Voi "nghe bằng chân" theo nghĩa đen: tiếng gầm trầm của voi không chỉ lan trong không khí mà còn chạy dọc mặt đất như sóng rung, và voi ở xa bắt được rung động ấy qua bàn chân, đầu vòi, rồi truyền lên tai qua xương. Lớp đệm mỡ dưới gan bàn chân giúp dẫn rung, còn trong da bàn chân và đầu vòi có nhiều đầu dây thần kinh nhạy với chấn động. Khi nghe ngóng, voi thường đứng sững, dồn trọng lượng lên chân trước, có con nhấc một chân lên hoặc áp vòi xuống đất.
Phần tiếp theo giải thích tiếng gầm của voi được tạo ra thế nào, rung động đi qua đất ra sao, bàn chân và tai phối hợp thế nào, những gì đã có thí nghiệm chứng minh và những gì mới là giả thuyết, cùng các hiểu lầm quen thuộc như chuyện voi "biết trước" sóng thần. Cuối bài là cách quan sát voi ở Việt Nam mà không gây xáo trộn.
Tiếng gầm trầm: một nửa nằm dưới ngưỡng tai người
Ngoài tiếng rống bằng vòi mà ai cũng biết, voi có một kiểu kêu khác thường xuyên hơn nhiều: tiếng ầm ừ trầm phát ra từ thanh quản, giống tiếng động cơ xe tải nổ không tải ở xa. Phần âm cao hơn của tiếng này tai người nghe được, nhưng phần nền trầm nhất nằm dưới mức khoảng hai mươi dao động mỗi giây, gọi là hạ âm, mà tai ta không bắt được. Người đứng cạnh đàn voi đôi khi chỉ cảm thấy lồng ngực rung nhẹ mà không nghe rõ tiếng gì.
Âm trầm có ưu điểm là đi xa. Sóng dài ít bị lá cây, thân cây và không khí hút mất năng lượng như âm cao, nên tiếng ầm ừ của voi trong không khí được cho là có thể nghe được ở khoảng cách nhiều cây số khi điều kiện thuận lợi, nhất là lúc chiều tối và sáng sớm khi không khí tĩnh, lớp khí gần mặt đất mát hơn phía trên.
Thanh quản voi lớn, dây thanh dài và dày, giống dây đàn to rung chậm. Các nhà nghiên cứu đã cho thấy tiếng trầm này được tạo theo cùng nguyên lý như giọng nói người, tức luồng hơi làm dây thanh rung, chỉ là ở kích cỡ khổng lồ. Voi dùng tiếng ầm ừ để gọi nhau khi tách đàn, để con cái báo đã sẵn sàng giao phối, để voi đầu đàn ra hiệu di chuyển và để cảnh báo khi có nguy hiểm.
Rung động đi từ cổ họng voi này tới tai voi kia
Một tiếng gầm cảnh báo có thể tới voi ở xa bằng hai đường song song, trong không khí và qua mặt đất. Đường qua mặt đất diễn ra như sau:
- Phát. Voi gầm trầm và mạnh; một phần năng lượng truyền từ cơ thể nặng hàng tấn xuống đất qua bốn chân, phần khác đi vào không khí rồi đập xuống mặt đất.
- Lan trên mặt đất. Rung động chạy như gợn sóng trên bề mặt đất, giống gợn nước khi ném hòn đá xuống ao, nhưng nhanh hơn và mắt thường không thấy.
- Chạm bàn chân. Gan bàn chân voi có lớp đệm mỡ dày, đàn hồi, đặt sát đất trên diện tích lớn. Lớp đệm vừa nâng đỡ trọng lượng vừa dẫn rung động lên trên.
- Đầu dây thần kinh cảm rung. Trong da bàn chân và đầu vòi có nhiều tiểu thể cảm nhận rung, loại cấu trúc ở người cũng có trong lòng bàn tay, nhưng ở voi tập trung dày ở viền bàn chân.
- Đường xương lên tai. Rung động còn đi theo xương chân, xương vai, lên hộp sọ tới tai trong. Xương con trong tai giữa của voi to và nặng bất thường, được cho là thích hợp với kiểu nghe dẫn truyền qua xương.
- Não so sánh. Rung động chạm chân trước và chân sau, chân trái và chân phải lệch nhau một chút về thời gian; khoảng lệch ấy có thể giúp voi đoán hướng nguồn.
Bạn có thể thử cảm giác "nghe qua xương" bằng cách áp tai vào mặt bàn gỗ rồi nhờ người gõ nhẹ đầu kia: tiếng gõ nghe rõ và to hơn so với khi tai ở trong không khí.
