Nhiều loài chim di cư có một chiếc la bàn từ trường hoạt động nhờ ánh sáng, và bằng chứng hiện nay chỉ về võng mạc mắt: ở đó có loại protein nhạy sáng mà phản ứng hoá học bên trong bị từ trường Trái Đất làm lệch đi một chút. La bàn này không cho biết "cực bắc" như kim nam châm mà đọc độ nghiêng của đường sức từ so với mặt đất, đủ để chim biết đâu là phía về cực, đâu là phía về xích đạo.
Bài này giải thích từ trường Trái Đất cho chim những thông tin gì, la bàn trong mắt chim được cho là hoạt động theo chuỗi nào, các thí nghiệm nào đã làm, chỗ nào còn tranh luận như giả thuyết từ tính ở mỏ, và vì sao sóng điện từ yếu từ thiết bị của người có thể làm chim lạc hướng. Phần cuối có gợi ý quan sát chim di cư ở Việt Nam.
Từ trường Trái Đất cho chim biết những gì
Trái Đất giống một thỏi nam châm khổng lồ. Đường sức từ đi ra từ vùng gần cực nam địa lý, vòng qua bầu trời rồi đi vào vùng gần cực bắc. Ở xích đạo, đường sức gần như song song với mặt đất; càng về hai cực, chúng càng chúc nghiêng, tới gần cực thì gần như cắm thẳng xuống đất. Độ nghiêng ấy, cộng với cường độ từ trường thay đổi theo vùng, là hai mẩu thông tin mà động vật có thể khai thác.
Một chiếc la bàn kim chỉ đọc được hướng nằm ngang của đường sức và phân biệt bắc nam theo cực của kim. La bàn của chim theo các thí nghiệm lại khác: nó không phân biệt được cực của từ trường mà đọc góc nghiêng của đường sức so với hướng trọng lực. Phía nào đường sức chúc xuống đất thì là phía "về cực", phía nào đường sức ngóc lên thì là phía "về xích đạo". Người ta gọi kiểu này là la bàn độ nghiêng.
Vì sao kiểu la bàn này vẫn đủ dùng? Với chim di cư, câu hỏi quan trọng là mùa thu bay về phía xích đạo, mùa xuân bay ngược về phía cực. Biết "phía cực" và "phía xích đạo" là đủ cho nhiệm vụ đó. Bất lợi là ngay tại xích đạo, đường sức nằm ngang nên la bàn độ nghiêng mất phương hướng; chim bay qua vùng này được cho là dựa thêm vào sao trời và mặt trời.
Chuỗi cơ chế được cho là diễn ra trong mắt chim
Giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất hiện nay gọi là cơ chế cặp gốc tự do. Diễn giải đơn giản, nó gồm các bước sau:
- Ánh sáng chiếu vào võng mạc. Trong một số tế bào võng mạc có protein nhạy ánh sáng xanh lam gọi là cryptochrome, đặt theo hàng lối nhất định.
- Ánh sáng tạo một cặp phân tử "lẻ đôi". Khi hấp thụ ánh sáng, một electron nhảy từ phân tử này sang phân tử bên cạnh, để lại hai phân tử mỗi cái mang một electron không có cặp, gọi là cặp gốc tự do.
- Từ trường làm lệch trạng thái của cặp. Hai electron lẻ ấy có thể ở hai trạng thái quay khác nhau và chuyển qua lại. Từ trường Trái Đất, dù rất yếu, làm thay đổi tốc độ chuyển qua lại này tuỳ góc giữa phân tử và đường sức.
- Khác trạng thái, khác sản phẩm. Mỗi trạng thái dẫn tới sản phẩm hoá học khác nhau với tỉ lệ khác nhau, làm thay đổi tín hiệu tế bào gửi đi.
- Võng mạc thành tấm bản đồ. Vì võng mạc cong, mỗi vùng nằm ở một góc khác với đường sức, nên tín hiệu thay đổi theo vị trí. Có thể chim "thấy" một vệt mờ chồng lên cảnh vật, đậm nhạt theo hướng từ trường, khi quay đầu thì vệt đổi theo.
- Não đọc hướng. Ở chim di cư bay đêm, một vùng não thuộc hệ thị giác hoạt động mạnh vào ban đêm khi chim định hướng; làm tổn thương vùng này khiến chim mất la bàn từ trường nhưng vẫn dùng được sao và mặt trời.
Hình ảnh "vệt mờ" ở bước năm là cách hình dung, chưa ai biết chim cảm nhận ra sao. Điều được đo là hành vi: chim định hướng đúng hay sai trong các điều kiện ánh sáng và từ trường khác nhau.
