Kiến chăn rệp bằng cách dùng râu vuốt nhẹ lên lưng và bụng rệp; rệp đáp lại bằng một giọt dịch ngọt tiết ra từ cuối bụng, và kiến hút ngay giọt đó. Đổi lại, kiến canh đàn rệp, đuổi bọ rùa, ruồi ăn rệp và ong ký sinh, dọn bớt dịch thừa, có khi còn khiêng rệp sang ngọn cây non hơn. Đây là một trong những quan hệ "nuôi gia súc" lâu đời nhất của thế giới côn trùng, và bạn có thể xem nó ngay trên ngọn ớt, ngọn mướp hay cành bưởi sau nhà.
Bài này đi theo đúng câu hỏi "làm thế nào": vì sao rệp có thừa đường để cho, kiến điều khiển đàn rệp ra sao, ranh giới giữa chăn và ăn thịt nằm ở đâu, và điều gì các nhà côn trùng học còn đang tìm hiểu. Cuối bài có hướng dẫn quan sát và cách xử lý khi bạn không muốn kiến cùng rệp làm khổ cây trồng.
Vì sao rệp có thừa đường để "trả công" kiến
Rệp muội là côn trùng nhỏ, thân mềm, cắm vòi chích hút sâu vào mạch libe của cây, nơi chất lỏng chứa đường do lá vừa quang hợp chảy đi nuôi cả cây. Dòng nhựa này có áp suất cao, giàu đường nhưng rất nghèo đạm, nhất là thiếu một số axit amin thiết yếu. Để có đủ đạm mà lớn và đẻ, rệp phải hút một lượng nhựa lớn hơn nhiều so với nhu cầu đường của chính nó.
Phần đường thừa bị thải ra ở cuối ruột thành những giọt trong, dính và ngọt, thường gọi là dịch ngọt hay mật sương. Nếu không có ai lấy, rệp búng giọt ra xa hoặc để rơi xuống lá bên dưới. Lâu ngày, lớp dịch này nuôi một loại nấm muội đen phủ kín mặt lá, cản ánh sáng, khiến lá kém quang hợp. Bạn từng thấy lá bưởi, lá xoài bám một lớp như bồ hóng: gần như chắc chắn phía trên có rệp, rệp sáp hoặc rầy.
Còn một tầng cộng sinh nữa ẩn bên trong rệp. Trong cơ thể rệp có những tế bào đặc biệt chứa vi khuẩn cộng sinh, truyền từ mẹ sang con qua nhiều triệu năm. Vi khuẩn này tổng hợp các axit amin mà nhựa cây thiếu và rệp không tự làm được. Không có vi khuẩn ấy, rệp không sống nổi bằng nhựa cây. Như vậy giọt mật kiến hút là sản phẩm của một chuỗi ba bên: cây làm ra đường, vi khuẩn giúp rệp tận dụng nhựa cây, rệp thải đường thừa cho kiến.
Kiến "vắt sữa" rệp từng bước
Nếu nhìn qua kính lúp vào một đàn rệp có kiến đứng canh, bạn sẽ thấy một trình tự rất đều. Dưới đây là cách nó diễn ra ở những loài kiến hay chăn rệp.
- Kiến tìm đến. Kiến trinh sát lần theo mùi dịch ngọt hoặc tình cờ gặp đàn rệp, nếm thử, rồi về tổ để lại vệt mùi. Chỉ ít lâu sau, cả một hàng kiến nối từ tổ lên ngọn cây.
- Vỗ râu. Kiến dùng hai râu vỗ liên tục, nhẹ, lên lưng và phần cuối bụng rệp. Kiểu chạm này khác với cách kiến chạm vào con mồi.
- Rệp nhả giọt và giữ lại. Rệp được chăn tiết giọt ngọt chậm hơn và giữ giọt ở đầu cuối bụng thay vì búng đi, để kiến kịp hút. Đây là thay đổi hành vi có lợi cho cả hai.