Điều đã có thí nghiệm và điều còn là giả thuyết
Đã cho thấy: voi phản ứng với tiếng gầm phát qua mặt đất. Trong các thí nghiệm ngoài tự nhiên, người ta chôn thiết bị rung dưới đất ở gần chỗ voi uống nước và phát lại tiếng gầm cảnh báo của voi chỉ qua đường đất. Voi tụm đàn lại, cảnh giác, có con quay đi. Khi phát một rung động nhân tạo không phải tiếng voi, phản ứng yếu hơn nhiều.
Đã cho thấy: voi phân biệt được tiếng quen và lạ. Phản ứng với tiếng cảnh báo của đàn quen khác với tiếng của đàn lạ, gợi ý voi không chỉ thấy "có rung" mà nhận ra nội dung của rung động ấy.
Đã quan sát: tư thế nghe ngóng. Voi đứng im, dồn lực lên chân trước, có khi nhấc một chân, có khi áp vòi xuống đất. Các tư thế này tăng tiếp xúc giữa vùng nhạy cảm và mặt đất.
Giả thuyết: khoảng cách xa tới đâu. Rung động qua đất được ước tính có thể đi xa hơn âm thanh trong không khí trong một số loại đất, nhưng con số cụ thể phụ thuộc nhiều vào nền đất, độ ẩm, địa hình. Các ước tính hàng chục cây số lan truyền trên mạng chưa có phép đo đáng tin trên voi thật.
Giả thuyết: voi cảm nhận mưa và sấm từ xa. Có ý kiến cho rằng voi dùng rung động của sấm và mưa lớn ở xa để tìm vùng có nước. Ý tưởng hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh chắc chắn.
Vì sao thân hình khổng lồ lại hợp với kiểu nghe này
Kích thước cơ thể quyết định khá nhiều thứ trong cách một con vật nghe và nói. Vật to rung chậm, vật nhỏ rung nhanh: chiếc chuông đồng lớn ngân trầm, chiếc chuông gió nhỏ kêu leng keng. Thanh quản lớn của voi vì thế tự nhiên tạo được âm trầm, thứ mà một con chuột không bao giờ làm nổi. Và âm trầm chính là loại âm truyền tốt nhất qua mặt đất cũng như qua khoảng cách xa trong không khí.
Cái nặng của voi cũng có ích. Một cơ thể nặng hàng tấn đè lên bốn bàn chân to bản tạo tiếp xúc chặt với mặt đất, giống như đặt một chiếc máy đo rung nặng lên nền thay vì đặt hờ một chiếc lông. Khi voi gầm, chính thân hình ấy cũng truyền một phần rung động xuống đất hiệu quả hơn một con vật nhẹ.
Con người chế ra máy đo địa chấn theo nguyên lý gần tương tự: một khối nặng gắn chặt vào nền đá, bộ cảm biến đo những dịch chuyển rất nhỏ của nền so với khối nặng. Voi không có bộ phận nào giống hệt máy ấy, nhưng việc kết hợp thân nặng, đệm chân đàn hồi và đầu dây thần kinh nhạy rung khiến chúng trở thành một kiểu "trạm đo rung sống" lang thang trong rừng.
Cũng vì vậy, các loài thú nhỏ ít dùng rung động mặt đất ở cự ly xa; chúng dựa vào âm cao hơn, mùi và mắt. Mỗi kích cỡ cơ thể hợp với một bộ giác quan riêng.
Voi và những loài cũng "nghe" qua mặt đất
Cảm nhận rung động mặt đất không chỉ có ở voi. Đặt cạnh nhau, ta thấy nhiều loài dùng cùng kênh này cho những mục đích khác nhau:
| Loài | Bộ phận cảm nhận | Dùng để làm gì | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Voi | Bàn chân, đầu vòi, dẫn truyền xương lên tai | Nhận tiếng gầm của đồng loại, cảnh báo nguy hiểm | Có thí nghiệm ngoài tự nhiên |
| Chuột chũi mù | Đầu và hàm áp vào vách hang | Gõ đầu vào vách hang để liên lạc với con khác | Quan sát nhiều lần |
| Nhện | Lông và khớp cảm rung ở chân | Biết con mồi mắc lưới, đọc tín hiệu của nhện khác | Rất chắc chắn |
| Rắn | Xương hàm chạm đất truyền lên tai trong | Cảm nhận bước chân lớn ở gần | Chắc chắn ở mức rung mạnh |
| Con người | Lòng bàn chân, lòng bàn tay | Cảm nhận xe tải chạy qua, máy khoan gần nhà | Chỉ với rung khá mạnh |
Khác biệt nằm ở độ nhạy và việc có "đọc nội dung" hay không. Người chỉ biết đất đang rung; voi được cho là biết ai đang gọi và gọi điều gì.
