Hươu cao cổ đưa được máu lên đầu cao hơn tim khoảng hai mét nhờ huyết áp ở tim cao gần gấp đôi người, thành tâm thất trái rất dày, và một loạt cơ chế bảo vệ phía dưới: da chân bó chặt như tất ép, thành mạch dày, van trong tĩnh mạch cổ. Khi cúi xuống uống nước, các hệ điều hoà giúp não không bị dồn máu quá mức; khi ngẩng lên, máu không tụt khỏi não đến mức ngất.
Bài toán của hươu cao cổ không chỉ là bơm cao mà là bơm cao ổn định trong khi đầu liên tục đổi độ cao gần năm sáu mét, từ ngọn cây xuống mặt hồ. Bài này đi qua từng phần của hệ tuần hoàn ấy, nói rõ điều đã đo được, điều còn đang tranh luận, so với cách con người chống chọi trọng lực bằng quần áo chống chóng mặt cho phi công và phi hành gia.
Vì sao trọng lực là bài toán lớn
Máu là chất lỏng nặng. Một cột máu cao hai mét tạo ra áp lực ở đáy lớn hơn nhiều so với cột máu cao chừng ba bốn chục phân giữa tim và não người. Muốn máu tới được não với áp lực đủ để nuôi tế bào, tim hươu cao cổ phải đẩy máu với áp lực cao hơn hẳn người, đo được ở động mạch gần tim vào khoảng gấp đôi.
Nhưng áp lực cao ở tim kéo theo áp lực còn cao hơn ở chân. Từ tim xuống móng cũng là gần hai mét cột máu, cộng thêm áp lực tim tạo ra. Ở người, chỉ cần đứng lâu mạch chân đã phù nề; ở hươu cao cổ, nếu không có cơ chế chống đỡ, dịch sẽ tràn ra mô chân và mạch có nguy cơ tổn thương.
Và đầu không đứng yên. Khi ăn lá trên ngọn cây, đầu ở cao nhất; khi cúi uống nước, đầu xuống thấp hơn tim. Mỗi lần đổi tư thế như vậy, áp lực trong mạch não thay đổi lớn. Một hệ tuần hoàn tốt phải giữ cho não được tưới máu đều qua mọi thay đổi ấy, giống như một hệ thống bơm nước cho toà nhà cao tầng nhưng toà nhà lại liên tục cúi gập.
Trái tim của hươu cao cổ
Không to bất thường, nhưng thành rất dày. Người ta từng nghĩ tim hươu cao cổ phải to khác thường. Đo đạc cho thấy tỉ lệ khối lượng tim trên cơ thể tương đương nhiều loài thú khác; điều khác biệt là thành tâm thất trái dày, khoang tim tương đối nhỏ. Thành dày chịu được và tạo được áp lực cao.
Nhịp tim không quá nhanh. Tim hươu cao cổ đập với nhịp vừa phải cho một con thú lớn, mỗi nhịp đẩy ra một lượng máu không quá nhiều nhưng với lực mạnh. Đó là thiết kế ưu tiên áp lực hơn lưu lượng.
Động mạch dày và đàn hồi. Thành động mạch, nhất là ở phần dưới thân, dày hơn để chịu áp lực cao mà không phình hay vỡ. Đàn hồi giúp san phẳng các nhịp đẩy, giữ dòng máu đều.
Thận chịu được áp lực cao. Thận hươu cao cổ có cấu trúc bọc chắc, giúp lọc máu bình thường dưới áp lực mà ở người sẽ gây tổn thương. Đây là lý do nhà nghiên cứu bệnh tăng huyết áp chú ý tới loài này.
Cúi xuống uống nước mà không ngất: những gì xảy ra
Uống nước là lúc hươu cao cổ dễ tổn thương nhất, cả về sinh lý lẫn trước kẻ săn mồi. Có thể hình dung trình tự như sau, với lưu ý rằng một số khâu vẫn đang được các nhà sinh lý học tranh luận:
- Dạng chân. Hươu cao cổ dạng rộng hai chân trước hoặc gập gối để hạ đầu, động tác vụng về nhưng cần thiết vì cổ không đủ dài để chạm nước khi đứng thẳng.
- Máu có xu hướng dồn về đầu. Khi đầu xuống thấp hơn tim, trọng lực kéo máu về phía não. Các van một chiều trong tĩnh mạch cổ giúp ngăn máu từ thân chảy ngược về đầu.
