Chó đánh hơi giỏi vì ba thứ cộng lại: một vùng niêm mạc ngửi rộng chứa số tế bào thụ thể mùi nhiều hơn người hàng chục lần, một chiếc mũi biết tách luồng khí để giữ mùi lại lâu, và một phần não xử lý mùi lớn tương ứng. Con số "giỏi hơn người bao nhiêu lần" thì tuỳ chất và cách đo, các ước tính dao động rất rộng; điều chắc chắn là với nhiều mùi, chó phát hiện ở nồng độ thấp hơn người rất nhiều.
Bài đi từ cấu tạo của mũi, theo đường đi của một phân tử mùi, giải thích vì sao chó biết dấu chân đi về hướng nào, so sánh với người và một vài loài thú khác, rồi tách những con số đáng tin khỏi lời đồn. Cuối bài có vài cách quan sát chú chó trong nhà để thấy chiếc mũi làm việc.
Đường đi của một phân tử mùi trong mũi chó
Mùi là những phân tử nhỏ bay lơ lửng trong không khí, thoát ra từ da, hơi thở, đất ẩm, thức ăn. Khi chó hít vào, không khí đi qua lỗ mũi vào khoang mũi. Ở người, phần lớn khí đi thẳng xuống phổi, chỉ một luồng nhỏ chạm tới vùng niêm mạc ngửi nằm cao trên trần mũi. Ở chó, phía sau khoang mũi có một vùng ngách riêng, được che bởi các tấm xương cuộn mỏng và gấp nếp nhiều lớp như một cuốn sách bị vò.
Khi chó hít mạnh, một phần không khí rẽ vào vùng ngách này và nằm lại đó trong khi phần còn lại đi xuống phổi. Nhờ các nếp gấp, diện tích niêm mạc ngửi của chó lớn hơn người nhiều lần, và phân tử mùi có thời gian để hoà vào lớp nhầy rồi gặp thụ thể. Lớp nhầy ấy cũng là lý do mũi chó thường ẩm: nó giữ phân tử mùi lại, giống tấm vải ướt bắt bụi tốt hơn tấm vải khô.
Trên màng tế bào thụ thể có các protein nhận mùi. Chó có số gen mã hoá loại protein này còn hoạt động nhiều gấp khoảng hai lần người, nghĩa là bộ "ổ khoá" đa dạng hơn. Mỗi mùi kích hoạt một tổ hợp ổ khoá riêng, và não đọc tổ hợp ấy như đọc một mã vạch. Tín hiệu đi về hành khứu giác, phần não ở chó lớn hơn hẳn so với kích thước não chung khi đặt cạnh người.
Chiếc mũi biết ngửi liên tục mà không phải ngừng thở
Hít vào bằng lỗ chính, thở ra bằng khe bên. Nếu nhìn kỹ, lỗ mũi chó có khe hở hai bên. Khi thở ra, phần lớn khí thoát qua các khe này theo hướng sang hai bên và hơi về phía trước, không thổi thẳng xuống chỗ đang ngửi. Mùi trên mặt đất vì vậy không bị thổi bay đi.
Luồng thở ra còn giúp hút mùi mới. Dòng khí thoát ra hai bên tạo các xoáy nhỏ, cuốn không khí từ phía trước vào lại gần lỗ mũi. Mô phỏng và quan sát cho thấy kiểu ngửi này giúp chó kéo được mùi từ xa hơn so với một chiếc mũi thở ra thẳng.
Ngửi nhanh nhiều nhịp. Khi đánh hơi tập trung, chó hít ngắn nhiều lần mỗi giây thay vì hít một hơi dài. Mỗi nhịp đưa một "mẫu" mới vào vùng ngách, giống như chụp ảnh liên tiếp thay vì một tấm phơi sáng dài.
Mỗi lỗ mũi ngửi một bên. Hai lỗ mũi lấy không khí từ hai vùng hơi khác nhau. Một số quan sát ghi nhận chó có xu hướng dùng lỗ mũi phải nhiều hơn khi gặp mùi mới, rồi chuyển sang trái khi đã quen. Sự so sánh hai bên giúp xác định mùi đậm ở phía nào.
Thêm một cơ quan ngửi phụ. Trên vòm miệng, phía sau răng cửa, chó có một cơ quan nhỏ gọi là cơ quan lá mía, chuyên nhận một số tín hiệu hoá học từ đồng loại. Nó giúp chó "đọc" thông tin trong mùi nước tiểu, mùi cơ thể của chó khác.
