ThanPhuc.comThán Phục
Cơ thể phi thường

Gấu ngủ đông nhiều tháng không teo cơ, không loãng xương: cơ thể tự tái chế ra sao

Gấu nằm im trong hang nhiều tháng không ăn, không uống, không đi vệ sinh mà tỉnh dậy vẫn khoẻ: tái chế nitơ, giữ cơ và xương, đốt mỡ, điều người nằm viện ước có.

A brown bear sleeps curled inside a snug earthen den beneath tree roots in a snowy temperate forest, viewed from the den entrance, soft cold blue light outside

Gấu ngủ đông nhiều tháng mà không teo cơ, không loãng xương vì cơ thể chúng tái chế gần như mọi thứ: ure lẽ ra thải qua nước tiểu được đưa lại thành nguyên liệu làm protein, xương tiếp tục được xây song song với bị huỷ, mỡ dự trữ trở thành nguồn năng lượng và nước. Suốt mùa đông, một con gấu ở vùng ôn đới có thể nằm trong hang vài tháng không ăn, không uống, gần như không đi tiểu, đi đại tiện.

Một người nằm bất động vài tuần đã mất cơ rõ rệt, xương bắt đầu mỏng, nguy cơ cục máu đông tăng. Vậy mà gấu ra khỏi hang mùa xuân vẫn đi lại, leo trèo được ngay. Bài này giải thích cách gấu làm được, vì sao kiểu ngủ đông của gấu khác kiểu ngủ đông của sóc, và chuyện gấu ở Việt Nam có ngủ đông hay không.

Ngủ đông kiểu gấu khác ngủ đông kiểu sóc

Nhiệt độ chỉ giảm vài độ. Các loài thú nhỏ ngủ đông thật sự như sóc đất có thể hạ thân nhiệt xuống gần nhiệt độ hang, chỉ vài độ C. Gấu giảm thân nhiệt không nhiều, thường chỉ vài độ so với lúc thức. Một cơ thể to nặng giữ nhiệt tốt, và việc làm ấm lại một khối lớn như thế sẽ rất tốn năng lượng.

Nhịp tim và trao đổi chất giảm mạnh. Dù thân nhiệt giảm ít, nhịp tim của gấu chậm hẳn, có lúc chỉ còn vài nhịp đến hơn mười nhịp mỗi phút, và trao đổi chất giảm còn một phần nhỏ so với lúc hoạt động. Nghĩa là gấu tiết kiệm năng lượng chủ yếu bằng cách làm chậm tế bào chứ không phải bằng lạnh.

Có thể tỉnh lại khá nhanh. Vì thân nhiệt vẫn cao, gấu bị quấy rầy có thể thức dậy và phản ứng, điều sóc ngủ đông sâu khó làm. Đây là lý do một số nhà khoa học từng gọi gấu là "ngủ lịm" chứ không phải ngủ đông thật. Ngày nay nhiều người vẫn dùng chữ ngủ đông cho gấu, với hiểu biết rằng đây là một kiểu riêng.

Gấu mẹ sinh con giữa mùa đông. Gấu cái mang thai sinh con ngay trong hang, nuôi con bằng sữa trong khi bản thân không ăn gì. Sữa được làm từ mỡ dự trữ của mẹ. Đây có lẽ là đòi hỏi năng lượng khắc nghiệt nhất trong toàn bộ chu kỳ.

Chuẩn bị và trải qua mùa đông: chuỗi các bước

Mùa ngủ đông của gấu bắt đầu từ trước khi vào hang rất lâu:

  1. Ăn tích mỡ mùa thu. Gấu bước vào giai đoạn ăn gần như không ngừng, gom quả mọng, hạt, cá, côn trùng. Mỡ tích dày dưới da và quanh nội tạng, cân nặng tăng rõ trong vài tuần.
  2. Chọn và dọn hang. Hang có thể là hốc đá, gốc cây đổ, hố đào dưới rễ, được lót lá khô và cành nhỏ.
  3. Hạ nhịp. Khi vào hang, nhịp tim, nhịp thở và trao đổi chất giảm dần trong nhiều ngày. Ruột ngừng làm việc; một nút phân cứng hình thành ở cuối ruột.
  4. Sống bằng mỡ. Mỡ bị đốt cho ra năng lượng và cả nước, đủ để gấu không cần uống.
  5. Tái chế chất thải. Ure, chất thải chứa nitơ từ việc phân giải protein, không bị thải ra mà quay lại phục vụ việc dựng protein mới.
  6. Thức dậy mùa xuân. Gấu ra khỏi hang gầy đi đáng kể nhưng cơ và xương gần như còn nguyên, nhịp sống tăng dần trong vài tuần.

Mỗi bước có cơ chế riêng, nhưng bước tái chế chất thải là chìa để hiểu vì sao cơ không teo, nên đáng xem kỹ hơn.

