ThanPhuc.comThán Phục
Giác quan phi thường

Thú mỏ vịt săn mồi khi nhắm mắt: chiếc mỏ cảm điện và cảm áp dưới đáy suối

Lặn xuống suối, thú mỏ vịt khép kín mắt, tai, mũi và tìm ấu trùng chỉ bằng chiếc mỏ đầy cơ quan cảm điện, cảm áp. Mỏ hoạt động ra sao, điều gì còn là giả thuyết.

A platypus swims along a murky creek bed at twilight, bill sweeping over pebbles, eyes closed, underwater side view, green and amber light filtering through

Thú mỏ vịt tìm mồi dưới nước trong tình trạng gần như "mù và điếc" có chủ ý: khi lặn, nó khép nếp da che kín mắt, tai và mũi, rồi chỉ dựa vào chiếc mỏ mềm phủ hàng chục nghìn cơ quan cảm điện và cảm áp. Các cơ quan cảm điện bắt được dòng điện rất yếu từ cơ của ấu trùng, tôm nhỏ, giun đang co cựa; các cơ quan cảm áp bắt được gợn nước và cú chạm nhỏ. Kết hợp hai loại tín hiệu, con vật biết mồi ở đâu và đớp trúng giữa bùn cát đục ngầu.

Đây là loài thú hiếm hoi có giác quan điện, một năng lực vốn quen thuộc ở cá. Bài này giải phẫu chiếc mỏ, đi theo một lần lặn kiếm ăn, so sánh với các loài cảm điện khác, nói rõ điều gì đã đo được và điều gì còn là giả thuyết, kèm một trò thử nhỏ ở nhà để cảm nhận độ khó của việc tìm mồi không cần mắt.

Con thú đi săn mà không nhìn, không nghe, không ngửi

Thú mỏ vịt sống ở sông suối và hồ nước ngọt miền đông nước Úc và đảo Tasmania. Nó kiếm ăn chủ yếu lúc chạng vạng và ban đêm, lặn xuống đáy, lật đá, sục bùn để tìm ấu trùng côn trùng, tôm tép nhỏ, giun và nhuyễn thể. Mỗi lần lặn thường chỉ kéo dài chừng nửa phút tới hơn một phút, rồi nổi lên nhai và thở, sau đó lặn tiếp. Một đêm có thể có hàng trăm lần lặn như vậy.

Điều kỳ lạ là ngay khi chui xuống nước, các nếp da quanh mắt và tai khép lại thành một rãnh kín, lỗ mũi trên mỏ cũng đóng. Ba giác quan chính của hầu hết loài thú đều bị tắt. Với đáy suối đục và tối, mắt vốn cũng chẳng giúp được bao nhiêu, nên con vật dồn toàn bộ việc dò tìm vào chiếc mỏ.

Thú mỏ vịt cùng các loài thú lông nhím thuộc nhóm thú đơn huyệt: đẻ trứng nhưng nuôi con bằng sữa tiết ra từ các mảng da trên bụng, không có núm vú. Nhóm này tách khỏi tổ tiên của các loài thú khác từ rất sớm trong lịch sử tiến hoá, vì vậy chúng giữ những đặc điểm mà không loài thú nào khác có, và giác quan điện là một trong số đó.

Chiếc mỏ không hề giống mỏ vịt

Mềm và ẩm, không cứng. Nhìn ảnh thì giống mỏ vịt, nhưng sờ vào là lớp da mềm, dẻo, ẩm như da môi, bọc ngoài khung xương. Lớp da ấy chính là mặt cảm biến, nên càng mềm, càng nhạy.

Cơ quan cảm điện xếp thành sọc. Trên bề mặt mỏ có những lỗ nhỏ của tuyến nhầy, trong đó có đầu dây thần kinh nhạy điện. Các cơ quan này được ước tính lên tới hàng chục nghìn, xếp thành dải chạy dọc mỏ. Chất nhầy dẫn điện tốt giúp nối dòng điện trong nước với đầu dây thần kinh.

Que cảm áp nhạy rung động. Xen giữa đó là các que nhỏ dựng đứng trong da, gọi là que đẩy, số lượng còn nhiều hơn cơ quan cảm điện. Chúng phản ứng với cú chạm nhẹ và dao động nhỏ của nước, giống như những sợi râu dựng sẵn trong da.

Một nửa bộ não dành cho mỏ. Ở vùng vỏ não xử lý cảm giác cơ thể, phần nhận tín hiệu từ mỏ chiếm diện tích rất lớn so với phần nhận từ chân hay thân. Tín hiệu điện và tín hiệu áp xếp xen kẽ thành dải, gợi ý não so sánh hai nguồn này với nhau ngay từ tầng đầu.

Không có răng khi trưởng thành. Con non có răng nhỏ rồi rụng đi. Con trưởng thành nghiền mồi bằng các tấm sừng trong miệng sau khi đã nhét đầy túi má ở mỗi lần lặn, nên chiếc mỏ được giữ cho việc cảm nhận chứ không phải để cắn xé.