So sánh khứu giác của chó với người và vài loài khác
Các con số dưới đây là mức thường được dẫn trong tài liệu sinh học, mang tính ước lượng và khác nhau đáng kể giữa giống chó, giữa cá thể và cách đếm. Hãy đọc chúng như thứ bậc, không phải phép đo chính xác:
| Loài | Tế bào thụ thể mùi | Điểm mạnh | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Người | Khoảng vài triệu | Phân biệt sắc thái mùi thức ăn khá tốt | Khoang ngửi nhỏ, không tách luồng khí |
| Chó | Khoảng hàng trăm triệu ở giống đánh hơi giỏi | Phát hiện mùi ở nồng độ rất thấp, theo dấu | Giống mõm ngắn thường kém hơn giống mõm dài |
| Gấu | Chưa có số đếm đáng tin | Vùng niêm mạc ngửi rất lớn, tìm thức ăn từ xa | Hay được gọi là ngửi giỏi bậc nhất, nhưng thiếu phép đo đối chứng |
| Chuột | Ít hơn chó vì cơ thể nhỏ | Số gen thụ thể mùi thuộc hàng nhiều nhất trong thú | Mũi lớn chưa chắc ngửi giỏi hơn mũi nhỏ |
| Voi | Chưa có số đếm đáng tin | Số gen thụ thể mùi rất nhiều, đánh hơi nước và đồng loại | Vòi là ống dẫn mùi dài |
Bài học từ bảng: không có một con số duy nhất cho "ngửi giỏi". Có loài nhạy với nồng độ cực thấp, có loài phân biệt được nhiều loại mùi, có loài giữ mùi lâu. Chó nổi bật vì kết hợp được cả ba, lại hợp tác được với người.
Chó biết dấu vết đi về hướng nào bằng cách nào
Một người đi qua bãi cỏ để lại chuỗi dấu mùi từ da, giày và cỏ bị giẫm dập. Chó theo dấu thường làm theo trình tự như sau:
- Chạm mũi xuống, ngửi nhanh vài nhịp để nhận ra mùi cần theo trong vô số mùi nền như đất, cỏ, chó khác.
- Đi qua lại cắt ngang vệt mùi để tìm chỗ mùi đậm nhất, giống người dò sóng điện thoại bằng cách đi quanh.
- Ngửi liên tiếp vài dấu chân. Dấu cũ hơn đã bay hơi nhiều hơn, dấu mới đậm hơn; chênh lệch nhỏ giữa những bước liền kề cho biết hướng đi.
- Thử đi một quãng theo hướng đó. Nếu mùi nhạt dần, quay đầu sửa hướng.
- Gặp chỗ gió thổi mạnh hoặc nước chảy, ngẩng đầu đánh hơi trong không khí thay vì sát đất, vì mùi đã bị cuốn khỏi vệt.
Trong các thử nghiệm có kiểm soát, nhiều chó được huấn luyện xác định đúng hướng của vệt mùi chỉ sau vài bước chân. Nhưng độ chính xác giảm khi vệt quá cũ, trời nắng gắt làm mùi bay hơi nhanh, hoặc nhiều người đi chồng lên nhau. Chó nghiệp vụ giỏi đến đâu cũng cần người dẫn hiểu những giới hạn đó.
Con số đáng tin và lời đồn
Khi tìm hiểu về mũi chó, bạn sẽ gặp nhiều con số rất kêu. Vài điểm nên tỉnh táo:
- "Chó ngửi giỏi gấp chính xác X lần người." Các ước tính trải từ hàng nghìn tới hàng chục nghìn lần hoặc hơn, tuỳ chất được thử. Không có một hệ số chung cho mọi mùi.
- "Mũi chó khô là chó bệnh." Không hẳn. Mũi có thể khô lúc mới ngủ dậy, sau khi nằm sưởi nắng. Nên nhìn tổng thể: ăn uống, vận động, nước mũi bất thường.
- "Chó nào cũng đánh hơi giỏi như nhau." Giống mõm dài được chọn lọc để săn theo dấu thường giỏi hơn giống mõm ngắn mặt bẹt, vốn có khoang mũi hẹp và hay khó thở.
- "Chó ngửi được bệnh tật chắc chắn." Có nghiên cứu cho thấy chó được huấn luyện phân biệt mẫu bệnh với mẫu khoẻ ở một số bệnh, nhưng đây là lĩnh vực đang thử nghiệm, kết quả không đồng đều và không thay xét nghiệm y khoa.
- "Chó nhìn kém nên phải ngửi." Mắt chó kém ở việc phân biệt màu và chi tiết, nhưng nhạy chuyển động và ánh sáng yếu. Mũi là giác quan chính, không phải giác quan bù.
Một cách hình dung hay: người "nhìn" thế giới, chó "ngửi" thế giới. Một vệt mùi trên cột điện với chó giống tấm bảng tin cho biết ai đã đi qua, lúc nào, đang khoẻ hay đang trong mùa sinh sản.