Tái chế ure: biến chất thải thành cơ bắp

Ở người, khi cơ thể phân giải protein, nitơ trong đó được gan chuyển thành ure rồi thận lọc ra nước tiểu. Nếu không đi tiểu được nhiều ngày, ure tích lại trong máu gây ngộ độc. Gấu ngủ đông vẫn tạo ure, nhưng thận lọc ra rất ít, và lượng nước tiểu nhỏ ấy được bàng quang hấp thu lại.

Ure trong máu sau đó vào ruột, nơi các vi khuẩn đường ruột phân giải nó, giải phóng nitơ. Nitơ này được cơ thể gấu dùng lại để tạo các axit amin rồi lắp thành protein, kể cả protein cơ. Giống như một nhà máy biến phế liệu thành nguyên liệu tại chỗ thay vì đem đổ đi. Các nhà nghiên cứu đã theo dấu nitơ đánh dấu và thấy nó đi đúng lộ trình này.

Cùng lúc, cơ của gấu ngủ đông giảm mạnh tốc độ phân giải protein và giữ các tín hiệu duy trì cơ ở mức đủ dùng. Kết quả là sau vài tháng nằm im, gấu chỉ mất một phần nhỏ khối lượng và sức cơ, rất ít so với người nằm bất động trong cùng thời gian.

Giữ xương, giữ máu, giữ tim trong lúc nằm im

Xương vẫn được xây. Bình thường xương liên tục bị huỷ và xây lại; khi nằm im, ở người phần huỷ thắng, xương mỏng dần. Ở gấu ngủ đông, cả hai quá trình đều chậm lại nhưng giữ được cân bằng, nên khung xương gần như nguyên vẹn sau mùa đông. Canxi giải phóng từ phần xương bị huỷ được đưa trở lại vào xương mới thay vì thải qua nước tiểu.

Máu chậm mà không đông cục. Máu chảy chậm thường dễ tạo cục máu đông. Gấu ngủ đông giảm một số thành phần tham gia vào quá trình đông máu, nhờ đó tuần hoàn chậm không gây tắc mạch. Khi tỉnh dậy, các thành phần này trở lại mức bình thường.

Tim đập chậm mà không yếu. Tim gấu có nhịp rất thấp nhưng thành tim không bị thoái hoá như tim người nằm bất động lâu. Một số nghiên cứu còn thấy nhịp tim của gấu tăng nhẹ theo mỗi nhịp thở rồi chậm lại, giúp máu lưu thông đủ dùng.

Mỡ cho cả năng lượng lẫn nước. Đốt mỡ không chỉ cho năng lượng mà còn tạo ra nước như một sản phẩm phụ. Lượng nước này cộng với việc thận gần như ngừng thải giúp gấu không cần uống suốt mùa đông.

Gấu ngủ đông và người nằm bất động lâu ngày

So sánh dưới đây cho thấy vì sao giới y học, kể cả những người lo sức khoẻ cho phi hành gia, theo dõi gấu sát sao:

Vấn đềNgười nằm bất động vài tuầnGấu ngủ đông vài tháng
CơTeo rõ, yếu đi khi đứng dậyMất rất ít, gần như giữ nguyên sức
XươngMỏng dần vì thiếu lực tác độngXây và huỷ cân bằng, xương gần như không mất
MáuTăng nguy cơ cục máu đôngMột số yếu tố đông máu giảm, ít cục máu đông dù tuần hoàn chậm
Chất thảiCần đi tiểu đều, nếu không ure tích tụTái chế ure, gần như không đi tiểu
Đường huyếtKháng insulin kéo dài nếu béo phìKháng insulin trong mùa đông rồi hồi phục khi tỉnh

Dòng cuối thú vị: gấu béo lên rất nhiều mà không bị đái tháo đường, vì sự kháng insulin của chúng là trạng thái có thể đảo ngược theo mùa. Đây là một manh mối mà các nhà nghiên cứu bệnh chuyển hoá đang theo đuổi.

Gấu ở Việt Nam có ngủ đông không

Việt Nam có hai loài gấu: gấu ngựa và gấu chó. Gấu chó sống ở rừng nhiệt đới, thức ăn có quanh năm, nên không ngủ đông. Gấu ngựa ở những vùng lạnh phía bắc khu phân bố, như vùng núi ôn đới, có ngủ đông; còn ở miền nhiệt đới như Việt Nam, chúng thường hoạt động quanh năm, chỉ có thể giảm hoạt động khi trời lạnh và thức ăn khan hiếm ở vùng núi cao. Vì ít được nghiên cứu ngoài tự nhiên ở nước ta, câu trả lời chi tiết vẫn chưa rõ.

