ThanPhuc.comThán Phục
Sinh vật Việt Nam đáng thán phục

Chim yến định vị bằng tiếng vang thế nào: tiếng lách cách dò vách hang tối

Chim yến hàng bay trong hang tối nhờ chuỗi tiếng lách cách người nghe được và tiếng vọng từ vách đá. Khác dơi ở đâu, vì sao chọn hang đảo, tổ bám vách ra sao.

A swarm of small dark swiftlets streams out of a sea cave entrance on a rocky island cliff at dusk, low angle from the water, deep teal and amber light

Chim yến hàng bay được trong lòng hang tối om vì nó tự phát ra những tiếng lách cách nhanh và nghe tiếng dội lại từ vách đá, giống một chiếc gậy dò bằng âm thanh; còn tổ thì được dán thẳng lên vách dựng đứng bằng sợi nước bọt tiết ra từ tuyến dưới lưỡi, gặp không khí là khô cứng. Hai khả năng này đi liền nhau: có định vị thì mới vào được chỗ tối sâu, có keo nước bọt thì mới bám được lên trần đá mà kẻ săn mồi không với tới.

Ở Việt Nam, yến hàng (Aerodramus fuciphagus) sống thành đàn lớn trong các hang trên đảo đá ven biển miền Trung, nổi tiếng ở Khánh Hoà và Cù Lao Chàm. Bài này đi theo đúng câu hỏi "nó làm thế nào": chim phát tiếng ra sao, nghe vọng ra sao, khác dơi ở đâu, tổ được kéo sợi và dán thế nào, và bạn có thể quan sát chúng một cách tôn trọng ở đâu.

Một tiếng lách cách, một tiếng vọng: định vị bằng âm thanh ở chim yến

Khi đàn yến lao từ ánh chiều vào miệng hang, mắt chim vẫn làm việc ở đoạn đầu. Nhưng chỉ vài chục mét vào trong, ánh sáng gần như tắt. Lúc đó chim bắt đầu phát ra một chuỗi tiếng "tạch tạch" khô và rất nhanh, mỗi tiếng ngắn như cái búng tay. Âm thanh bật vào vách đá, nhũ đá, trần hang rồi dội về tai chim. Khoảng thời gian từ lúc phát đến lúc nghe tiếng vọng cho biết vật cản gần hay xa; tiếng vọng mạnh hay yếu, đến từ bên trái hay bên phải cho biết hướng của nó.

Điều đáng nói là người đứng trong hang cũng nghe được tiếng lách cách ấy. Khác với dơi dùng siêu âm vượt ngưỡng tai người, chim yến dùng âm ở dải tần thấp hơn, nằm trong vùng người nghe thấy. Cái giá của tần số thấp là "bức tranh" kém nét: sóng âm dài hơn thì không phản xạ rõ từ những vật nhỏ. Vì vậy chim yến dò được vách, khe, gờ đá để tránh va chạm và tìm về tổ, nhưng không dùng tiếng vang để săn từng con muỗi như dơi.

Các nhà sinh học xếp khả năng này vào loại định vị bằng tiếng vang đơn giản, và chỉ một số ít loài chim trên thế giới có nó, phần lớn là các loài yến hang thuộc nhóm Aerodramus. Ra ngoài trời ban ngày, yến săn côn trùng bay bằng mắt như các loài chim khác, há rộng miệng lướt qua đám côn trùng trên mặt biển và trên tán rừng.

Chim yến và dơi: cùng nghe tiếng vang nhưng khác nhau ở đâu

Hai loài thường bị đánh đồng vì cùng ở hang và cùng bay chiều tối. So sánh dưới đây giúp thấy mỗi bên giải bài toán bóng tối theo cách riêng.

Điểm so sánhChim yến hangDơi ăn côn trùng
Loại âm phát raTiếng lách cách ngắn, người nghe đượcPhần lớn là siêu âm, tai người không nghe
Phát bằng bộ phận nàoCơ quan phát âm của chim ở chỗ khí quản chia nhánhThanh quản, phát qua miệng hoặc mũi tuỳ loài
Độ nét của "hình ảnh âm"Thô, đủ nhận vách và gờ đáRất nét, đủ dò một con muỗi đang bay
Dùng để làm gìBay trong hang, tìm về tổ trong tốiVừa bay vừa săn mồi trong đêm
Săn mồi bằng gìMắt, vào ban ngày ngoài trờiTiếng vang, vào ban đêm
Lúc nào bật "máy dò"Khi vào chỗ tối, tắt khi ra sángGần như suốt thời gian bay đêm

Từ bảng có thể thấy chim yến không phải "dơi có lông". Khả năng nghe vọng ở chim là một lời giải tiến hoá riêng, xuất hiện độc lập, đủ dùng cho nhu cầu của chúng: trú ngụ an toàn trong hang sâu nơi rắn, chim săn mồi và nhiều loài thú không theo vào được.