Quan sát mũi chó làm việc ngay trong nhà
Gia đình có chó, hoặc nhóm bạn quen với chú chó của hàng xóm, có thể thử những quan sát nhẹ nhàng sau, không cần dụng cụ:
- Nhìn sát lỗ mũi khi chó đang ngửi một chiếc giày lạ: bạn sẽ thấy cánh mũi phập phồng nhanh và luồng thở ra hắt sang hai bên.
- Đếm số nhịp hít ngắn trong một giây khi chó tập trung ngửi so với lúc nằm nghỉ.
- Để ý lỗ mũi nào ghé vào trước khi chó gặp mùi mới, và có đổi bên sau vài lần ngửi không.
- Khi dắt chó đi dạo, cho nó thời gian dừng ngửi các góc tường. Với chó, đó là hoạt động trí não quan trọng, không phải "la cà mất thời gian".
- Không thổi mạnh vào mũi chó, không xịt nước hoa nồng gần mặt chó; với một chiếc mũi nhạy như vậy, mùi mạnh là khó chịu thật sự.
Những quan sát này an toàn với chó quen người. Với chó lạ hoặc chó thả rông, chỉ đứng xa nhìn, không đưa tay sát mặt chó.
Chó nghiệp vụ được dạy ngửi một mùi cụ thể ra sao
Mũi chó vốn đã nhạy; việc huấn luyện không làm mũi nhạy hơn mà dạy chó biết mùi nào đáng báo và báo bằng cách nào. Quy trình thường theo các nấc sau, mô tả ở mức khái quát:
- Gắn mùi với phần thưởng. Cho chó ngửi mẫu mùi mục tiêu rồi thưởng ngay bằng đồ chơi hoặc thức ăn, lặp lại nhiều lần cho tới khi chó tự tìm tới mẫu đó.
- Dạy cách báo. Chó học một hành động cố định khi gặp mùi, ví dụ ngồi xuống im lặng hoặc nằm, thay vì cào bới. Hành động bình tĩnh giúp không làm hỏng hiện trường.
- Thêm mùi gây nhiễu. Đặt mẫu mục tiêu giữa nhiều hộp có mùi khác, để chó học bỏ qua mùi nền và chỉ báo đúng mùi cần tìm.
- Tăng độ khó dần. Giấu mẫu xa hơn, cao hơn, ít hơn, trong túi, trong xe, trong đám đông mùi; mỗi bước chỉ tăng khi chó đã ổn định ở bước trước.
- Kiểm tra mù. Người dẫn chó cũng không biết mẫu ở đâu, để tránh vô tình ra hiệu bằng ánh mắt hay dây dắt. Đây là bước giúp phân biệt chó ngửi thật hay chó đọc nét mặt chủ.
Bước cuối nói lên một điều thú vị: chó rất giỏi đọc cử chỉ người. Nếu không kiểm soát, một chú chó có thể báo theo sự mong đợi của người dẫn thay vì theo mùi. Vì vậy chất lượng của một đội chó đánh hơi phụ thuộc cả vào mũi chó lẫn quy trình của người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mũi chó lúc nào cũng ướt?
Lớp chất nhầy trên mũi giúp giữ các phân tử mùi lại để chúng dễ tiếp xúc với thụ thể. Chó cũng hay liếm mũi, vừa làm ẩm vừa có thể đưa phân tử mùi vào miệng tới cơ quan ngửi phụ trên vòm miệng.
Chó có ngửi được mùi dưới nước hay dưới đất không?
Chó được huấn luyện có thể phát hiện mùi bốc lên từ dưới đất hoặc nổi trên mặt nước, vì phân tử mùi vẫn thoát ra không khí. Khả năng này phụ thuộc nhiều vào độ sâu, độ ẩm, gió và thời gian.
Giống chó nào đánh hơi giỏi nhất?
Các giống săn theo dấu mõm dài, tai to thường được xem là giỏi nhất. Tuy vậy cá thể và cách huấn luyện quan trọng không kém giống, và nhiều chó lai ở Việt Nam đánh hơi rất tốt.
Chó có bị "quen mùi" như người không?
Có. Ngửi một mùi liên tục làm thụ thể giảm phản ứng, giống người vào phòng lâu thì không còn thấy mùi. Đó là một lý do chó đánh hơi ngắt quãng, ngửi rồi ngẩng lên rồi ngửi tiếp.
Chó già có kém mũi đi không?
Có thể. Giống như người, khứu giác của chó có xu hướng giảm theo tuổi và có thể kém đi khi mắc bệnh đường hô hấp. Nếu chó bỗng hờ hững với thức ăn quen, nên đưa đi khám.
Gấu có ngửi giỏi hơn chó không?
Gấu thường được mô tả là ngửi rất giỏi nhờ vùng niêm mạc ngửi lớn, nhưng chưa có phép so sánh trực tiếp đáng tin giữa gấu và chó. Các con số rất lớn lan truyền về gấu nên coi là ước đoán.