Một lần lặn kiếm ăn diễn ra thế nào

Ghép từ quan sát ngoài tự nhiên và thí nghiệm trong bể, có thể mô tả một lần lặn như sau:

  1. Nổi trên mặt nước thở vài hơi, rồi cong lưng chúi xuống, chân trước có màng rộng đẩy mạnh, chân sau và đuôi giữ hướng.
  2. Khép nếp da che mắt, tai; đóng lỗ mũi. Từ lúc này chỉ còn chiếc mỏ làm việc.
  3. Sát đáy, lắc đầu sang hai bên đều đặn như người cầm máy dò kim loại quét mặt đất. Kiểu quét này giúp mỗi vùng của mỏ lần lượt "chạm" vào điện trường từ nhiều góc.
  4. Khi một con ấu trùng co cơ hay tôm nhỏ quẫy, cơ quan cảm điện bắt tín hiệu trước, que cảm áp bắt gợn nước tới sau một chút. Con vật quay ngoắt về phía đó.
  5. Lật hòn sỏi, xới bùn bằng mỏ, đớp mồi, nhét vào túi má. Lặp lại vài lần cho tới khi gần hết hơi.
  6. Nổi lên, nằm trên mặt nước nghiền thức ăn bằng tấm sừng, thở, rồi lặn tiếp.

Trong thí nghiệm, thú mỏ vịt quay về phía điện cực phát dòng điện yếu đặt dưới nước, kể cả khi không có mồi thật, và bỏ qua viên pin đã hết điện. Đó là bằng chứng rằng nó dùng tín hiệu điện chứ không chỉ cảm nhận chuyển động.

Chớp trước, sấm sau: giả thuyết tính khoảng cách

Ở người, khi thấy chớp rồi đếm tới lúc nghe sấm, ta đoán được cơn giông xa hay gần, vì ánh sáng tới gần như tức thì còn âm thanh đi chậm hơn. Các nhà nghiên cứu đề xuất thú mỏ vịt có thể làm một việc tương tự trong nước. Điện trường từ con mồi lan gần như ngay lập tức, còn gợn nước do con mồi cựa quậy truyền chậm hơn nhiều.

Nếu não so được độ lệch thời gian giữa tín hiệu điện và tín hiệu áp, nó sẽ biết con mồi cách bao xa: lệch ít là gần, lệch nhiều là xa. Cách sắp xếp xen kẽ hai loại tín hiệu trong não, và việc có những tế bào thần kinh nhận cả hai, ủng hộ giả thuyết này. Tuy vậy đây vẫn là giả thuyết hợp lý, chưa phải điều đã đo trực tiếp trên con vật đang săn.

Điều chắc chắn hơn là hướng của con mồi. Vì các cơ quan cảm điện trải khắp mặt mỏ, mỗi vị trí nhận cường độ khác nhau, và cú lắc đầu liên tục giúp so sánh nhanh. Giống như khi bạn bịt mắt rồi xoay mặt về phía lò sưởi, phía nào thấy ấm hơn thì lửa nằm phía đó.

Các loài cảm nhận điện: cùng năng lực, khác nguồn gốc

Giác quan điện xuất hiện nhiều lần độc lập trong tiến hoá. Bảng dưới đây cho thấy cùng một "ý tưởng" được giải bằng những bộ phận khác nhau:

LoàiCơ quan nằm ở đâuDùng vào việc gìGhi chú
Thú mỏ vịtDa mỏ, trong tuyến nhầyTìm ấu trùng, tôm nhỏ dưới đáy suối đụcPhối hợp chặt với que cảm áp
Thú lông nhím mỏ dàiĐầu mỏCó thể giúp dò sâu bọ trong đất ẩmSố lượng ít hơn nhiều, vai trò còn tranh luận
Cá mập, cá đuốiBóng Lorenzini trên mõmTìm con mồi vùi dưới cátNhóm nhạy nhất từng biết
Nhiều loài cá da trơnLỗ nhỏ rải trên da đầu và thânDò mồi trong nước đục, ban đêmNguồn gốc khác với cá mập
Ong nghệLông nhỏ trên thânNhận ra điện tích quanh bông hoaCảm nhận qua lông bị lệch, không có cơ quan riêng

Hiện tượng nhiều nhóm sinh vật độc lập "phát minh" ra cùng một năng lực gọi là tiến hoá hội tụ. Nó thường xảy ra khi điều kiện sống đặt ra cùng một bài toán, ở đây là tìm mồi khi mắt không dùng được.

