ThanPhuc.comThán Phục
Kiến trúc sư của tự nhiên

Chim rồng rộc dệt tổ treo thế nào: tước lá thành sợi, thắt nút và cái ống vào tổ

Chim rồng rộc trống tước lá thành sợi dài, dệt vòng, mũ rồi buồng trứng và ống vào hướng xuống, chim mái đến nghiệm thu. Cơ chế dệt, ngộ nhận và cách quan sát.

Several yellow weaver birds hanging upside down from woven grass nests dangling from a bamboo branch above a rice paddy, side view, bright morning sun, green and gold tones

Chim rồng rộc trống làm cả công trình: nó cắn mép một phiến lá lúa, lá cỏ hay lá cọ rồi bay lùi để tước ra một dải sợi dài, mang về quấn quanh cành, xâu đi xâu lại và thắt nút bằng mỏ cùng đôi chân. Từ một vòng tròn treo lơ lửng, tổ lớn dần thành cái mũ, rồi thành buồng trứng kín bên hông và cái ống dài chúc xuống làm lối vào.

Rồng rộc thuộc nhóm chim thợ dệt, có mặt ở nhiều vùng đồng bằng, bãi cỏ ven sông của Việt Nam, đặc biệt ở Nam Bộ. Bài này đi qua chuỗi thao tác từ tước sợi tới thắt nút, các giai đoạn của một cái tổ, vai trò nghiệm thu của chim mái, những chuyện truyền miệng như đom đóm gắn trong tổ, và cách quan sát cả đàn đang dệt mà không làm phiền chúng.

Ai dệt và dệt để làm gì

Ở Việt Nam có thể gặp vài loài rồng rộc, quen thuộc nhất là rồng rộc Ploceus philippinus và rồng rộc vàng Ploceus hypoxanthus. Ngoài mùa sinh sản, chim trống và chim mái trông khá giống nhau, màu nâu sọc như chim sẻ. Tới mùa làm tổ, chim trống thay bộ lông có đầu hoặc ngực vàng rực, và bắt đầu công việc của thợ dệt.

Tổ của rồng rộc không đơn thuần là chỗ đẻ trứng. Nó là hồ sơ xin việc. Chim trống dệt tổ trước khi có bạn đời; tổ đủ chắc, đủ đẹp và ở chỗ tốt thì mới thu hút chim mái. Một con trống có thể dựng nhiều tổ trong một mùa, có con ghép đôi với hơn một chim mái. Bởi vậy trên một bụi tre hay một cây cọ, bạn thường thấy cả chục tổ treo cạnh nhau ở các giai đoạn khác nhau, có cái mới là vòng tròn, có cái đã xong, có cái bị bỏ dở.

Rồng rộc thường làm tổ thành đàn, treo tổ ở đầu những cành mảnh, lá cọ rủ, hay ngọn tre nghiêng ra trên mặt nước, ruộng lúa. Vị trí này không ngẫu nhiên: đầu cành mảnh khó đỡ được sức nặng của rắn hay chồn, còn mặt nước bên dưới thì càng khó tiếp cận.

Tước lá thành sợi: nguyên liệu tự sản xuất

Rồng rộc không nhặt sợi có sẵn mà tự làm sợi từ lá tươi. Quan sát chậm một chim trống, trình tự như sau:

  1. Chim đậu lên một phiến lá dài còn trên cây, như lá lúa, lá sậy, lá cỏ voi hoặc lá cọ non.
  2. Mỏ cắn một vết khía nhỏ ở mép lá, gần gốc phiến.
  3. Chim kẹp chặt mép lá rồi bay lùi ra xa; lực kéo xé dọc theo gân lá, tước ra một dải hẹp và dài, có khi dài gấp mấy lần thân chim.
  4. Dải lá tươi còn mềm, dẻo, dễ uốn, chưa giòn như lá khô.
  5. Chim ngậm một đầu sợi, bay thẳng về chỗ làm tổ, có khi lặp lại hàng trăm chuyến trong một tổ.
  6. Sau vài ngày, các sợi khô lại, co nhẹ và siết chặt hơn vào nhau, giúp tổ cứng lên.

Chọn lá tươi là chi tiết thông minh: lá tươi dẻo nên thắt nút được, rồi khi khô sẽ co lại làm các nút càng chặt. Đây cũng là nguyên lý của người đan lát dùng mây, lạt tre tươi rồi để khô cho siết.

