Một loài sứa ở biển lạnh phát ra ánh sáng xanh lục qua hai bước: đầu tiên một protein gặp ion canxi và phát ánh xanh dương, rồi ngay bên cạnh, protein huỳnh quang xanh lục GFP hấp thụ năng lượng ấy và phát lại thành ánh xanh lục. GFP có một đặc điểm hiếm: nó tự tạo ra phần phát sáng từ chính chuỗi axit amin của mình, không cần thêm chất nào khác, nên có thể gắn vào gần như mọi sinh vật.
Chính đặc điểm ấy biến một protein của sứa thành công cụ quen thuộc trong vô số phòng thí nghiệm sinh học khắp thế giới. Bài này phân biệt phát quang sinh học với huỳnh quang, đi qua chuỗi phản ứng trong sứa, giải thích vì sao san hô trong thuỷ cung rực lên dưới đèn xanh, và gợi ý vài thí nghiệm nhỏ để thấy huỳnh quang ngay ở nhà.
Loài sứa nhỏ ở biển lạnh làm nên chuyện lớn
Loài sứa mang GFP nổi tiếng nhất có tên khoa học Aequorea victoria, sống ở vùng biển lạnh ven bờ bắc Thái Bình Dương. Chuông sứa trong suốt, cỡ chừng một bàn tay, mép chuông có nhiều tua mảnh và một vòng các điểm nhỏ chứa tế bào phát sáng. Ban ngày nhìn nó gần như vô hình, chỉ như một khối thạch trôi lững lờ.
Ánh sáng của loài này không rực rỡ như ảnh minh hoạ trên mạng. Nó chỉ loé lên những đốm xanh lục yếu ở mép chuông khi bị chạm hay bị khuấy động, và phải ở nơi rất tối mới thấy rõ. Chính vì quá kín đáo nên trong thời gian dài chẳng ai nghĩ một loài sứa bình thường như thế lại mang trong mình phân tử sẽ trở thành công cụ quan trọng của sinh học.
Câu chuyện này nhắc rằng nhiều phát hiện lớn đến từ việc tò mò về một sinh vật nhỏ, không có giá trị kinh tế, ở một góc biển ít ai để ý. Bảo vệ đa dạng sinh học vì thế không chỉ là giữ loài đẹp hay loài có ích hôm nay, mà còn là giữ những thư viện phân tử chưa ai đọc tới. Ở biển Việt Nam cũng có nhiều loài sứa, san hô, hải quỳ chứa protein huỳnh quang chưa được nghiên cứu kỹ.
Phát quang sinh học và huỳnh quang: hai thứ hay bị lẫn
Hai hiện tượng này đều cho ánh sáng từ sinh vật nhưng cơ chế khác hẳn. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Đặc điểm | Phát quang sinh học | Huỳnh quang |
|---|---|---|
| Nguồn năng lượng | Phản ứng hoá học trong cơ thể | Ánh sáng chiếu vào từ bên ngoài |
| Có phát sáng trong tối hoàn toàn không | Có | Không, cần ánh sáng kích thích |
| Màu ánh sáng | Do phân tử phát quang quyết định, thường xanh dương ở biển | Luôn có bước sóng dài hơn ánh sáng chiếu vào, ví dụ xanh dương vào thì xanh lục ra |
| Ví dụ | Đom đóm, nấm phát sáng, sinh vật phù du làm sóng loé sáng | San hô dưới đèn xanh, bọ cạp dưới tia cực tím, protein GFP |
| Ở sứa nói tới trong bài | Bước một: protein gặp canxi phát ánh xanh dương | Bước hai: GFP đổi thành ánh xanh lục |
Điều đặc biệt ở loài sứa này là cả hai hiện tượng nối với nhau: phát quang sinh học tạo ra năng lượng, huỳnh quang đổi màu năng lượng ấy. Ở nhiều sinh vật khác, hai thứ tồn tại tách rời; ví dụ san hô huỳnh quang không tự phát sáng trong tối.
Hiểu đúng sự khác biệt này giúp tránh nhầm khi xem ảnh: một bức ảnh san hô rực xanh lục dưới đèn xanh của thợ lặn là huỳnh quang, không phải san hô "tự toả sáng".
Chuỗi phản ứng trong mép chuông sứa
Loài sứa được nghiên cứu nhiều nhất có những điểm sáng nhỏ dọc mép chuông. Khi bị kích thích, ví dụ va chạm, chuỗi diễn ra như sau:
- Tín hiệu đến tế bào phát sáng. Kích thích cơ học hoặc thần kinh làm ion canxi tràn vào bên trong tế bào phát sáng ở mép chuông.