- Kiến hút và mang về. Kiến hút đầy diều, một túi chứa trước dạ dày, rồi về tổ nhả ra chia cho kiến khác và ấu trùng.
- Canh gác. Một số kiến ở lại trên cành, chạy quanh đàn rệp, sẵn sàng tấn công kẻ lạ.
Điều thú vị là rệp có những đặc điểm hình thể như tiến hoá để "hợp tác": nhiều loài rệp thường được kiến chăn có đuôi ngắn hơn và ít lông cứng quanh hậu môn hơn, những bộ phận vốn dùng để búng giọt đi. Còn những loài rệp ít khi có kiến chăn thì giữ đầy đủ "dụng cụ" tự xử lý dịch thải.
Kiến bảo vệ đàn rệp khỏi những ai
Bọ rùa và ấu trùng bọ rùa. Đây là kẻ săn rệp quen thuộc nhất. Khi bọ rùa đậu xuống, kiến cắn vào chân, kéo, có khi phun axit. Bọ rùa trưởng thành có vỏ cứng nên thường bị đẩy đi chứ ít khi bị giết, nhưng ấu trùng thì dễ bị kiến tha đi.
Ấu trùng ruồi ăn rệp. Ấu trùng của nhóm ruồi giả ong trông như con giòi nhỏ màu xanh, bò giữa đàn rệp và hút cạn từng con. Kiến tìm và lôi chúng ra.
Ong ký sinh nhỏ. Có những loài ong ký sinh bé bằng hạt cát đẻ trứng vào trong thân rệp; rệp bị ký sinh phồng lên thành "xác ướp" màu nâu vàng. Kiến đuổi ong ký sinh, dù không phải lúc nào cũng thành công, và một số ong ký sinh lại tiến hoá mùi giống rệp để qua mặt kiến.
Thời tiết và chỗ ở. Một số loài kiến đắp mái che bằng đất hoặc sợi thực vật quanh đàn rệp trên cành, như một chuồng nhỏ, giúp rệp tránh mưa nắng và kẻ thù.
Mức hiệu quả. Thí nghiệm ngăn kiến lên cây, chẳng hạn bôi keo dính quanh gốc, thường cho thấy đàn rệp sụt nhanh vì bị ăn. Điều này xác nhận vai trò bảo vệ của kiến là thật, không chỉ là đi ngang qua.
Chăn hay ăn: ranh giới mỏng giữa kiến và rệp
Gọi kiến là "người chăn" dễ khiến ta nghĩ đây là tình bạn. Thực ra kiến kiểm soát rệp khá chặt, và rệp cũng không phải lúc nào cũng được lợi. Bảng dưới đây so sánh những hành vi đã được ghi nhận.
| Hành vi của kiến | Rệp được gì | Rệp mất gì |
|---|---|---|
| Đuổi kẻ săn mồi, ký sinh | Sống sót cao hơn, đàn lớn nhanh | Không mất gì đáng kể |
| Dọn dịch thừa quanh đàn | Đàn sạch, ít nấm mốc, ít bệnh | Phải tiết dịch theo nhịp của kiến |
| Khiêng rệp sang chỗ nhựa tốt hơn | Có nguồn ăn mới | Mất quyền tự chọn chỗ |
| Để lại hoá chất trên đường đi | Bị giữ ở gần đàn, ít đi lạc | Một số thí nghiệm cho thấy rệp đi chậm hơn và ít mọc cánh hơn, khó bỏ đi |
| Cắn cánh rệp vừa mọc | Không | Mất khả năng bay đi lập đàn mới |
| Ăn thịt bớt rệp khi đàn quá đông hoặc tổ thiếu đạm | Không | Bị "giết thịt" một phần |
Như vậy quan hệ kiến và rệp là hỗ sinh có điều kiện. Khi rệp cho nhiều mật, kiến chăn; khi mật ít hoặc tổ đói đạm, kiến chuyển sang ăn. Rệp vẫn lợi tổng thể trong đa số trường hợp, nhưng cái giá là tự do. Chữ "chăn" ở đây hợp hơn chữ "bạn".