Các giai đoạn của một cái tổ treo

Tổ rồng rộc có hình dáng như cái bình cổ cong lộn ngược. Nó được dựng theo các giai đoạn dễ nhận ra bằng mắt:

Giai đoạnTrông thế nàoAi làm, để làm gì
Dây treoMột búi sợi quấn chặt quanh đầu cành hoặc cuống láChim trống; là điểm neo cho cả tổ
Vòng trònMột vòng sợi treo thẳng đứng dưới dây treoChim trống đứng trong vòng để dệt, vòng là khung sườn
MũVòng được dệt kín phía trên thành chụp hình mũChim trống đậu dưới mũ, vỗ cánh, hót gọi chim mái tới xem
Buồng trứngMột túi tròn kín ở một bên vòngHoàn thiện khi đã có chim mái ưng; chim mái lót thêm sợi mềm bên trong
Ống vàoMột ống dài chúc xuống ở bên kia vòngLối vào duy nhất, mở ra phía dưới; chim bay ngược lên mới vào được

Ống vào là bộ phận đáng nể nhất. Nó dài, mảnh, mở ra phía dưới, nên rắn hay thằn lằn rất khó bò vào, chim săn mồi cũng khó thò vào. Ở một số tổ, ống dài tới mức chim phải bay vút từ dưới lên và chui tọt vào trong. Tổ chưa có ống thường là tổ còn đang chờ chim mái nghiệm thu.

Mỏ và chân thắt nút ra sao

Không có tay, rồng rộc dùng mỏ làm kim và chân làm bàn kẹp. Chim đứng trong vòng tổ, chân giữ một đầu sợi hoặc giữ lấy các sợi cũ, còn mỏ xâu đầu sợi mới qua lớp đã dệt, kéo ra phía bên kia, rồi vòng lại đâm vào chỗ khác. Lặp lại liên tục, sợi bị đan chéo xen kẽ trên dưới như kiểu dệt vải của người.

Phần neo vào cành cần chắc nhất. Ở đó chim quấn sợi nhiều vòng và tạo những kiểu thắt mà người quan sát mô tả là giống nút thắt nửa vòng, nút trượt của dân đi biển. Chim không học hình dạng nút như người, nhưng chuỗi động tác xâu, kéo, quấn lặp lại cho ra kết quả tương tự.

Kỹ năng này có phần bẩm sinh và có phần học được. Chim non vẫn biết tước lá và xâu sợi ngay cả khi chưa từng thấy tổ, nhưng nhiều quan sát cho thấy chim trẻ dệt vụng hơn: làm rơi nhiều sợi, tổ thưa và xộc xệch. Qua vài mùa, chim trống dệt nhanh hơn, tổ chặt hơn. Điều này cho thấy ngay cả hành vi tưởng như cài sẵn cũng được mài giũa qua kinh nghiệm.

Chim mái là người nghiệm thu khó tính

Xem chỗ treo trước. Chim mái bay tới khi tổ mới ở giai đoạn mũ. Nó đánh giá vị trí: cành có mảnh, có rủ ra khỏi thân cây, có ở trên mặt nước hay giữa đàn không.

Kéo thử sợi. Chim mái chui vào, kéo giật các sợi, mổ thử độ chắc. Tổ lỏng lẻo dễ bị loại.

Từ chối là chuyện thường. Nếu chim mái bỏ đi, chim trống có thể dỡ tổ, tháo sợi dùng lại, hoặc bỏ đấy làm tổ mới. Nhiều tổ dở dang trên cây là dấu vết của những lần bị từ chối.

Đồng ý thì việc chia đôi. Khi chim mái ưng, chim trống hoàn thiện buồng trứng và ống vào; chim mái lót sợi mềm, cỏ non vào buồng, đẻ trứng và ấp. Chim trống quay sang dệt tổ khác để mời chim mái khác.

Ý nghĩa tiến hoá. Vì chim mái chọn tổ tốt, những chim trống dệt giỏi có nhiều con hơn. Qua nhiều thế hệ, áp lực chọn lọc này giữ cho tay nghề dệt của cả loài ở mức cao.

Tổ treo chịu gió mưa ra sao

Một cái túi lá treo đầu cành nghe có vẻ mong manh, nhưng tổ rồng rộc thường trụ được qua cả mùa mưa dông. Lý do đầu tiên là dây treo: chim trống quấn rất nhiều vòng sợi quanh điểm neo, dày hơn hẳn phần thân tổ, nên chỗ dễ đứt nhất lại là chỗ chắc nhất. Lý do thứ hai là tổ được phép đung đưa. Khi gió thổi, cả tổ lắc theo cành như quả lắc chứ không cứng đờ chống lại gió, nhờ vậy lực tác động lên các nút nhỏ hơn nhiều.

Phần mũ phía trên dệt dày làm mái, nước mưa chảy dọc theo các sợi xuôi xuống phía ngoài thay vì thấm vào buồng trứng. Buồng trứng nằm lệch sang một bên, cao hơn miệng ống, nên nước có lọt vào ống cũng chảy ra ngoài. Khi sợi lá khô và co lại sau vài ngày, lớp vỏ tổ càng khít.

Dù vậy, tổ không bất tử. Sau một mùa, sợi mục dần, nhiều tổ rơi xuống hoặc bị chim khác tháo lấy vật liệu. Rồng rộc gần như luôn dệt tổ mới cho mỗi mùa sinh sản, và đó là lý do bạn có thể nhặt được tổ cũ dưới gốc tre vào mùa khô mà không làm hại ai.

