Tiếng kêu của sếu đầu đỏ vang rất xa trên đồng trống vì khí quản của chim dài hơn cổ, phần dư cuộn vòng bên trong xương ức như ống của một chiếc kèn đồng; ống dài và hộp xương ức cùng rung làm âm trầm, khoẻ, ít bị tắt dần qua khoảng không. Và sếu không kêu một mình: đôi chim đã ghép cặp đứng sát nhau, ngửa mỏ lên trời và kêu xen kẽ theo một khuôn nhịp riêng, gọi là song ca.
Sếu đầu đỏ (Antigone antigone, phân loài ở Đông Nam Á là sharpii) là loài chim biết bay có dáng đứng cao nhất thế giới, cao gần bằng một người thấp. Ở Việt Nam, chúng về đồng cỏ năng ở Tràm Chim (Đồng Tháp) và vùng Phú Mỹ (An Giang) vào mùa khô. Bài này giải thích ống kèn trong ngực sếu, ý nghĩa của song ca, chiếc mỏ đào củ, vệt da đỏ trên đầu, và cách xem sếu mà không làm chúng bỏ đi.
Ống kèn trong ngực: khí quản cuộn vào xương ức
Ở phần lớn loài chim, khí quản đi thẳng từ họng xuống phổi. Ở nhiều loài sếu, khí quản dài hơn quãng đường cần thiết, và phần dư chui vào một khoang rỗng trong xương lườn, tức phần xương ức nhô ra như sống thuyền nơi cơ bay bám vào. Trong khoang đó, ống khí quản uốn cong thành vòng, giống cách người ta uốn ống đồng để chiếc kèn dài mà vẫn gọn trong tay.
Theo vật lý âm học, ống càng dài thì âm phát ra càng có xu hướng trầm. Âm trầm có bước sóng dài, ít bị cỏ, lau sậy và gió làm tán xạ, nên đi được xa hơn trên đồng trống. Thêm nữa, thành xương ức mỏng có thể rung cùng cột không khí, góp phần khuếch đại âm. Kết quả là tiếng kêu của sếu vang rền, nghe thấy được từ khoảng cách rất xa, xa hơn nhiều so với kích cỡ cơ thể chim.
Cần nói rõ phần nào đã chắc, phần nào còn bàn. Chuyện khí quản cuộn trong xương ức ở sếu là quan sát giải phẫu rõ ràng. Còn mức đóng góp chính xác của từng yếu tố, chiều dài ống, rung của xương, hình dạng họng, vào độ vang thì vẫn được nghiên cứu tiếp; các nhà khoa học đồng ý rằng đây là một bộ "khuếch âm" tự nhiên, nhưng không quy hết cho một bộ phận.
Song ca của đôi sếu diễn ra thế nào
Song ca là màn kêu phối hợp của một đôi đã ghép cặp, thường lặp lại nhiều lần trong ngày ở mùa sinh sản. Người quan sát kiên nhẫn có thể nhận ra các nhịp sau.
- Đứng sát nhau. Hai con đứng cạnh, thân thẳng đứng, cổ vươn cao. Thường một con khởi đầu, con kia hưởng ứng gần như ngay lập tức.
- Ngửa mỏ lên trời. Cả hai ngửa đầu, mỏ chĩa lên, mở họng. Tư thế này kéo thẳng cổ, giúp luồng khí đi qua ống khí quản dài thuận nhất.
- Chia vai. Hai con phát những tiếng khác nhau, xen kẽ theo nhịp; ở loài sếu đầu đỏ, người ta thường mô tả một con kêu dài, con kia đáp bằng hai tiếng ngắn hơn. Ở nhiều đôi, con trống còn dang cánh hoặc nâng nhẹ cánh khi kêu.
- Lặp và kết thúc. Màn song ca kéo dài chừng vài chục giây rồi ngừng, hai con lại cúi xuống kiếm ăn như không có gì xảy ra.
Song ca được hiểu là có hai việc: báo cho các đôi sếu khác rằng vùng đất này đã có chủ, và giữ nhịp cho mối quan hệ của chính đôi chim. Sếu đầu đỏ thường sống thành đôi lâu dài; một màn song ca nhịp nhàng cho thấy đôi chim đã quen nhau, còn đôi mới ghép thường kêu lệch nhịp hơn.
