ThanPhuc.comThán Phục
Sinh vật Việt Nam đáng thán phục

Cá thòi lòi thở trên cạn thế nào: ngậm nước trong mang, thở qua da và đi bằng vây

Cá thòi lòi sống trên bãi bùn lúc triều rút nhờ buồng mang ngậm nước, da thở được, mắt lồi tự làm ướt và vây ngực chống như nạng. Giải thích từng bước.

A mudskipper with bulging eyes perches on a mangrove root above glistening mud at low tide, extreme close-up at eye level, soft overcast light, olive and silver tones

Cá thòi lòi ở được trên bãi bùn hàng giờ khi triều rút vì ba thứ cùng làm việc: buồng mang phình to ngậm sẵn một ngụm nước và không khí, lớp da mỏng nhiều mạch máu hấp thụ được ô xy khi còn ướt, và cặp mắt lồi trên đỉnh đầu có thể thụt xuống hốc để tự làm ẩm. Thêm vào đó, đôi vây ngực khoẻ cho phép cá chống người đi trên bùn như người chống nạng, còn đuôi thì bật cả thân nhảy lên.

Ở bãi bồi và rừng ngập mặn ven biển Việt Nam, từ Quảng Ninh đến Cà Mau, có nhiều loài cá thuộc nhóm này, người dân gọi chung là thòi lòi, bống sao, lác. Chúng là ví dụ hiếm hoi về loài cá sống "nửa nước nửa cạn" mỗi ngày. Bài dưới đây đi qua bài toán sinh tồn của một con cá ra khỏi nước, cách thòi lòi giải từng phần, và cách bạn quan sát chúng lúc triều xuống.

Bài toán của một con cá rời khỏi nước

Muốn hiểu vì sao cá thòi lòi đáng nể, trước hết hãy nghĩ xem điều gì xảy ra với một con cá bình thường khi bị kéo lên bờ. Mang cá là những lá mỏng xếp sát nhau, trong nước chúng xoè ra như trang sách mở, nên diện tích tiếp xúc với nước rất lớn. Lên cạn, không còn nước đỡ, các lá mang dính bết vào nhau như trang giấy ướt, diện tích trao đổi khí tụt hẳn, cá ngạt dù xung quanh đầy không khí.

Vấn đề thứ hai là khô. Da và mang cá cần ẩm liên tục; nắng và gió trên bãi bùn có thể làm khô chúng trong thời gian ngắn. Vấn đề thứ ba là di chuyển: vây cá được làm để đẩy nước, không phải để đỡ trọng lượng cơ thể trên mặt đất. Và cuối cùng là mắt: mắt cá vốn quen nhìn trong nước, ra không khí thì ánh sáng khúc xạ khác, nhìn sẽ nhoè.

Cá thòi lòi không giải quyết hết những vấn đề này bằng một "phát minh" lớn, mà bằng nhiều điều chỉnh nhỏ cộng lại. Đó cũng là cách tiến hoá thường làm việc: không có bước nhảy thần kỳ, chỉ có hàng loạt thay đổi vừa đủ, mỗi thay đổi giúp sống sót tốt hơn một chút ở vùng giáp ranh giữa nước và đất.

Một chu kỳ thở trên cạn của cá thòi lòi

Quan sát kỹ một con thòi lòi đang đứng trên bùn, bạn sẽ thấy má nó phồng lên rõ rệt. Đó là buồng mang đang ngậm nước. Chu kỳ thở diễn ra theo các bước sau.

  1. Ngậm nước trước khi lên. Trước khi rời vũng, cá hớp đầy nước vào buồng mang. Buồng mang của thòi lòi rộng hơn ở cá thường, nên giữ được một lượng nước và không khí đáng kể.
  2. Giữ mang không xẹp. Các lá mang của nhiều loài thòi lòi cứng hơn và có chỗ nối với nhau, nên ít bị bết dính khi ra khỏi nước.
  3. Trao đổi khí qua lớp nước ngậm. Ô xy từ không khí lẫn trong buồng mang tan vào lớp nước, rồi đi qua mang vào máu. Khi nước trong buồng đã cạn ô xy, cá há miệng đẩy ra và lấy ngụm mới.
  4. Thở thêm qua da và miệng. Da ở đầu và thân cùng lớp lót trong miệng có nhiều mạch máu nhỏ sát bề mặt, hấp thụ ô xy trực tiếp từ không khí, miễn là còn ẩm.
  5. Lăn mình cho ướt. Khi da bắt đầu khô, cá lăn qua vũng nước hoặc vùi mình vào bùn ướt. Nếu không có chỗ ẩm, cá sẽ quay về hang hoặc xuống nước.

