ThanPhuc.comThán Phục
Sinh vật Việt Nam đáng thán phục

Rùa hộp đóng kín mai thế nào: bản lề trên yếm, cổ gập chữ S và cái giá của chiếc hộp

Rùa hộp rụt đầu, chân rồi kéo hai nửa yếm lên khép sát mai như nắp hộp. Bản lề bằng mô liên kết, cơ kéo yếm và cái giá rùa phải trả cho lớp giáp kín.

A box turtle with a domed brown shell and yellow striped head sits half closed among wet fallen leaves on a hillside forest floor, close ground level view, soft green light

Rùa hộp đóng kín được vì yếm, tức phần mai bụng, của chúng chia làm hai nửa nối với nhau bằng một bản lề mô liên kết dẻo. Khi gặp nguy, rùa rụt đầu và chân vào trong, rồi cơ bụng kéo hai nửa yếm lên, ép sát vào mai lưng như đóng nắp một chiếc hộp. Không còn khe hở nào cho mõm hay móng của kẻ săn mồi lọt vào.

Việt Nam là quê hương của nhiều loài rùa hộp thuộc chi Cuora, như rùa hộp trán vàng ở rừng núi miền Bắc và miền Trung, rùa hộp lưng đen ở vùng đất thấp Nam Bộ, cùng rùa hộp ba vạch cực kỳ hiếm. Nhiều loài trong số này đang nguy cấp vì bị bắt buôn bán. Bài này giải thích chiếc hộp sống ấy được làm ra sao: bản lề nằm đâu, cơ nào kéo, đầu và cổ gập vào bằng cách nào, rùa con có đóng được không và rùa phải đánh đổi gì.

Mai rùa là gì: xương sườn biến thành áo giáp

Trước khi nói tới bản lề, cần hiểu mai rùa không phải lớp vỏ khoác ngoài như vỏ ốc. Mai lưng của rùa được tạo thành từ xương sườn và đốt sống đã dẹt ra, hợp lại với các tấm xương mọc trong da. Bên ngoài phủ những tấm vảy sừng, chính là các ô hoa văn bạn thấy trên lưng rùa. Nói cách khác, rùa không thể "chui ra khỏi mai" vì mai chính là bộ xương của nó.

Yếm, phần phẳng ở bụng, cũng được tạo từ nhiều tấm xương ghép lại. Ở phần lớn các loài rùa, yếm nối cứng với mai lưng bằng một cầu xương hai bên sườn, cả khối là một chiếc hộp có khe hở ở phía đầu và phía đuôi. Rùa rụt đầu vào khe trước, rụt đuôi vào khe sau, nhưng khe vẫn mở, và một con thú kiên nhẫn có thể thò mõm hoặc móng vào.

Rùa hộp tiến thêm một bước. Ở chúng, cầu xương cứng hai bên được thay bằng mối nối mềm hơn, và yếm có một đường bản lề chạy ngang. Hai thay đổi nhỏ về cấu trúc ấy biến chiếc hộp hở thành chiếc hộp có nắp, đóng mở được.

Chuỗi động tác đóng hộp, từng bước

Nếu quay chậm cảnh một con rùa hộp khép mình khi có người đến gần, bạn sẽ thấy trình tự gần như cố định sau.

  1. Rụt đầu. Cổ rùa gập lại theo hình chữ S trong mặt phẳng đứng, kéo đầu lùi thẳng vào trong mai. Đây là kiểu rụt cổ của nhóm rùa phổ biến ở châu Á, khác với nhóm rùa cổ rắn ở Nam bán cầu chỉ gập cổ sang một bên.
  2. Rụt chân trước và chân sau. Bốn chân co vào, lớp da và vảy cứng ở mặt ngoài chân che thêm khe hở.
  3. Kéo nửa yếm trước lên. Cơ bám từ bên trong kéo thuỳ trước của yếm xoay quanh bản lề, áp sát mép mai lưng, che kín đầu và chân trước.
  4. Kéo nửa yếm sau lên. Thuỳ sau cũng xoay quanh bản lề, đóng lại phía đuôi và chân sau.
  5. Giữ chặt. Cơ duy trì lực khép. Mép yếm và mép mai khớp nhau gần như khít, chiếc hộp kín đến mức khó lách được móng tay vào.

Khi mối đe doạ qua đi, rùa thả lỏng cơ, yếm hé ra một khe nhỏ, rùa thò đầu ra quan sát trước rồi mới duỗi chân. Thời gian giữ kín có thể từ vài phút đến khá lâu, tuỳ rùa cảm thấy nguy hiểm tới đâu.