Giữ trứng rệp qua mùa lạnh và những kiểu chăn khác
Ở vùng ôn đới có mùa đông, một số loài kiến thu trứng rệp vào tổ khi trời lạnh, giữ chúng ở buồng ấm và ẩm, rồi khi xuân về khiêng rệp non ra đặt lên rễ hoặc chồi cây. Có loài kiến chăn rệp sống dưới đất, hút nhựa từ rễ; kiến đào đường hầm dọc theo rễ để rệp tiếp cận. Với những loài rệp này, gần như toàn bộ vòng đời phụ thuộc vào kiến.
Kiến không chỉ chăn rệp muội. Chúng còn chăn rệp sáp, rệp vảy, rầy, ve sầu nhỏ có sừng trên lưng, và cả sâu non của một số loài bướm nhỏ. Sâu bướm loại này có tuyến tiết ngọt trên lưng và những cơ quan nhỏ phát ra rung động hay mùi giống kiến; kiến canh sâu, thậm chí khiêng sâu về tổ.
Ở Việt Nam, cảnh dễ thấy nhất là kiến vàng làm tổ lá trên cây có múi. Kiến vàng là thợ săn giỏi, nhà vườn nhiều nơi giữ kiến vàng để chúng bắt sâu, bọ xít hại cam bưởi, một cách làm truyền thống. Nhưng kiến vàng cũng chăn rệp sáp và rệp vảy. Người trồng vì thế luôn phải cân nhắc: lợi từ việc kiến ăn sâu hại có lớn hơn hại từ đàn rệp được kiến che chở hay không. Câu trả lời khác nhau theo vườn và theo mùa.
Vì sao kiểu hợp tác này bền qua hàng triệu năm
Nhìn theo tiến hoá, kiến và rệp đổi cho nhau hai thứ có giá rất khác nhau với mỗi bên. Với rệp, đường thừa là thứ vốn phải bỏ đi, đưa cho kiến gần như không mất gì. Với kiến, đó là nguồn năng lượng dồi dào, đều đặn, ngay sát tổ. Ngược lại, việc canh gác với kiến khá rẻ vì kiến vốn tuần tra lãnh thổ, còn với rệp, một bầy lính đứng canh là thứ chúng không thể tự có. Một cuộc đổi chác mà mỗi bên cho đi thứ rẻ với mình và nhận về thứ đắt với mình là nền móng của mọi quan hệ hỗ sinh bền vững.
Quan hệ chăn rệp xuất hiện nhiều lần độc lập ở nhiều nhóm kiến và nhiều nhóm rệp khác nhau, chứ không chỉ một dòng họ. Điều đó gợi ý rằng khi điều kiện hội đủ, chọn lọc tự nhiên rất dễ "phát minh" lại nó. Mặt khác, những loài rệp không được kiến chăn thường có cách tự vệ riêng: tiết sáp phủ kín thân, có ống ở bụng phun ra chất dính làm kẻ săn mồi kẹt hàm, hoặc sống rải rác để khó bị phát hiện.
Kiến cũng chọn lọc khách hàng. Thí nghiệm cho thấy khi có nhiều đàn rệp trên cùng cây, kiến tập trung chăm đàn cho dịch nhiều đường hơn và bỏ mặc đàn cho ít, thậm chí ăn thịt rệp ở đàn kém. Như vậy, áp lực từ kiến góp phần giữ cho rệp được chăn tiếp tục "trả công" xứng đáng.
Quan sát kiến chăn rệp và xử lý khi cây bị hại
Bạn chỉ cần một chiếc kính lúp, một cây có ngọn non và mười lăm phút. Sau đây là cách xem và vài điều nên biết nếu muốn bảo vệ cây.