Tổ yến thành hình ra sao: từng bước từ tuyến nước bọt lên vách đá

Tổ yến hàng là một chiếc chén nhỏ hình nửa vầng trăng, gần như làm toàn bằng nước bọt khô. Quá trình được người quan sát mô tả lại khá rõ, gồm các bước sau.

  1. Tuyến nước bọt phình to theo mùa. Vào mùa sinh sản, đôi tuyến dưới lưỡi của chim to lên rõ rệt và tiết ra nhiều chất nhầy đặc, giàu protein dạng keo.
  2. Chọn chỗ dán. Chim bám vào vách hoặc trần đá dựng đứng, nơi khô ráo, khuất gió và cao. Chân yến ngắn, có móng sắc, rất hợp để bám vào bề mặt thẳng đứng.
  3. Kéo sợi. Chim dùng mỏ quệt chất nhầy lên đá theo hình cong, đầu lắc qua lại như người kéo kẹo. Sợi nước bọt gặp không khí thì khô dần và cứng lại.
  4. Đắp thành vành. Lớp sau chồng lên lớp trước, vành tổ cao dần thành chiếc chén nông. Việc này kéo dài nhiều tuần, cả đôi chim cùng góp sức.
  5. Đẻ và ấp. Tổ xong thì chim mái đẻ trứng, thường chỉ một đến hai quả. Chiếc chén nhỏ vừa đủ giữ trứng và chim non không lăn khỏi vách.

Vì nguyên liệu tiết ra từ chính cơ thể, mỗi tổ là một khoản đầu tư năng lượng lớn của chim bố mẹ. Đây là lý do khi tổ bị lấy mất giữa mùa, chim phải làm lại từ đầu, mất thêm thời gian và sức, và lứa con có thể chậm hoặc hỏng.

Vì sao chim yến gần như không bao giờ đậu cành

Yến thuộc họ Yến, có họ hàng gần với chim ruồi hơn là với chim én, dù trông giống én. Cơ thể chúng được "thiết kế" cho việc bay: cánh dài hẹp như lưỡi liềm, thân thon, chân rất ngắn. Bốn ngón chân đều hướng ra trước hoặc xoay linh hoạt, kết hợp móng sắc, nên chim bám vách đá cực tốt nhưng đứng trên cành hay trên mặt đất lại vụng về, cất cánh khó.

Do đó gần như cả ngày yến ở trên không: ăn trên không, uống bằng cách lướt chạm mặt nước, thậm chí thu gom vật liệu cũng trên không. Chúng chỉ về hang để ngủ, nuôi con và tránh mưa bão. Ở trong hang, chỗ nghỉ là chính chiếc tổ hoặc một gờ đá ngay cạnh.

Cấu trúc này giải thích vì sao bạn hầu như không thấy yến đậu dây điện như chim én. Nếu gặp một con yến nằm dưới đất, nhiều khả năng nó bị thương hoặc kiệt sức. Cách giúp đúng là đặt nhẹ chim lên một chỗ cao, thoáng, có khoảng không phía trước để nó thả mình lấy đà bay, không giữ lại nuôi.

Quan sát chim yến ở đâu và nên làm gì

Đàn yến bay về hang lúc chạng vạng là một trong những cảnh đẹp nhất của biển miền Trung. Vài gợi ý để xem mà không làm phiền chúng:

  • Xem từ thuyền hoặc từ bờ đá đối diện miệng hang, vào khoảng cuối chiều, khi đàn chim từng đợt lao về. Không đi vào hang có tổ khi chưa được phép của đơn vị quản lý.
  • Lắng nghe tiếng lách cách khi chim bay ngang qua chỗ tối như khe đá, gầm cầu tàu. Tiếng nhỏ nhưng dễ nhận khi xung quanh im lặng.
  • Không chiếu đèn pin mạnh hay đèn chớp máy ảnh thẳng vào đàn chim đang về tổ; chim đang bay trong tối có thể bị loá và va vào vách.
  • Ở thành phố ven biển, chú ý những đàn chim nhỏ cánh cong bay vòng cao trên mái nhà lúc chiều. Đó thường là yến, không phải én.
  • Với trẻ nhỏ, có thể làm thí nghiệm tiếng vọng: đứng cách bức tường lớn vài chục bước, vỗ tay thật dứt khoát và nghe tiếng dội lại. Đi gần lại, tiếng vọng sẽ về nhanh đến mức khó tách khỏi tiếng vỗ.

Bé Na lớp năm từng hỏi bố vì sao yến không đâm vào nhau khi cả nghìn con cùng bay vào một cửa hang. Câu trả lời trung thực là chưa ai hiểu hết. Người ta cho rằng mỗi con vừa nghe tiếng vọng của mình vừa dùng mắt ở đoạn còn sáng, và cả đàn đi theo những "làn bay" quen thuộc, nhưng cơ chế chống nhiễu giữa hàng nghìn tiếng lách cách vẫn là câu hỏi mở.