Hiểu lầm hay gặp và một trò thử nhỏ ở nhà

Cô giáo sinh chuẩn bị tiết học về thú đẻ trứng thường gặp những câu hỏi sau từ học sinh:

  • "Thú mỏ vịt là con lai giữa vịt và rái cá." Không. Đó là một loài thú thật sự, không có quan hệ họ hàng gần với vịt. Chiếc mỏ chỉ giống về hình dáng.
  • "Đẻ trứng thì không phải thú." Thú được xác định bởi lông mao, tuyến sữa và nhiều đặc điểm xương, không phải bởi việc đẻ con. Thú mỏ vịt có đủ những đặc điểm đó.
  • "Thú mỏ vịt có độc ở mỏ." Sai chỗ. Con đực có cựa ở chân sau nối với tuyến nọc, dùng chủ yếu trong mùa sinh sản. Chiếc mỏ thì hoàn toàn vô hại.
  • Trò thử "tìm mồi không cần mắt". Thả vài viên bi nhỏ vào chậu nước pha chút bột cho đục, nhắm mắt, dùng mu bàn tay rồi đầu ngón tay quét đáy chậu. Bạn sẽ thấy đầu ngón tay tìm nhanh hơn hẳn vì dày đầu dây thần kinh hơn, giống lý do mỏ thú mỏ vịt dày cơ quan cảm biến.
  • Trò thử "chớp và sấm". Lần tới có giông, đếm số giây từ lúc thấy chớp tới lúc nghe sấm. Chính phép đo ấy là ý tưởng mà thú mỏ vịt có thể đang dùng dưới nước.

Thú mỏ vịt chỉ sống hoang dã ở Úc và đang được xếp vào nhóm loài sắp bị đe doạ do suối khô hạn, đập ngăn dòng và lưới bẫy. Cách gặp chúng có trách nhiệm là qua phim tài liệu hoặc các khu bảo tồn có hướng dẫn, quan sát lặng lẽ từ bờ.

Vì sao lại là điện mà không phải mắt hay tai

Đặt mình vào chỗ thú mỏ vịt sẽ thấy lựa chọn này hợp lý. Đáy suối nơi nó kiếm ăn đầy bùn non, lá mục, sỏi nhỏ; chỉ cần một cú quẫy chân là nước đục ngầu. Ánh sáng lúc chạng vạng và ban đêm gần như không có. Âm thanh trong nước thì lan nhanh và dội lung tung giữa đá, khó dùng để định vị một con ấu trùng nhỏ bằng hạt gạo. Mùi tan theo dòng chảy, lẫn với mùi lá mục. Trong hoàn cảnh ấy, ba giác quan quen thuộc của loài thú đều mất giá.

Điện thì khác. Con ấu trùng có giấu mình trong bùn thì cơ của nó vẫn phải co để thở và bò, và mỗi lần co là một tín hiệu nhỏ. Tín hiệu ấy không phụ thuộc ánh sáng, không bị đục nước làm nhoè. Cộng thêm que cảm áp bắt được gợn nước khi con mồi động đậy, chiếc mỏ thành một bộ cảm biến kép rất hợp với môi trường sống.

Khép mắt, tai, mũi khi lặn còn có lợi ích thực dụng: bảo vệ các cơ quan mỏng manh khỏi cát sạn, giữ nước không tràn vào. Việc này chỉ "rẻ" được vì đã có chiếc mỏ làm thay. Ở những loài thú nước khác như rái cá, cách giải bài toán lại là bộ ria cực nhạy, một ví dụ khác cho thấy tự nhiên thường có nhiều lời giải cho cùng một câu hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Thú mỏ vịt cảm nhận được điện từ khoảng cách bao xa?

Tín hiệu điện từ con mồi nhỏ rất yếu và tắt nhanh, nên tầm hiệu quả được cho là chỉ vài xăng-ti-mét đến vài chục xăng-ti-mét. Vì vậy thú mỏ vịt phải quét đáy suối liên tục chứ không phát hiện được mồi từ xa.

Thú mỏ vịt có nhìn được trên cạn không?

Có. Khi ở trên mặt nước hay trên bờ, mắt và tai mở ra và hoạt động bình thường, giúp nó cảnh giác với kẻ săn mồi. Chỉ khi lặn xuống, các nếp da mới khép lại.

Vì sao thú mỏ vịt phải lắc đầu khi bơi dưới đáy?

Cú lắc đầu giúp các vùng khác nhau trên mỏ lần lượt nhận điện trường từ nhiều góc, nhờ đó não so được cường độ và xác định hướng con mồi. Đó là cách quét giống người dò kim loại đưa máy qua lại.

Thú mỏ vịt ăn những gì?

Chủ yếu là động vật không xương sống dưới đáy nước ngọt: ấu trùng côn trùng, tôm tép nhỏ, giun, ốc hến nhỏ. Mỗi lần lặn nó nhét mồi vào túi má rồi lên mặt nước mới nghiền.

Có nơi nào ở Việt Nam xem được thú mỏ vịt không?

Thú mỏ vịt hiếm khi được nuôi ngoài nước Úc vì rất khó chăm sóc và được bảo vệ chặt. Người ở Việt Nam chủ yếu tìm hiểu qua phim tài liệu, sách ảnh và mô hình ở bảo tàng tự nhiên.

Con người có cảm nhận được điện yếu như thú mỏ vịt không?

Không. Da người không có cơ quan cảm điện riêng. Ta chỉ cảm thấy điện khi dòng đủ mạnh để kích thích dây thần kinh gây tê hoặc giật, mạnh hơn rất nhiều lần so với tín hiệu từ một con ấu trùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138