Vì sao đầu sếu màu đỏ và trụi lông
Phần đỏ trên đầu và cổ trên của sếu không phải lông đỏ mà là da trần, có nhiều mạch máu nằm gần bề mặt, sần sùi như vỏ cam. Khi chim bị kích động, trong mùa ghép đôi hoặc lúc xua đuổi đối thủ, vùng da này có thể đậm màu hơn. Vì thế nó được xem như một tín hiệu nhìn thấy được, đi kèm với tín hiệu âm thanh của tiếng kêu.
Có giả thuyết khác đặt bên cạnh: da trần nhiều mạch máu ở đầu và cổ có thể giúp toả bớt nhiệt khi chim đứng giữa đồng nắng gắt mùa khô. Giả thuyết này hợp lý với nhiều loài chim lớn có da trần ở đầu, nhưng mức độ quan trọng của nó ở sếu chưa được đo đạc kỹ. Bạn có thể xem đây là một ví dụ để phân biệt "chức năng đã chứng minh" (tín hiệu xã hội) với "chức năng có thể có" (toả nhiệt).
Sếu non mới nở thì đầu phủ lông tơ màu nâu vàng, chưa có vùng da đỏ. Màu đỏ chỉ rõ dần khi chim lớn. Nhờ đó, người quan sát có kinh nghiệm phân biệt được chim non đi theo bố mẹ trong đàn ngay cả từ xa.
Mỏ đào củ năng: sếu kiếm ăn trên đồng cỏ năng mùa khô
Sếu đầu đỏ về đồng bằng sông Cửu Long chủ yếu để ăn củ của cây năng kim, loại cỏ năng mọc dày trên đất phèn trũng. Cách kiếm ăn của sếu khác hẳn những loài chim lội nước quen thuộc.
| Loài chim | Cách kiếm ăn chính | Chỗ kiếm ăn |
|---|---|---|
| Sếu đầu đỏ | Cắm mỏ dài, khoẻ xuống bùn, xới và nhổ củ năng, kèm côn trùng, ốc nhỏ | Đồng cỏ năng đất ẩm, nước nông hoặc đã rút |
| Cò trắng | Đứng rình hoặc đi chậm rồi mổ nhanh cá, tôm, côn trùng | Ruộng nước, mép kênh |
| Diệc xám | Đứng im rất lâu, phóng cổ đâm cá | Nước sâu hơn, ven đầm |
| Cò quăm | Thọc mỏ cong dò mồi trong bùn bằng xúc giác | Bãi bùn mềm |
Củ năng giàu tinh bột và nằm ngay dưới mặt bùn, nên sếu cần đất còn ẩm để cắm mỏ. Khi đồng năng bị cày xới làm ruộng, bị đào kênh làm khô hoặc bị ngập sâu quá lâu, nguồn thức ăn này mất đi. Đó là lý do sếu chỉ về những vùng đồng năng còn giữ chế độ nước gần tự nhiên.
Đi xem sếu đầu đỏ mà không làm chúng bỏ đi
Số sếu về Việt Nam đã giảm mạnh, nhiều mùa gần đây chỉ còn vài con đến vài chục con. Đây là loài cần được bảo vệ nghiêm ngặt, nên người đi xem cần đặc biệt cẩn trọng.
- Hỏi trước ban quản lý vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn về mùa và chỗ sếu đang ăn; thường là giữa mùa khô, khi nước trên đồng năng đã rút.
- Đi cùng người hướng dẫn của khu bảo tồn, đứng ở tháp quan sát hoặc chỗ được chỉ định, giữ khoảng cách xa.
- Dùng ống nhòm hoặc ống kính tele; đừng tiến lại gần để chụp ảnh rõ hơn. Sếu bị quấy là bay đi và có thể bỏ cả vùng kiếm ăn.
- Nói nhỏ, không mặc đồ màu chói, không dùng thiết bị bay để quay phim.
- Lắng nghe trước khi nhìn: tiếng song ca thường đến tai người quan sát sớm hơn hình bóng của chim.
Một nhóm học sinh đi thực tế Tràm Chim có thể chia việc: một bạn ghi giờ mỗi lần nghe tiếng kêu, một bạn đếm số chim, một bạn ghi chúng đang làm gì (ăn, nghỉ, song ca, bay). Ghi chép kiểu này vừa thú vị vừa có ích cho người làm bảo tồn nếu được gửi lại.
Hiểu lầm hay gặp về sếu đầu đỏ
Sếu là cò lớn. Sếu và cò khác họ. Khi bay, sếu duỗi thẳng cổ, còn cò trắng và diệc rụt cổ thành hình chữ S. Sếu ăn nhiều thực vật như củ năng, cò chủ yếu ăn động vật.