- Mạch não tự điều chỉnh. Mạch máu nhỏ trong não co giãn để giữ lưu lượng ổn định, cơ chế mà người cũng có nhưng ở hươu cao cổ chịu biên độ lớn hơn nhiều.
- Ngẩng lên nhanh. Khi ngẩng đầu, máu có xu hướng tụt khỏi não. Tĩnh mạch cổ lớn có thể đóng vai trò như một bể chứa, và huyết áp cao sẵn có giúp đẩy máu lên kịp.
- Không ngất. Kết quả là con vật đứng thẳng, nhìn quanh, rồi lại cúi uống tiếp từng ngụm, không có dấu hiệu choáng.
Có một ý tưởng cũ cho rằng hươu cao cổ có một "lưới mạch kỳ diệu" ở đáy não để giảm áp. Các nghiên cứu sau này cho thấy vai trò của cấu trúc mạch đó không lớn như từng nghĩ; lời giải thích hiện nay dựa nhiều hơn vào áp lực ở tĩnh mạch cổ và khả năng tự điều chỉnh của mạch não.
Đôi chân mang sẵn tất ép
Phần ít được chú ý nhưng có lẽ khéo nhất của hươu cao cổ nằm ở chân. Áp lực trong mạch máu ở cẳng chân của nó thuộc hàng cao nhất từng đo ở động vật. Ở người, áp lực như vậy sẽ đẩy dịch từ mạch ra mô, chân sưng phù chỉ sau ít giờ. Chân hươu cao cổ thì thon và khô ráo.
Bí mật là lớp da và mô liên kết bọc chặt quanh cẳng chân, dày và kém co giãn, giống một chiếc tất áp lực mặc suốt đời. Khi dịch có xu hướng rò ra khỏi mạch, lớp vỏ chắc này tạo áp lực ngược lại, giữ dịch ở trong. Cùng lúc, thành động mạch nhỏ ở chân dày lên, giảm áp lực truyền xuống mao mạch, và hệ bạch huyết làm việc tích cực để kéo dịch thừa về.
Mỗi bước đi cũng là một lần bơm phụ: cơ chân co bóp ép lên tĩnh mạch, đẩy máu ngược lên tim, giống cơ bắp chân của người khi đi bộ. Người làm nghề phải đứng lâu như thợ cắt tóc, nhân viên bán hàng được khuyên đi lại, kiễng gót và mang tất ép là dựa trên cùng nguyên lý mà hươu cao cổ mang sẵn trong cơ thể.
Con non: rơi từ độ cao gần hai mét và đứng dậy trong khoảng một giờ
Hươu cao cổ mẹ đẻ đứng, nên con non chào đời bằng một cú rơi từ độ cao khoảng một mét rưỡi tới hai mét xuống đất. Cú rơi giúp cắt dây rốn và kích thích con non thở. Thường chỉ trong khoảng một giờ, nó đã đứng được trên bốn chân dài lêu nghêu và tìm vú mẹ.
Lúc mới sinh, khoảng cách từ tim tới đầu của con non ngắn hơn nhiều so với con trưởng thành, và huyết áp của nó cũng thấp hơn. Khi cổ và chân dài ra trong những năm đầu đời, thành tim dày dần, áp lực tăng dần, da chân chắc dần. Hệ tuần hoàn lớn lên cùng chiều cao, như một toà nhà được nâng thêm tầng và nâng cấp máy bơm từng đợt.
Quan sát này có ý nghĩa: các đặc điểm chống trọng lực không phải có sẵn ở mức tối đa từ đầu, mà phát triển theo nhu cầu. Đó cũng là gợi ý cho nghiên cứu về cách tim và mạch máu người thích nghi với tăng huyết áp, khi nào là thích nghi lành mạnh, khi nào thành bệnh.
Hươu cao cổ và quần áo chống trọng lực của con người
Con người phải dùng công nghệ để giải những bài toán mà hươu cao cổ giải bằng cơ thể. Bảng so sánh:
| Bài toán | Hươu cao cổ | Con người làm gì |
|---|---|---|
| Máu dồn xuống chân | Da chân dày, bó chặt, mô liên kết như tất ép | Tất áp lực cho người đứng lâu, bệnh nhân suy tĩnh mạch |
| Máu tụt khỏi não khi chịu lực lớn | Huyết áp cao, mạch não tự điều chỉnh | Phi công đeo bộ đồ chống trọng lực bơm căng khi quay vòng gắt |
| Dịch rò ra mô chân | Thành mạch chân dày, áp lực dịch mô cao | Kê cao chân, vận động để bơm máu về |
| Thay đổi tư thế đột ngột | Van tĩnh mạch cổ, tĩnh mạch lớn làm bể chứa | Đứng dậy từ từ để tránh choáng do hạ huyết áp tư thế |
Phi hành gia trở về từ không gian thường bị chóng mặt khi đứng vì cơ thể đã quen với không trọng lực. Hiểu cách hươu cao cổ giữ máu ở chân và não giúp các kỹ sư thiết kế trang phục và quy trình hồi phục tốt hơn.