Tỷ lệ giữa thở qua mang và thở qua da khác nhau tuỳ loài và tuỳ lúc. Có những loài thòi lòi sống gần mép nước, ít khi rời xa; có những loài lên cao trên bãi bùn, gần như sống trên cạn phần lớn thời gian triều thấp. Điểm chung là chúng luôn cần ẩm: một con thòi lòi để trên mặt đất khô nắng sẽ chết, dù nó giỏi sống ngoài nước hơn mọi loài cá khác.

Đôi mắt lồi biết tự "nháy" để không khô

Cặp mắt của thòi lòi nhô cao trên đỉnh đầu, như kính tiềm vọng của tàu ngầm. Nhờ vậy cá có thể nằm sát mặt bùn hay ngâm nửa người trong vũng nước mà vẫn quan sát được bầu trời, nơi chim cò, chim bói cá có thể bổ xuống. Mỗi mắt quay khá độc lập, giúp cá nhìn được vùng rộng quanh mình.

Vấn đề là mắt nhô cao thì phơi ra gió nắng, dễ khô. Thòi lòi giải bằng một động tác rất lạ với cá: kéo nhãn cầu thụt xuống hốc mắt, nơi có lớp màng ẩm, rồi đẩy lên lại. Động tác này giống một cái nháy mắt, và đúng là nó có tác dụng giống: làm ướt và lau sạch bề mặt mắt. Phần lớn các loài cá không có mí mắt và không cần nháy vì luôn ở trong nước.

Mắt thòi lòi cũng được cho là có cấu tạo giúp nhìn rõ hơn trong không khí so với mắt cá thường, vì vậy chúng phát hiện côn trùng, cua nhỏ và kẻ thù ở trên cạn khá nhanh. Nếu bạn từng thử rón rén lại gần một bãi thòi lòi, bạn sẽ thấy chúng lặn mất xuống hang từ khi bạn còn cách khá xa.

Thòi lòi di chuyển trên bùn: nạng, lò xo và mái chèo

Thòi lòi có ba kiểu di chuyển chính, mỗi kiểu dùng một bộ phận khác nhau. So với loài vật khác, kiểu đi của chúng gợi nhớ nhiều chuyện quen thuộc.

Kiểu di chuyểnBộ phận dùngCách làmGợi nhớ đến
Chống nạngĐôi vây ngực có gốc cơ khoẻChống hai vây xuống bùn, đẩy thân về trước, kéo đuôi theoNgười chống nạng, hoặc hải cẩu lết trên bờ
Bật nhảyĐuôi và thânUốn cong thân sang một bên rồi bật mạnh, cả người văng lên khôngLò xo bị nén rồi thả ra
BơiĐuôi và vâyBơi như cá bình thường, có khi lướt trên mặt nướcCá bống trong ao
Bám rễ câyVây bụng dính lại như giác hút ở nhiều loàiLeo lên rễ đước, thân cây thấp để phơi mình hoặc quan sátẾch cây bám lá

Kiểu chống nạng hay được dùng làm ví dụ khi giảng về giai đoạn tổ tiên các loài có chân bốn bước lên cạn. Cần nói rõ: thòi lòi không phải tổ tiên của loài nào trên cạn, chúng là cá hiện đại đã tự đi theo con đường lên bờ một lần nữa. Chúng chỉ giúp ta hình dung một con cá có thể sống được trên bùn bằng những gì.

Hang bùn, màn nhảy giữ đất và cách giữ trứng có khí thở

Ở nhiều loài thòi lòi, con đực đào hang trong bùn, thường có hình chữ J hoặc chữ Y, miệng hang mở trên mặt bùn. Việc đào làm bằng miệng: cá ngậm bùn mang lên đổ quanh miệng hang, lâu dần tạo thành một gờ bùn nhỏ. Quanh hang là "đất riêng" của con đực, và nó bảo vệ vùng này bằng những màn phô diễn: dựng vây lưng lên như lá cờ, phồng má, và bật nhảy cao tại chỗ để gây chú ý.

Đáy hang ngập nước, nhưng trứng lại cần ô xy, và nước bùn trong hang thường rất nghèo ô xy. Ở một số loài đã được quan sát kỹ, con đực giải quyết bằng cách ngậm không khí trên mặt bùn, lặn xuống hang và nhả ra vào một buồng nhỏ nơi trứng bám trên trần. Lặp đi lặp lại nhiều lần, nó tạo ra một túi khí cho trứng "thở". Đây là một hành vi chăm con rất tinh tế ở cá.