Một chi tiết đáng chú ý là thứ tự đóng. Đầu luôn được rút vào trước, vì đầu là phần dễ tổn thương nhất và cũng là chỗ có mắt để quan sát; đóng yếm trước khi rút đầu thì chính rùa sẽ tự kẹp mình. Ở một số con, thuỳ trước khép nhanh hơn thuỳ sau, như thể ưu tiên bảo vệ phía có đầu. Nếu bạn may mắn quan sát được, thử để ý xem con rùa trước mặt bạn khép phía nào trước, và nó hé ra phía nào trước khi mọi thứ đã yên. Thường thì đó cũng là phía đầu, vì rùa cần nhìn trước rồi mới quyết định có duỗi chân bỏ đi hay không.

Bản lề sống so với bản lề cửa

Đem bản lề trên yếm rùa so với bản lề kim loại của cánh cửa sẽ thấy nhiều điểm giống và khác thú vị.

Đặc điểmBản lề cửaBản lề yếm rùa hộp
Vật liệuKim loại cứng, có trụcDải mô liên kết dẻo, không có trục
Lực đóngTay người đẩyCơ bên trong cơ thể rùa kéo
Chịu mài mònMòn dần, cần tra dầuMô sống, tự duy trì theo cơ thể
Lớn lênKhôngLớn theo con rùa, rõ dần theo tuổi
Số cánhMột cánhHai nửa yếm, mỗi nửa xoay một hướng

Điểm "lớn theo tuổi" rất quan trọng. Ở nhiều loài rùa hộp, rùa con mới nở chưa có bản lề hoạt động đầy đủ, yếm còn gần như liền khối. Khả năng đóng kín hoàn thiện dần khi rùa lớn. Rùa con vì vậy dễ bị tổn thương hơn và phải dựa nhiều vào việc lẩn trốn dưới lá mục.

Cái giá của chiếc hộp kín

Không có thích nghi nào miễn phí. Chiếc hộp kín của rùa hộp đi kèm vài đánh đổi đáng biết. Thứ nhất là không gian bên trong: để mai và yếm khép khít khi đầu chân đã rụt vào, cơ thể phải gọn, nên rùa hộp thường có mai vồng cao, cơ thể nhỏ vừa, khó lớn quá cỡ.

Thứ hai là chuyện thở. Rùa không thở bằng cách nở lồng ngực như người, vì xương sườn đã thành mai, không cử động được. Chúng dùng các cơ ở vùng chân và bụng để kéo đẩy phổi. Khi rụt chân và đóng hộp, khoảng trống cho phổi co giãn bị thu hẹp, nên rùa giữ kín lâu thì thở nông và chậm hơn. Đây là lý do rùa hộp không thể "đóng cửa" mãi.

Thứ ba là tốc độ. Rùa hộp đi chậm, phụ thuộc vào chiếc hộp hơn là vào việc chạy trốn. Chiến lược này hiệu quả trước nhiều kẻ săn mồi trong tự nhiên, nhưng lại hoàn toàn vô dụng trước con người: một con rùa đóng kín mai chỉ việc được nhặt bỏ vào bao. Chính vì thế mà rùa hộp trở thành nạn nhân lớn của nạn buôn bán động vật hoang dã.

Gặp rùa hộp trong rừng hoặc trên đường thì làm gì

Rùa hộp thường bò ra đường mòn, bờ suối sau mưa. Gặp chúng là may mắn, và cách cư xử đúng giúp chúng an toàn.

  • Đứng yên quan sát từ xa; nếu rùa đã đóng hộp, lùi lại vài bước và chờ, rùa sẽ hé yếm khi thấy yên tĩnh.
  • Không nhấc lên, không gõ vào mai, không lật ngửa để xem yếm; việc này làm rùa hoảng và có thể làm rơi rùa.
  • Nếu rùa đang bò giữa đường có xe, chỉ cần nhẹ tay đưa nó sang phía bên kia đường theo đúng hướng nó đang đi, rồi rời đi.
  • Không mang về nhà, không mua rùa hộp ở chợ hay trên mạng; phần lớn rùa bày bán bị bắt từ tự nhiên.
  • Thấy người buôn bán rùa hoang dã, có thể báo cho cơ quan kiểm lâm sở tại.

Một học sinh có thể tìm hiểu bản lề yếm qua mô hình: lấy hai nửa vỏ hộp nhựa hoặc bìa cứng, nối bằng một dải băng dính vải làm bản lề, rồi gắn vào một nửa quả bóng nhựa làm mai. Thử đóng mở sẽ hiểu ngay vì sao bản lề dẻo lại phù hợp hơn một mối nối cứng.