Ngộ nhận hay gặp về hươu cao cổ
Vài câu trẻ con hay hỏi khi đứng trước chuồng hươu cao cổ ở vườn thú, với câu trả lời đã kiểm chứng:
- "Cổ hươu cao cổ có rất nhiều đốt sống." Không. Giống hầu hết thú có vú kể cả người, cổ hươu cao cổ có bảy đốt sống, chỉ là mỗi đốt rất dài.
- "Hươu cao cổ không bao giờ ngủ." Sai. Chúng ngủ ít và thành từng giấc ngắn, thường đứng ngủ, đôi khi nằm và gập cổ vòng ra sau tựa đầu lên thân.
- "Hươu cao cổ không có tiếng kêu." Chúng ít kêu, nhưng có ghi nhận tiếng ngáy, khịt mũi và những âm trầm vo vo ban đêm. Ý nghĩa của các âm này còn đang nghiên cứu.
- "Tim hươu cao cổ to gấp nhiều lần tim thú khác." Tương đối với cơ thể, tim không to khác thường; điểm khác là thành tâm thất rất dày.
- "Cổ dài chỉ để ăn lá cao." Ăn lá cao là một lợi thế, nhưng con đực còn dùng cổ để đấu với nhau. Hai lý do có thể cùng góp phần vào tiến hoá của cổ dài.
Ở Việt Nam, bạn có thể quan sát hươu cao cổ ở các vườn thú và khu nuôi bán hoang dã lớn. Bạn chú ý lúc chúng cúi uống nước hoặc ăn cỏ khô dưới đất: tư thế dạng chân vụng về ấy chính là khoảnh khắc hệ tuần hoàn phải làm việc nặng nhất. Đứng sau rào, không cho ăn đồ mang theo.
Hươu cao cổ ngoài tự nhiên ở châu Phi đã suy giảm đáng kể vì mất môi trường sống và săn trộm. Xem chúng ở vườn thú là dịp tốt để trẻ hiểu vì sao cần giữ các vùng thảo nguyên còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp của hươu cao cổ cao bao nhiêu?
Huyết áp ở động mạch gần tim của hươu cao cổ trưởng thành được đo vào khoảng gấp đôi người bình thường. Mức này cần thiết để đẩy máu lên não cao hơn tim khoảng hai mét.
Vì sao hươu cao cổ cúi xuống không bị ngất?
Van một chiều trong tĩnh mạch cổ, khả năng tự điều chỉnh của mạch máu não và áp lực ở tĩnh mạch cổ cùng giữ cho dòng máu lên não ổn định. Một số chi tiết của cơ chế vẫn đang được nghiên cứu.
Chân hươu cao cổ không bị phù vì sao?
Da chân dày và bó chặt, mô liên kết dưới da chắc như một chiếc tất ép, thành mạch máu dày. Những đặc điểm này ngăn dịch rò ra mô dù áp lực trong mạch chân rất cao.
Cổ hươu cao cổ có bao nhiêu đốt sống?
Bảy đốt, giống người và hầu hết thú có vú, kể cả chuột hay cá voi. Mỗi đốt rất dài, có thể tới vài chục xăng-ti-mét ở con trưởng thành, nên cổ dài mà vẫn chỉ có bảy khớp chính.
Hươu cao cổ ngủ bao nhiêu mỗi ngày?
Ngoài tự nhiên chúng ngủ rất ít, thành từng giấc ngắn vài phút, tổng cộng thường chỉ vài giờ mỗi ngày. Trong vườn thú, nơi an toàn hơn, chúng có thể nằm ngủ lâu hơn.
Có thể xem hươu cao cổ ở Việt Nam không?
Có, ở một số vườn thú và khu nuôi bán hoang dã lớn. Nên quan sát từ sau rào, không cho ăn thức ăn tự mang, và để ý lúc chúng cúi uống nước để thấy tư thế đặc biệt.