Hiểu lầm hay gặp về chim yến

Chim yến là chim én. Không phải. Én thuộc nhóm chim sẻ, chân khoẻ, hay đậu dây điện; yến thuộc họ Yến, chân rất ngắn và hầu như không đậu cành. Hình dáng giống nhau là do cùng sống bằng nghề bắt côn trùng trên không.

Chim yến nhìn được trong bóng tối hoàn toàn. Mắt yến không đặc biệt hơn mắt chim thường về thị lực ban đêm. Thứ giúp chúng bay trong hang là tai và tiếng lách cách tự phát ra.

Tổ yến làm từ rong biển hay bọt biển. Đây là ngộ nhận cũ. Tổ yến hàng gần như hoàn toàn là nước bọt khô của chim; một số loài yến khác trộn thêm lông và cỏ.

Yến nào cũng định vị bằng tiếng vang. Không phải. Khả năng này có ở một số loài yến hang, không có ở mọi loài trong họ Yến.

Có thể nuôi yến hoang như chim cảnh. Không nên và gần như không thể; yến cần bay suốt ngày trên không. Đàn yến hoang trên đảo là tài sản tự nhiên cần được bảo vệ.

Vì sao đàn yến chọn hang trên đảo đá ven biển

Không phải hang nào cũng có yến làm tổ. Những hang yến hàng ưa thích thường nằm trên các đảo đá vôi hoặc đá granit sát biển, có miệng hang hướng ra mặt nước, trong hang tối, mát và độ ẩm khá ổn định. Mỗi điều kiện này đều có lý do. Mặt biển và rừng ven đảo là nơi côn trùng bay dày vào sáng sớm và chiều tối, nên chim không phải bay quá xa mỗi chuyến kiếm ăn. Vách đá dựng đứng trong tối là chỗ rắn, chuột và chim săn mồi khó tiếp cận.

Độ ẩm cũng quan trọng theo cách ít người nghĩ tới. Hang quá khô có thể làm nước bọt khô quá nhanh khi chim đang kéo sợi, sợi giòn và khó dính; hang quá ẩm, nước nhỏ giọt thì tổ mềm ra và dễ rơi. Những người theo dõi đàn yến lâu năm nhận thấy chim chọn những đoạn vách ít bị nước chảy, thường là phần trần hoặc gờ đá nhô ra.

Cuối cùng là sự đông đúc. Yến hàng làm tổ thành bầy lớn, có khi hàng nghìn tổ trong một hang, tổ này sát tổ kia. Sống đông giúp mỗi con ít có nguy cơ bị bắt hơn, nhưng cũng đặt ra bài toán nhận đúng tổ của mình giữa vô số chiếc chén giống hệt nhau. Người ta cho rằng chim nhớ vị trí tổ theo hình dạng vách, theo tiếng vọng quen thuộc và có lẽ theo tiếng gọi của chim non. Phần này vẫn còn nhiều điều chưa được kiểm chứng kỹ.

Câu hỏi thường gặp

Chim yến có phát ra siêu âm như dơi không?

Không. Tiếng lách cách của chim yến nằm trong dải tần tai người nghe được. Âm tần thấp hơn khiến hình ảnh tiếng vang kém nét hơn dơi, nhưng đủ để chim dò vách và tìm về tổ.

Chim yến dùng tiếng vang để bắt mồi không?

Không. Chim yến săn côn trùng bay ngoài trời bằng mắt, chủ yếu vào ban ngày. Tiếng vang chỉ được dùng khi bay vào chỗ tối như hang và khe đá.

Một tổ yến hàng mất bao lâu để làm xong?

Thường mất nhiều tuần, tuỳ lượng nước bọt chim tiết ra và điều kiện trong hang. Cả đôi chim cùng kéo sợi và đắp từng lớp cho tới khi thành chiếc chén nông.

Vì sao tổ yến bám chắc được trên vách đá dựng đứng?

Nước bọt của chim là chất nhầy giàu protein, khi khô lại thì cứng và dính chặt vào bề mặt đá nhám, giống một loại keo tự nhiên. Chỗ chim chọn thường khô ráo nên keo không bị ẩm làm mềm.

Thấy chim yến rơi xuống đất thì nên làm gì?

Kiểm tra xem chim có bị thương rõ rệt không. Nếu chỉ kiệt sức, đặt nhẹ lên chỗ cao thoáng để chim thả mình lấy đà bay. Chim bị thương thì báo cho trạm cứu hộ động vật hoang dã gần nhất, không giữ lại nuôi.

Chim yến và chim én khác nhau dễ nhận nhất ở điểm nào?

Hãy nhìn chỗ đậu. Én hay đậu thành hàng trên dây điện và cành cây; yến gần như không bao giờ đậu như vậy, chỉ bám vách hoặc ở trong tổ. Cánh yến cũng hẹp và cong hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138