Chuyện truyền miệng và điều đã biết

Tổ rồng rộc đẹp và lạ nên quanh nó có không ít câu chuyện. Tách bạch từng điều:

Điều hay ngheĐiều đã biết
Chim gắn đom đóm vào tổ bằng bùn để thắp sáng ban đêmChưa có bằng chứng. Rồng rộc có trát những cục bùn nhỏ trong một số tổ, nhưng đom đóm dính vào đó, nếu có, nhiều khả năng là ngẫu nhiên
Cục bùn trong tổ để giữ thăng bằng khi gióLà một giả thuyết; ý kiến khác cho rằng bùn liên quan tới thói quen ve vãn hay gia cố. Chưa ngã ngũ
Chim mái làm tổ, chim trống chỉ hótNgược lại: chim trống dệt gần như toàn bộ phần khung; chim mái lót trong và chọn tổ
Tổ treo ngược để chim ngủ treo ngườiChim không ngủ treo ngược; ống hướng xuống là để chống kẻ thù vào tổ
Bắt tổ về nuôi chim con sẽ quen ngườiLấy tổ làm chết chim non và vi phạm việc bảo vệ chim hoang dã; chim trưởng thành nhốt lồng cũng không còn tập tính dệt bình thường

Rồng rộc vàng hiện đã ít dần ở nhiều nơi do mất bãi cỏ ngập nước và bị bẫy bán làm chim cảnh hay chim phóng sinh. Không mua chim bẫy là cách bảo vệ trực tiếp nhất mà ai cũng làm được.

Quan sát cả đàn rồng rộc đang dệt

Mùa mưa, khi lúa đang lên và cỏ ven kênh tươi tốt, là lúc dễ thấy rồng rộc dệt tổ ở Nam Bộ và nhiều vùng đồng bằng. Một gia đình đi chơi đồng có thể quan sát theo các gợi ý sau:

  • Tìm bụi tre, cây cọ, cây dừa nước hay cây keo nghiêng ra kênh rạch, ruộng lúa; tổ treo đầu cành thành chùm.
  • Đứng xa, dùng ống nhòm nhỏ hoặc chế độ phóng của điện thoại; giữ khoảng cách đủ để chim không bay tán loạn.
  • Đếm số tổ ở từng giai đoạn: vòng, mũ, có buồng, có ống. Tỷ lệ tổ dở dang cho biết đàn đang ở đầu hay cuối mùa.
  • Quan sát chim trống bay lùi để tước lá ở ruộng gần đó, thường chỉ diễn ra trong vài giây.
  • Chờ cảnh chim trống đậu dưới mũ, vỗ cánh và hót khi có chim mái bay ngang.
  • Nhặt một tổ đã rơi xuống đất, đã bỏ trống hẳn, để xem cấu trúc sợi; không giật tổ trên cây.
  • Không dùng loa phát tiếng chim để dụ, không lại gần lúc chim đang ấp.

Một tổ cũ rơi xuống, nếu tháo cẩn thận, cho thấy hàng trăm sợi lá đan chéo và những vòng quấn chặt ở dây treo. Đặt nó cạnh một chiếc giỏ đan tay, bé sẽ tự nhận ra hai nghề dệt, một của chim và một của người, giống nhau tới mức nào.

Câu hỏi thường gặp

Chim rồng rộc trống hay mái làm tổ?

Chim trống dệt gần như toàn bộ khung tổ, từ dây treo, vòng, mũ tới buồng và ống vào. Chim mái đến chọn tổ, kiểm tra độ chắc, rồi lót sợi mềm bên trong và đẻ trứng.

Vì sao tổ rồng rộc có ống vào chúc xuống?

Ống dài mở ra phía dưới khiến rắn, thằn lằn và chim săn mồi rất khó vào tổ. Kết hợp với vị trí treo ở đầu cành mảnh trên mặt nước, tổ trở thành nơi an toàn cho trứng và chim non.

Rồng rộc lấy sợi làm tổ từ đâu?

Rồng rộc tự tước sợi từ lá tươi như lá lúa, lá cỏ, lá cọ: cắn khía ở mép lá rồi bay lùi để xé ra một dải dài. Sợi tươi dẻo dễ thắt nút, khô lại thì co và siết chặt hơn.

Chim rồng rộc có thật gắn đom đóm vào tổ không?

Chưa có bằng chứng khoa học cho chuyện này. Rồng rộc có trát cục bùn nhỏ trong một số tổ, chức năng còn tranh luận. Đom đóm dính vào bùn, nếu có, nhiều khả năng chỉ là ngẫu nhiên.

Có nên mua rồng rộc về nuôi để xem dệt tổ không?

Không nên. Phần lớn rồng rộc bán ngoài chợ là chim bẫy từ tự nhiên, việc mua làm tăng nạn bẫy. Chim nhốt lồng cũng không thể hiện tập tính dệt tổ bình thường. Quan sát ngoài đồng mới thấy trọn công trình.

Một con rồng rộc trống làm mấy cái tổ?

Một chim trống có thể dựng nhiều tổ trong một mùa sinh sản, có tổ bị chim mái từ chối rồi bỏ dở hoặc tháo ra dùng lại sợi. Có chim trống ghép đôi với hơn một chim mái nếu tổ được chọn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138