Vì sao một từ trường rất yếu lại tác động được lên phân tử
Từ trường Trái Đất yếu hơn từ trường của một chiếc nam châm dán tủ lạnh khoảng cả trăm lần. Theo cách hiểu thông thường của hoá học, nó quá yếu để làm thay đổi bất kỳ phản ứng nào trong cơ thể, vì chuyển động nhiệt của các phân tử ở nhiệt độ cơ thể mạnh hơn rất nhiều. Đó là lý do trong một thời gian dài, nhiều nhà khoa học hoài nghi về giác quan từ trường.
Mẹo nằm ở chỗ cơ chế cặp gốc tự do không cần từ trường "đẩy" phân tử đi đâu cả. Nó chỉ tác động lên một thứ cực nhạy: hướng quay của hai electron lẻ trong khoảnh khắc rất ngắn trước khi chúng phản ứng tiếp. Giống như một đồng xu đang xoay trên bàn, chỉ cần một luồng gió rất nhẹ cũng đủ quyết định nó ngã sấp hay ngửa, dù luồng gió ấy không đủ sức nhấc đồng xu lên.
Để cơ chế này chạy được, cặp electron phải giữ được trạng thái "đồng bộ" đủ lâu trong môi trường ồn ào, ấm áp của tế bào. Các phép đo trên protein tách riêng cho thấy điều này có thể xảy ra, và đó là lý do người ta hay gọi la bàn của chim là la bàn lượng tử. Tuy vậy, việc chứng minh trọn vẹn rằng chính quá trình này diễn ra trong mắt chim sống, với đúng loại protein ấy, vẫn là việc đang làm.
Những thí nghiệm làm nên bức tranh này
Lồng phễu ghi dấu chân. Chim di cư nhốt tạm trong lồng hình phễu vào mùa di cư sẽ bồn chồn nhảy lên vách theo hướng chúng muốn bay. Lót vách bằng giấy ghi dấu, người ta đếm được hướng ưa thích. Đây là công cụ chính của ngành này.
Đảo độ nghiêng, chim đảo hướng. Dùng cuộn dây điện tạo từ trường nhân tạo, giữ nguyên hướng nằm ngang nhưng lật độ nghiêng. Chim quay ngược hướng bay, trong khi nếu chỉ lật cực mà giữ độ nghiêng thì chim không đổi. Đây là bằng chứng của la bàn độ nghiêng.
Cần ánh sáng đúng màu. Dưới ánh sáng xanh lam và xanh lục yếu, chim định hướng bình thường; dưới ánh sáng đỏ hoặc vàng, nhiều loài mất phương hướng. Điều này khớp với việc cơ chế phụ thuộc protein nhạy ánh sáng xanh.
Sóng điện từ yếu làm hỏng la bàn. Khi chiếu nhiễu sóng vô tuyến rất yếu, dải rộng, chim mất khả năng dùng la bàn từ trường. Với nam châm thông thường, nhiễu như vậy không gây ảnh hưởng; chỉ cơ chế dựa trên trạng thái của electron mới nhạy với nó. Đây là một trong những bằng chứng mạnh nhất cho giả thuyết cặp gốc tự do.
Chưa ngã ngũ: chim có "bản đồ" từ trường không. Ngoài la bàn, chim có thể dùng cường độ và độ nghiêng từ trường như toạ độ để biết mình đang ở đâu. Từng có giả thuyết về hạt sắt từ ở mỏ trên làm việc này, nhưng các tế bào chứa sắt tìm thấy ở đó về sau được xác định chủ yếu là tế bào miễn dịch. Cơ quan "bản đồ từ" thật sự nằm đâu vẫn đang được tìm.
So sánh la bàn của chim với các cách định hướng khác
La bàn từ trường chỉ là một trong nhiều "dụng cụ" chim mang theo. Đặt cạnh nhau sẽ thấy vì sao chim cần cả bộ:
| Dụng cụ | Cho biết gì | Dùng được khi nào | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| La bàn từ trường | Phía cực, phía xích đạo | Ngày và đêm, cả khi trời nhiều mây | Cần ánh sáng yếu màu xanh; rối gần xích đạo, gần nhiễu điện từ |
| La bàn mặt trời | Hướng, nếu kết hợp đồng hồ sinh học | Ban ngày, trời quang | Phải bù cho mặt trời di chuyển theo giờ |
| La bàn sao | Hướng quay quanh điểm cố định trên trời | Đêm quang mây | Phải học lúc còn non; mây che là mất |
| Ánh sáng phân cực lúc hoàng hôn | Mốc để hiệu chỉnh các la bàn khác | Lúc mặt trời mới lặn | Chỉ trong khoảnh khắc ngắn |
| Mốc địa hình, mùi | Đã tới gần nơi quen chưa | Chặng cuối hành trình | Cần đã từng đi qua |
| La bàn kim của người | Bắc từ | Mọi lúc | Bị lệch gần sắt thép, không tự hiệu chỉnh |
Một điều đáng nể là chim còn biết "hiệu chỉnh chéo": nhiều thí nghiệm cho thấy chim di cư dùng ánh sáng lúc hoàng hôn để chỉnh lại la bàn từ trường trước khi cất cánh, giống người đi rừng so la bàn với một ngọn núi đã biết trên bản đồ.