Điều đó cho thấy ngủ đông không phải bản năng cố định mà là phản ứng với hoàn cảnh: khi thức ăn có quanh năm và trời không lạnh, việc ngủ đông chẳng mang lại lợi ích gì. Gấu nuôi nhốt ở vùng ôn đới đôi khi cũng ngủ đông ngắn hoặc không ngủ, tuỳ lượng thức ăn được cho.

Cả hai loài gấu ở Việt Nam đều đang bị đe doạ do mất rừng và săn bắt lấy mật, lấy bộ phận. Nếu muốn nhìn gấu tận mắt, các trung tâm cứu hộ gấu có khu cho khách tham quan là nơi quan sát có trách nhiệm, và tiền vé góp phần chăm sóc những cá thể đã được giải cứu.

Hiểu lầm hay gặp về gấu ngủ đông

Một vài câu hỏi hay gặp trong giờ sinh học lớp tám, và cách trả lời:

  • "Gấu ngủ say suốt mùa đông như chết." Không đúng. Gấu vẫn có thể thức dậy, đổi tư thế, thậm chí ra khỏi hang ngắn vào ngày ấm. Đánh thức gấu ngủ đông là rất nguy hiểm.
  • "Gấu ngủ đông là để tránh lạnh." Đúng một phần, nhưng lý do chính là thiếu thức ăn. Lớp lông và mỡ đủ chống lạnh; cái gấu không chịu nổi là mấy tháng không tìm được gì ăn.
  • "Gấu tỉnh dậy là đói cuồng." Thực tế gấu ăn ít trong vài tuần đầu sau khi ra hang, rồi mới tăng dần, vì ruột và trao đổi chất cần thời gian khởi động lại.
  • "Người có thể học gấu để ngủ đông." Hiện chưa. Các nghiên cứu mới tìm cách bắt chước một vài cơ chế, như bảo vệ cơ, xương, để giúp bệnh nhân nằm lâu hay phi hành gia trong chuyến bay dài.
  • "Mật gấu ngủ đông quý hơn." Đây là quan niệm gây hại. Chữa bệnh bằng mật gấu không được chứng minh hiệu quả và khiến hàng nghìn con gấu từng bị nuôi nhốt khổ sở.

Một cách hay để kiểm tra hiểu biết của học sinh là cho các em tự vẽ sơ đồ dòng nitơ trong cơ thể gấu: từ cơ, sang gan thành ure, xuống ruột gặp vi khuẩn, rồi trở lại cơ dưới dạng axit amin. Nếu sơ đồ khép được thành một vòng, các em đã nắm được điều cốt lõi khiến gấu khác người nằm viện.

Còn nếu bạn muốn tự thấy hiện tượng chậm lại của sinh vật khi lạnh, bạn thử để ý những con ếch, nhái, rắn quanh nhà vào những đợt rét đậm ở miền Bắc: chúng trốn biệt và gần như không ăn. Đó không phải ngủ đông kiểu gấu, nhưng cùng một bài toán tiết kiệm năng lượng khi môi trường khắc nghiệt.

Câu hỏi thường gặp

Gấu ngủ đông bao lâu?

Tuỳ loài và vùng, từ vài tuần tới khoảng năm sáu tháng hoặc hơn ở vùng rất lạnh. Gấu ở vùng ấm hay có thức ăn quanh năm có thể không ngủ đông.

Gấu ngủ đông có đi vệ sinh không?

Gần như không. Nước tiểu được bàng quang hấp thu lại, ure được tái chế qua ruột, còn ruột ngừng hoạt động và hình thành một nút phân ở cuối ruột, thải ra khi gấu tỉnh dậy.

Vì sao gấu ngủ đông không bị teo cơ?

Gấu giảm mạnh tốc độ phân giải protein cơ và tái chế nitơ từ ure để dựng lại protein. Nhờ vậy sau nhiều tháng nằm im, cơ của chúng chỉ mất rất ít.

Gấu ngựa ở Việt Nam có ngủ đông không?

Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, gấu ngựa thường hoạt động quanh năm vì thức ăn có sẵn và trời không quá lạnh. Ngủ đông chủ yếu thấy ở quần thể vùng ôn đới phía bắc khu phân bố.

Gấu mẹ sinh con trong lúc ngủ đông thế nào?

Gấu con được sinh ra trong hang giữa mùa đông, rất nhỏ và yếu. Gấu mẹ cho con bú bằng sữa làm từ mỡ dự trữ, trong khi bản thân không ăn uống gì cho đến mùa xuân.

Nghiên cứu gấu ngủ đông có ích gì cho người?

Hiểu cách gấu giữ cơ, xương và tránh cục máu đông có thể giúp chăm sóc người nằm viện lâu, người bị bệnh thận và phi hành gia. Đây vẫn là các hướng nghiên cứu, chưa có phương pháp áp dụng rộng rãi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138