Những hiểu lầm hay gặp về voi và rung động
Nhóm học sinh đi dã ngoại ở một vườn quốc gia miền Đông Nam Bộ hay hỏi hướng dẫn viên những câu như sau:
- "Voi biết trước sóng thần, động đất." Có những câu chuyện voi bỏ chạy lên cao trước khi sóng tới, nhưng đây là lời kể sau sự việc, khó kiểm chứng. Voi có thể cảm nhận rung động lớn sớm hơn người, nhưng "báo trước" là cách nói phóng đại.
- "Tai voi to để nghe hạ âm." Tai voi châu Phi to chủ yếu để toả nhiệt và ra hiệu bằng dáng tai. Khả năng nghe âm trầm đến từ cấu tạo tai trong, tai giữa và đường dẫn xương nhiều hơn là kích thước vành tai.
- "Voi nghe bằng chân thay cho tai." Không thay mà bổ sung. Voi vẫn nghe rất tốt bằng tai trong không khí; đường qua mặt đất là kênh thứ hai.
- "Đứng gần đàn voi im lặng là an toàn." Đàn voi im lặng với tai người có thể đang trao đổi bằng âm trầm. Tiếp cận voi hoang dã luôn nguy hiểm, kể cả khi trông chúng thong thả.
Ở Việt Nam, voi châu Á hoang dã chỉ còn số lượng rất ít, sống rải rác ở một số khu rừng miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Đây là loài cần được bảo vệ nghiêm ngặt; mọi hành vi săn bắt, mua bán sản phẩm từ voi đều là vi phạm.
Quan sát voi thế nào cho đúng mực
Nếu có dịp tới các khu bảo tồn voi hoặc vùng có voi rừng, vài nguyên tắc giúp bạn vừa thấy được hành vi "nghe ngóng" vừa không làm phiền chúng:
- Ưu tiên các chương trình quan sát voi từ xa, không cưỡi voi, không cho voi ăn, không chụp ảnh sát bằng đèn flash.
- Giữ khoảng cách lớn, đứng nơi có đường lui. Theo hướng dẫn của kiểm lâm hoặc người dẫn đường địa phương.
- Để ý những lúc cả đàn đột ngột đứng im, tai dựng ra, có con nhấc chân hoặc chạm vòi xuống đất. Đó có thể là lúc chúng đang nghe ngóng tín hiệu từ xa.
- Tắt máy xe, hạn chế nói to; tiếng động cơ cũng tạo rung động mặt đất và có thể làm nhiễu "kênh liên lạc" của voi.
- Khi đọc tin tức về voi rừng ra khỏi rừng, nhớ rằng chúng di chuyển theo đường cũ của đàn và theo nguồn nước; xung đột giảm khi hành lang di chuyển được giữ lại.
Thí nghiệm nhỏ ở nhà cho trẻ: đặt cốc nước lên bàn, nhờ người dậm chân mạnh ở đầu kia phòng, quan sát mặt nước gợn. Rồi đặt bàn tay lên sàn nhà cảm nhận rung. Trò chơi ấy giúp hình dung voi đang làm việc tương tự, chỉ nhạy hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Voi có nghe được hạ âm không?
Có. Voi vừa phát vừa nghe được âm thanh trầm hơn ngưỡng nghe của người. Tai trong và tai giữa của voi thích nghi với âm tần số thấp, đồng thời voi còn cảm nhận phần rung động của âm này qua mặt đất.
Tiếng gầm của voi đi xa bao nhiêu?
Trong không khí, tiếng ầm ừ trầm được cho là có thể nghe được ở khoảng cách nhiều cây số khi trời lặng, nhất là chiều tối và sáng sớm. Con số cụ thể thay đổi theo địa hình, thời tiết và độ to của tiếng gầm.
Vì sao voi nhấc một chân lên khi nghe ngóng?
Một cách giải thích là khi nhấc một chân, trọng lượng dồn lên các chân còn lại, ép bàn chân sát đất hơn và tăng độ nhạy với rung động. Đây là quan sát hành vi, cơ chế chính xác vẫn còn được bàn.
Vòi voi có tham gia cảm nhận rung động không?
Có. Đầu vòi voi có rất nhiều đầu dây thần kinh, nhạy với chạm và rung. Voi thường áp đầu vòi xuống đất khi nghe ngóng, có thể để bắt rung động hoặc để ngửi mùi trên mặt đất cùng lúc.
Tiếng ồn của con người có làm phiền voi không?
Có thể. Xe cộ, máy móc, công trường tạo rung động mặt đất và âm trầm trùng với dải voi dùng để liên lạc. Ở những vùng ồn, khả năng voi nghe thấy nhau được cho là giảm đi.
Voi châu Á và voi châu Phi có cùng khả năng này không?
Cả hai đều phát tiếng gầm trầm và đều có bàn chân nhạy rung. Phần lớn thí nghiệm ngoài tự nhiên được làm trên voi châu Phi, nhưng các quan sát ở voi châu Á cho thấy hành vi nghe ngóng tương tự.