- Canxi bật công tắc. Một protein phát quang, tên là aequorin, đã mang sẵn một phân tử nhiên liệu nhỏ gắn bên trong. Khi canxi bám vào, protein đổi hình dạng, làm nhiên liệu bị ôxy hoá và giải phóng năng lượng.
- Phát ánh xanh dương. Nếu đứng một mình, năng lượng ấy thoát ra thành ánh sáng xanh dương.
- Chuyển năng lượng sang GFP. Nhưng GFP nằm sát ngay bên cạnh, năng lượng được truyền thẳng sang nó mà không cần thành ánh sáng trước, như hai người đứng sát chuyền tay nhau thay vì ném qua sân.
- Phát ánh xanh lục. GFP nhận năng lượng rồi phát ra ánh sáng xanh lục, bước sóng dài hơn. Người quan sát thấy những điểm sáng xanh lục nhấp nháy dọc mép chuông.
Vì sao sứa lại cần đổi màu từ xanh dương sang xanh lục thì đến nay vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn. Có giả thuyết liên quan tới việc tránh hoặc gây chú ý với kẻ săn mồi, có giả thuyết cho rằng đó là sản phẩm phụ không có chức năng rõ. Đây là chỗ người đọc nên nghe "chưa biết" thay vì một câu chuyện đẹp.
Phần lõi tự lắp ráp: điều làm GFP đặc biệt
Hầu hết phân tử phát sáng trong sinh vật cần một chất nhiên liệu riêng mà tế bào phải tổng hợp hoặc lấy từ thức ăn. GFP thì khác. Nó là một chuỗi khoảng hai trăm ba mươi axit amin gấp lại thành hình một cái thùng nhỏ, tường thùng là các dải protein xếp quanh. Ngay giữa thùng, ba axit amin nằm cạnh nhau tự phản ứng với nhau và với ôxy, tạo thành một cấu trúc vòng có khả năng hấp thụ và phát sáng.
Vì phần lõi phát sáng tự hình thành từ chính chuỗi protein, chỉ cần có gen GFP và chút ôxy là tế bào nào cũng làm ra GFP sáng được: vi khuẩn, nấm men, cây, giun, cá, chuột. Thùng protein bao quanh giữ phần lõi khỏi bị nước và các phân tử khác làm tắt sáng, giống chiếc chao đèn bảo vệ bóng đèn.
Khi biết điều này, các nhà khoa học bắt đầu gắn gen GFP vào cạnh gen của một protein muốn theo dõi. Tế bào làm ra protein ấy kèm một cái đuôi phát sáng xanh lục. Soi dưới kính hiển vi với ánh sáng xanh dương, người ta thấy protein đó nằm ở đâu, di chuyển ra sao trong tế bào sống, mà không phải giết tế bào để nhuộm màu.
Từ một loài sứa tới phòng thí nghiệm khắp nơi
Theo dõi tế bào sống. GFP cho phép xem tế bào thần kinh mọc nhánh, tế bào ung thư di chuyển, virus lan trong mô, theo thời gian thực. Trước đó phần lớn kỹ thuật nhuộm phải cố định, tức là làm chết tế bào.
Một bảng màu mở rộng. Từ GFP gốc, các nhà nghiên cứu sửa vài axit amin để tạo ra các phiên bản phát xanh dương, lục lam, vàng. Các protein huỳnh quang đỏ thì được tìm thấy ở san hô và họ hàng của chúng. Nhiều màu cho phép đánh dấu nhiều thứ cùng lúc trong một tế bào.
Đo canxi bằng chính protein của sứa. Protein aequorin, thứ phát sáng khi gặp canxi, cũng được dùng để đo nồng độ canxi trong tế bào, một tín hiệu quan trọng trong co cơ và truyền tin thần kinh. Sau này người ta còn ghép GFP với các protein bám canxi để tạo cảm biến phát sáng mạnh hơn khi tế bào thần kinh hoạt động.
Giới hạn cần biết. Gắn GFP vào protein có thể làm protein đó hoạt động hơi khác bình thường; ánh sáng kích thích mạnh lâu có thể làm hại tế bào. Người làm thí nghiệm luôn phải có đối chứng để chắc rằng thứ mình thấy không phải do chính cái đèn gây ra.
San hô, bọ cạp và những sinh vật huỳnh quang khác
Không chỉ sứa, rất nhiều sinh vật biển có protein huỳnh quang, đặc biệt là san hô. Khi thợ lặn chiếu đèn xanh dương hay tím vào rạn san hô ban đêm và nhìn qua kính lọc vàng, cả rạn bừng lên màu xanh lục, cam, đỏ. Vai trò của các protein này với san hô còn được tranh luận: có thể chúng giúp điều chỉnh ánh sáng cho tảo cộng sinh, có thể chắn bớt ánh nắng mạnh, có thể có chức năng khác.
