãi hoa, dù đường bay thật phải vòng qua vật cản. Thí nghiệm cho thấy ong tính được hướng tổng hợp từ đường vòng đó, nhưng quãng đường báo trong điệu múa phản ánh đường bay thực tế.

Có nên mở thùng ong để cho trẻ em xem ong múa không?

Không nên tự mở. Hãy đến trại ong có người nuôi hướng dẫn, mặc đồ bảo hộ, hoặc xem thùng ong kính quan sát. Người dị ứng nọc ong cần tránh hẳn khu vực có nhiều ong bay.

Thuốc trừ sâu có ảnh hưởng tới điệu múa của ong không?

Có nghiên cứu cho thấy một số loại thuốc trừ sâu ở liều thấp làm ong định hướng kém, múa sai hoặc không về được tổ. Đây là một lý do người làm vườn nên hạn chế phun thuốc khi cây đang nở hoa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138