Một chi tiết cần nói cho đúng: không phải loài thòi lòi nào cũng làm đủ các việc trên. Có loài ăn tảo, quét bùn bằng miệng bằng những cái lắc đầu sang hai bên; có loài ăn thịt, săn còng, cua nhỏ và côn trùng. Gom tất cả dưới tên "thòi lòi" dễ khiến người đọc tưởng mọi loài đều giống nhau.

Quan sát cá thòi lòi lúc triều xuống

Thòi lòi là một trong những sinh vật dễ quan sát nhất ở vùng ven biển, miễn là đi đúng giờ và đứng đúng chỗ.

  • Xem lịch thuỷ triều của vùng biển bạn đến, chọn lúc triều xuống thấp vào buổi sáng hoặc chiều mát.
  • Đứng trên cầu gỗ, bờ đê hoặc lối đi trong rừng ngập mặn; không lội vào bùn sâu, vừa nguy hiểm vừa làm sập hang của cá và còng.
  • Đứng im vài phút. Thòi lòi lặn mất khi thấy bóng người chuyển động, nhưng sẽ lần lượt trồi lên nếu bạn không nhúc nhích.
  • Quan sát má cá phồng lên xẹp xuống, mắt thụt xuống hốc rồi nhô lên, và cách hai con đực dựng vây đối mặt nhau.
  • Với trẻ nhỏ, làm thí nghiệm an toàn ở nhà: nhúng một bó giấy ăn mỏng vào nước rồi nhấc lên khỏi chậu, xem các lớp giấy dính bết vào nhau ra sao. Đó là điều xảy ra với mang của cá thường khi lên cạn.

Đừng bắt thòi lòi về nuôi trong bể thường: chúng cần bãi bùn, nước lợ và chỗ lên cạn, rất khó tái tạo trong nhà. Xem chúng ở bãi bồi là trọn vẹn nhất.

Hiểu lầm hay gặp về cá thòi lòi

Thòi lòi là loài lưỡng cư. Không. Thòi lòi là cá thật sự, thuộc nhóm cá bống. Chúng có mang, vây và đẻ trứng như cá, chỉ là sống được trên bùn lâu hơn hẳn các loài cá khác.

Thòi lòi thở bằng phổi. Thòi lòi không có phổi. Chúng thở bằng mang ngậm nước, qua da và lớp lót trong miệng.

Thòi lòi chết đuối nếu ở mãi dưới nước. Phần lớn các loài vẫn thở được trong nước bằng mang. Tuy nhiên có loài thích nghi mạnh với đời sống trên bùn và sẽ yếu đi nếu bị nhốt trong nước sâu quá lâu, nên đây là chuyện tuỳ loài.

Mọi con cá trên bãi bùn đều là thòi lòi. Bãi bùn có cả cá kèo, cá bống và nhiều loài khác. Thòi lòi nhận ra bằng đôi mắt lồi sát nhau trên đỉnh đầu và đôi vây ngực chống như tay.

Câu hỏi thường gặp

Cá thòi lòi sống trên cạn được bao lâu?

Thời gian tuỳ loài và tuỳ độ ẩm. Trên bãi bùn ướt, nhiều loài ở ngoài nước suốt một con triều thấp. Nếu da khô và không có chỗ ẩm để lăn mình, cá sẽ phải quay về hang hoặc xuống nước khá sớm.

Vì sao má cá thòi lòi luôn phồng lên?

Vì buồng mang đang ngậm nước và không khí. Lớp nước này giữ ẩm cho mang và là nơi ô xy từ không khí tan vào trước khi đi qua mang vào máu.

Cá thòi lòi có mí mắt không?

Chúng không nháy bằng mí như người, mà kéo nhãn cầu thụt xuống hốc mắt có lớp màng ẩm rồi đẩy lên, làm ướt và lau mắt. Động tác này có tác dụng tương tự nháy mắt.

Cá thòi lòi đi lại trên bùn bằng gì?

Bằng đôi vây ngực có gốc cơ khoẻ, chống xuống bùn và đẩy thân về trước như chống nạng. Khi cần nhanh, cá uốn thân và bật đuôi để nhảy.

Ở Việt Nam xem cá thòi lòi ở đâu?

Ở hầu hết các bãi bồi và rừng ngập mặn ven biển, dễ nhất là từ cầu gỗ hoặc lối đi trong khu bảo tồn rừng ngập mặn lúc triều xuống thấp.

Thòi lòi có phải tổ tiên của động vật trên cạn không?

Không. Thòi lòi là cá hiện đại tự tiến hoá lối sống nửa cạn. Chúng chỉ giúp hình dung một con cá có thể sống trên bùn ra sao, không phải mắt xích trong dòng tiến hoá lên cạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138