Sếu đã ghép đôi thì không bao giờ đổi bạn. Sếu đầu đỏ thường gắn bó lâu dài với một bạn đời, nhưng khi một con chết hoặc đôi chim nhiều mùa làm tổ thất bại, con còn lại có thể ghép đôi mới. Chung thuỷ trọn đời là cách nói đẹp, không phải quy luật tuyệt đối.
Sếu kêu to là vì cổ dài. Cổ dài có góp phần nhưng không phải lý do chính. Bí mật nằm ở phần khí quản dư cuộn trong xương ức, dài hơn cả cổ.
Sếu sống quanh năm ở Tràm Chim. Phần lớn sếu chỉ về đồng bằng sông Cửu Long vào mùa khô để kiếm ăn, rồi bay về nơi sinh sản ở các vùng đất ngập nước lân cận khi mùa mưa đến.
Điệu múa của sếu: nhảy, dang cánh và tung cỏ lên trời
Bên cạnh tiếng kêu, sếu nổi tiếng với điệu múa. Một con bắt đầu cúi rạp người, rồi bật nhảy lên khỏi mặt đất, hai cánh dang rộng, chân buông thõng, rồi đáp xuống và quay nửa vòng. Có lúc chim ngậm một nắm cỏ hay một mẩu rễ, tung lên trời rồi nhảy theo. Khi một con múa, con bên cạnh hay hưởng ứng, và đôi khi cả nhóm nhỏ cùng nhảy như bị lây.
Người quan sát thường ghi nhận múa nhiều nhất ở giai đoạn ghép đôi và đầu mùa sinh sản, nên cách giải thích phổ biến là múa giúp hai con tìm hiểu và đồng bộ với nhau, giống song ca nhưng bằng cơ thể. Tuy vậy, sếu non chưa đến tuổi ghép đôi cũng múa, và chim trưởng thành đôi khi múa sau một lúc bị giật mình. Vì thế nhiều nhà sinh học cho rằng múa còn là cách giải toả căng thẳng và luyện phối hợp cơ thể, chứ không chỉ là "tán tỉnh".
Một điểm thú vị là các động tác múa không phải ngẫu hứng hoàn toàn. Chúng gồm những "chữ" lặp lại: cúi chào, nhảy thẳng, dang cánh, chạy vài bước, tung vật. Mỗi loài sếu có bộ động tác hơi khác nhau, cũng như mỗi loài có kiểu song ca riêng. Nếu xem video quay sếu ở nhiều nơi trên thế giới, bạn sẽ thấy kiểu múa của sếu đầu đỏ khác với sếu ở vùng ôn đới, dù cả hai cùng có những bước nhảy dang cánh rất giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếng sếu đầu đỏ nghe trầm và vang?
Khí quản của sếu dài hơn cổ, phần dư cuộn trong khoang xương ức. Ống khí dài cho âm trầm, âm trầm ít bị lau cỏ và gió làm tán xạ nên đi xa hơn trên đồng trống.
Song ca của sếu có ý nghĩa gì?
Song ca giúp đôi sếu báo quyền sở hữu vùng đất với các đôi khác và giữ gắn kết giữa hai con. Đôi chim quen nhau lâu thường kêu ăn nhịp hơn đôi mới ghép.
Phần đỏ trên đầu sếu là lông hay da?
Đó là da trần sần, nhiều mạch máu, không phải lông. Vùng da này có thể đậm màu hơn khi chim bị kích động và được xem là tín hiệu thị giác giữa các con sếu.
Sếu đầu đỏ ăn gì khi về Việt Nam?
Thức ăn chính là củ năng kim nằm dưới lớp bùn của đồng cỏ năng đất phèn, kèm côn trùng và động vật nhỏ. Sếu dùng mỏ dài khoẻ để xới đất và nhổ củ.
Khi nào dễ thấy sếu đầu đỏ ở Tràm Chim?
Thường là giữa mùa khô, khi nước trên đồng năng đã rút và đất còn ẩm. Số chim về mỗi năm thay đổi và đã rất ít, nên cần hỏi ban quản lý trước khi đi.
Làm sao phân biệt sếu và diệc khi chúng bay?
Sếu bay với cổ duỗi thẳng về phía trước, chân duỗi ra sau. Diệc bay với cổ rụt lại thành hình chữ S. Nhìn từ xa, chi tiết cổ này dễ nhận nhất.