Hiểu lầm hay gặp và cách quan sát chim di cư
Một thầy giáo sinh soạn tiết học về chim di cư có thể dùng danh sách sau để gỡ hiểu lầm cho học sinh:
- "Chim có nam châm trong đầu." Giả thuyết này từng phổ biến nhưng không được xác nhận cho la bàn. Cơ chế được ủng hộ hiện nay là phản ứng hoá học trong mắt.
- "Chim bay theo từ trường như máy bay bay theo đường kẻ sẵn." Từ trường chỉ là một nguồn; chim kết hợp sao, mặt trời, địa hình, gió.
- "Sóng điện thoại làm chim chết hàng loạt." Không có bằng chứng như vậy. Điều đã thấy trong thí nghiệm là nhiễu điện từ yếu có thể làm rối la bàn từ trường của chim bị nhốt; tác động ngoài tự nhiên ở mức nào còn đang nghiên cứu.
- Mùa thu và mùa xuân, các bãi bồi ven biển và cửa sông ở Việt Nam là trạm dừng của nhiều loài chim di cư. Mang ống nhòm, đi cùng nhóm quan sát chim, giữ khoảng cách để chim kiếm ăn yên ổn.
- Đêm quang mây giữa mùa di cư, ở nơi yên tĩnh xa đèn, đôi khi có thể nghe tiếng chim gọi nhau khi bay ngang trên cao. Đó là những đàn đang dùng la bàn sao và la bàn từ trường cùng lúc.
- Không bẫy, không bắn, không mua chim hoang dã. Đèn quá sáng ở nhà cao tầng làm chim bay đêm lạc hướng; tắt bớt đèn trang trí vào đêm mùa di cư cũng là một cách giúp chúng.
Thí nghiệm nhỏ ở nhà: đặt chiếc la bàn kim trên bàn, đưa dần một chiếc kéo thép lại gần và xem kim lệch. Cảm giác "la bàn bị nhiễu" ấy giúp hiểu vì sao chim cần nhiều nguồn định hướng để tự kiểm tra nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chim có nhìn thấy từ trường không?
Giả thuyết hiện nay cho rằng tín hiệu từ trường được tạo ra trong võng mạc, nên có thể chim cảm nhận nó như một phần của hình ảnh. Tuy vậy chưa ai biết chim "thấy" ra sao; điều chắc chắn là la bàn của chúng cần ánh sáng.
Chim định hướng được khi trời tối hoàn toàn không?
Trong bóng tối tuyệt đối, nhiều thí nghiệm cho thấy la bàn từ trường của chim không hoạt động bình thường. Ngoài tự nhiên luôn có chút ánh sáng từ trăng, sao, bầu trời đêm, đủ cho cơ chế này làm việc.
Có loài vật nào khác cảm nhận từ trường không?
Có nhiều: rùa biển, cá hồi, một số loài côn trùng như bướm di cư, một số thú như chuột chũi và nhiều loài vi khuẩn. Cơ chế ở mỗi nhóm có thể khác nhau và nhiều trường hợp còn chưa rõ.
Bồ câu tìm đường về nhà bằng từ trường phải không?
Bồ câu dùng nhiều thứ: mặt trời, từ trường, mốc địa hình và có thể cả mùi. Gắn nam châm nhỏ trên đầu làm bồ câu lạc hướng trong ngày nhiều mây, nhưng trời nắng thì chúng vẫn về nhờ la bàn mặt trời.
Người có giác quan từ trường không?
Người không có cảm giác từ trường rõ ràng. Có một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận sóng não thay đổi khi từ trường quanh người đổi hướng, nhưng điều này chưa được xác nhận rộng rãi và không có nghĩa là ta "cảm" được hướng bắc.
Đèn thành phố ảnh hưởng tới chim di cư thế nào?
Ánh sáng nhân tạo mạnh vào ban đêm có thể thu hút và làm chim bay đêm lạc hướng, khiến chúng bay vòng quanh nhà cao tầng tới kiệt sức hoặc va vào kính. Giảm đèn chiếu lên trời vào mùa di cư giúp giảm rủi ro này.