- Chỗ dễ thấy: ngọn ớt, ngọn đậu, ngọn mướp, hoa hồng, cây dâm bụt, cành non bưởi, chanh. Thấy một hàng kiến chạy lên ngọn mà không mang mồi gì thì gần như chắc có rệp.
- Quan sát vỗ râu: nhìn kỹ một con kiến dừng trước rệp, đếm số lần vỗ râu trước khi giọt ngọt xuất hiện.
- Thí nghiệm nhỏ: đặt một con bọ rùa lên cành có rệp và kiến (rồi thả nó về chỗ cũ), xem kiến phản ứng nhanh ra sao.
- Tìm xác ướp: những con rệp phồng tròn màu nâu vàng là rệp bị ong ký sinh; có lỗ tròn trên lưng nghĩa là ong con đã chui ra.
- Muốn bớt rệp trên cây trồng: chặn đường kiến bằng vòng băng dính hai mặt quanh gốc, tỉa cành chạm đất hay chạm tường, xịt nước mạnh rửa trôi rệp. Khi kiến không còn canh, bọ rùa và ong ký sinh tự kéo đến làm việc.
- Không nên: phun thuốc diệt côn trùng phổ rộng ngay khi thấy kiến; thuốc giết luôn bọ rùa và ong ký sinh, rệp tái phát nhanh hơn.
Với trẻ em, đây là bài học sinh thái trọn vẹn trong một gang tay: cây, rệp, vi khuẩn trong rệp, kiến, bọ rùa, ong ký sinh, nấm muội. Một câu hỏi gợi mở hay: "Nếu con là cây ớt, con muốn kiến ở lại hay đi?"
Câu hỏi thường gặp
Kiến có ăn thịt rệp không hay chỉ hút mật?
Có. Phần lớn thời gian kiến chỉ hút dịch ngọt, nhưng khi đàn rệp quá đông, khi rệp cho ít mật hoặc tổ đang cần nhiều đạm nuôi ấu trùng, kiến bắt một phần rệp làm thức ăn. Vì thế quan hệ này là chăn nuôi có kiểm soát chứ không phải tình bạn.
Vì sao lá cây có rệp lại bị phủ một lớp đen như bồ hóng?
Lớp đen đó là nấm muội mọc trên dịch ngọt do rệp, rệp sáp hay rầy thải ra. Nấm không ăn trực tiếp lá nhưng che ánh sáng, làm lá quang hợp kém. Chặn được kiến và giảm rệp thì lớp nấm sẽ nhạt dần.
Kiến vàng có lợi hay có hại cho vườn cam bưởi?
Cả hai. Kiến vàng săn nhiều loại sâu, bọ xít hại quả nên được nhiều nhà vườn giữ lại. Nhưng chúng cũng chăn rệp sáp và rệp vảy. Người trồng thường theo dõi mật độ rệp để quyết định có giữ kiến hay không.
Rệp có tự sống được nếu không có kiến không?
Đa số loài rệp sống được không cần kiến, chỉ là bị bọ rùa và ong ký sinh ăn nhiều hơn. Một số ít loài, nhất là rệp sống dưới rễ cây, gần như phụ thuộc hoàn toàn vào kiến để có chỗ ở và qua mùa lạnh.
Cho trẻ nhỏ xem kiến và rệp có an toàn không?
Thường là an toàn nếu chọn loài kiến nhỏ, không đốt mạnh. Tránh để trẻ thọc tay vào tổ kiến vàng, kiến lửa hay kiến ba khoang. Dùng kính lúp, quan sát bằng mắt, không bắt kiến cho vào lọ đem về.
Kiến có chăn con vật nào khác ngoài rệp không?
Có. Kiến chăn rệp sáp, rệp vảy, rầy, ve sầu nhỏ và sâu non của một số loài bướm nhỏ. Những con vật này đều tiết ra dịch ngọt hoặc chất hấp dẫn kiến, và đổi lại được kiến bảo vệ khỏi kẻ săn mồi.