Ba loài rùa hộp Việt Nam, ba kiểu dùng chiếc hộp

Cùng có yếm bản lề, nhưng các loài rùa hộp ở Việt Nam sống ở những nơi khác nhau và dùng chiếc hộp trong hoàn cảnh khác nhau. Bảng dưới tóm lược những điều quan sát được phổ biến, không đi vào cách nhận dạng chi tiết.

LoàiNơi sốngHình dáng maiChiếc hộp hữu ích nhất khi
Rùa hộp trán vàngNền rừng ẩm vùng đồi núi, sống chủ yếu trên cạnVồng cao như mái vòmGặp thú săn mồi trên nền rừng, hoặc khi thời tiết khô lạnh bất thường
Rùa hộp lưng đenAo, mương, ruộng và đầm lầy vùng thấp, sống nửa nước nửa cạnVồng vừa, nhẵn, màu sẫmBị bắt gặp khi đang bò trên bờ hoặc khi nước rút
Rùa hộp ba vạchSuối và vùng ven suối trong rừngThấp hơn, có các sọc sẫm dọc lưngBị đe doạ ở mép nước, chưa kịp lặn xuống

Ở loài sống trên cạn, mai vồng cao vừa tăng chỗ cho cơ thể khi đóng hộp, vừa khiến mõm thú khó cắn ngập. Ở loài sống gần nước, mai thấp hơn giúp bơi đỡ cản. Đây là ví dụ cho thấy cùng một "phát minh" là bản lề, mỗi loài lại điều chỉnh phần còn lại của cơ thể theo nơi mình sống.

Cả ba loài đều đã suy giảm mạnh ngoài tự nhiên. Rùa hộp ba vạch đặc biệt hiếm, và việc bắt bất kỳ cá thể nào từ rừng đều có thể đẩy quần thể tới bờ biến mất.

Hiểu lầm hay gặp về rùa hộp

Rùa có thể chui ra khỏi mai. Không. Mai lưng hình thành từ xương sườn và đốt sống của rùa. Rùa rời khỏi mai cũng giống như người rời khỏi bộ xương của mình.

Rùa nào cũng đóng được kín mai. Không. Phần lớn các loài rùa chỉ rụt được đầu chân vào, khe hở vẫn còn. Chỉ một số nhóm như rùa hộp mới có yếm bản lề đóng kín.

Rùa hộp đóng mai là đang ngủ. Đóng mai thường là phản ứng phòng vệ khi bị đe doạ hoặc khi trời quá lạnh, quá khô. Lúc ngủ bình thường, rùa vẫn có thể để hở yếm.

Nuôi rùa hộp ở nhà là giúp bảo tồn. Không. Phần lớn rùa trên thị trường bị bắt từ rừng, và việc mua chính là động lực của nạn bắt. Bảo tồn thực sự là giữ rùa và rừng của chúng ở nơi tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Rùa hộp đóng kín mai bằng cách nào?

Yếm của rùa hộp chia hai nửa nối nhau bằng bản lề mô liên kết dẻo. Sau khi rụt đầu và chân vào, cơ bên trong kéo hai nửa yếm lên ép sát mai lưng, khép kín như nắp hộp.

Rùa con có đóng mai được như rùa lớn không?

Ở nhiều loài rùa hộp, bản lề của rùa con chưa hoạt động đầy đủ. Khả năng đóng kín hoàn thiện dần theo tuổi, nên rùa con dựa nhiều vào việc lẩn trốn dưới lá mục.

Rùa hộp rụt cổ theo kiểu nào?

Cổ gập lại thành hình chữ S trong mặt phẳng đứng và kéo đầu thẳng vào trong mai. Đây là kiểu rụt cổ của nhóm rùa phổ biến ở châu Á, khác với rùa cổ rắn gập cổ sang một bên.

Rùa hộp có thở được khi đóng kín mai không?

Có, nhưng thở nông và chậm hơn. Rùa thở nhờ cơ vùng chân và bụng kéo đẩy phổi, khi đóng hộp không gian co giãn bị hẹp lại, nên rùa không giữ kín mãi được.

Ở Việt Nam có những loài rùa hộp nào?

Có rùa hộp trán vàng ở rừng núi miền Bắc và miền Trung, rùa hộp lưng đen ở vùng đất thấp phía Nam, và rùa hộp ba vạch cực kỳ hiếm. Nhiều loài đang nguy cấp vì bị bắt buôn bán.

Gặp rùa hộp trên đường mòn thì nên làm gì?

Đứng yên quan sát từ xa, không nhấc lên hay mang về. Nếu rùa đang ở giữa đường có xe, nhẹ tay đưa nó sang bên kia theo hướng nó đang đi rồi để yên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138