Trên cạn, bọ cạp phát huỳnh quang xanh lam lục dưới tia cực tím, nhờ một chất trong lớp vỏ cứng, không phải protein kiểu GFP. Một số loài ếch, thú có túi, chim, và cả vài loài cá mập cũng được ghi nhận có huỳnh quang, nhưng nhiều trường hợp mắt của chính loài đó có thấy được hay không vẫn là câu hỏi mở.
Bài học chung là phần lớn huỳnh quang trong tự nhiên chỉ hiện ra khi có ánh sáng đúng màu chiếu vào, nên đã tồn tại rất lâu mà con người không biết. Chiếc đèn tia cực tím rẻ tiền mở ra cả một lớp màu sắc mà mắt thường bỏ qua, còn sinh vật nào thật sự dùng nó để giao tiếp thì phải chứng minh từng trường hợp.
Thấy huỳnh quang ở nhà và ở thuỷ cung
Thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về ánh sáng sinh học, hay hai chị em tò mò buổi tối, có thể thử những việc an toàn sau:
- Chiếu đèn tia cực tím loại nhỏ dùng soi tiền vào nước tonic có chứa quinine, bút dạ quang hay vài loại lá rau xay nhuyễn ngâm cồn y tế; mỗi thứ phát màu khác nhau trong phòng tối.
- Không nhìn thẳng vào đèn tia cực tím và không chiếu vào mắt người hay vật nuôi; dùng trong thời gian ngắn.
- Ở các thuỷ cung lớn, để ý khu trưng bày san hô và sứa thường có đèn xanh dương: những vùng rực xanh lục, cam là huỳnh quang. Một số thuỷ cung có bể sứa chiếu đèn màu, nhưng nhớ rằng màu bạn thấy có thể do đèn chứ không do sứa.
- Khi đi biển ban đêm, những đốm sáng xanh trong sóng là phát quang sinh học của sinh vật phù du, khác với huỳnh quang; chúng sáng không cần đèn.
- Không bắt sứa mang về nuôi hay đặt lên tay để xem; nhiều loài có tế bào châm gây bỏng da, và sứa rời nước chết rất nhanh.
Sau buổi thử, có thể cho học sinh xếp từng vật vào cột "tự sáng" hay "cần đèn". Bài tập đơn giản ấy chính là ranh giới giữa phát quang sinh học và huỳnh quang mà nhiều người lớn vẫn nhầm.
Câu hỏi thường gặp
GFP là gì?
GFP là protein huỳnh quang xanh lục, tìm thấy đầu tiên ở một loài sứa biển lạnh. Nó hấp thụ ánh sáng xanh dương hay tia cực tím và phát lại ánh xanh lục, và tự tạo phần phát sáng từ chuỗi axit amin của chính nó.
Sứa có tự phát sáng trong bóng tối không?
Nhiều loài sứa có phát quang sinh học, tự phát sáng khi bị kích thích mà không cần đèn. Ở loài sứa có GFP, ánh sáng ban đầu là xanh dương rồi được GFP đổi thành xanh lục.
Phát quang sinh học khác huỳnh quang thế nào?
Phát quang sinh học tạo ánh sáng từ phản ứng hoá học trong cơ thể, sáng được trong tối hoàn toàn. Huỳnh quang cần ánh sáng chiếu vào, hấp thụ rồi phát lại ánh sáng có bước sóng dài hơn.
Vì sao san hô phát sáng dưới đèn xanh?
San hô chứa nhiều protein huỳnh quang. Khi được chiếu ánh xanh dương hay tím, chúng phát lại các màu xanh lục, cam, đỏ. Vai trò của các protein này với san hô vẫn đang được nghiên cứu.
Cây hay vật nuôi phát sáng có phải nhờ GFP không?
Các sinh vật được gắn gen GFP chủ yếu nằm trong phòng thí nghiệm để nghiên cứu. Chúng phát xanh lục khi có đèn kích thích, chứ không tự sáng trong bóng tối như đèn ngủ.
Chạm vào sứa phát sáng có nguy hiểm không?
Nhiều loài sứa có tế bào châm gây bỏng rát, một số loài rất độc. Không nên chạm hay bắt sứa, dù chúng trông vô hại; quan sát từ xa hoặc qua kính bể ở thuỷ cung là an toàn nhất.