Tò vò cái tự tay xây tổ: nó đến mép ao, rãnh nước, cắn lấy một viên bùn ướt, vo tròn rồi bay về trát thành từng dải hình vòng cung, nối dần thành một ống đất kín. Trong mỗi ô, nó nhồi những con nhện đã bị chích tê, đẻ một quả trứng, rồi bịt nắp. Con non nở ra ăn nhện, lớn lên, cắn nắp đất chui ra thành một con tò vò.
Như vậy câu ca dao "Tò vò mà nuôi con nhện, đến khi nó lớn nó quện nhau đi" đã hiểu ngược: nhện không phải con nuôi mà là thức ăn, và con bay ra khỏi tổ là tò vò thật. Bài này đi qua cách tò vò lấy và trát bùn, vì sao chúng kêu vo vo khi trát, chuyện bên trong mỗi ô đất, khác biệt với ong bầu đất làm hũ, và cách xem tổ tò vò ngay trên tường nhà mà không lo bị đốt.
Tò vò là ai
Ở Việt Nam, "tò vò" là tên dân gian cho nhiều loài ong đơn độc làm tổ bằng bùn. Hay gặp nhất là nhóm tò vò lưng ong eo dài, thân đen hoặc đen pha vàng, phần eo nối ngực với bụng mảnh như sợi chỉ, thuộc chi Sceliphron. Một nhóm khác là ong bầu đất, thân ngắn hơn, làm những tổ nhỏ hình cái hũ gốm có miệng loe.
Khác ong mật hay ong vò vẽ, tò vò không sống thành đàn. Mỗi con cái tự làm tổ, tự săn mồi, tự nuôi con, không có ong thợ, không có tổ chung để bảo vệ. Vì vậy chúng hiền hơn hẳn: hiếm khi đốt người, trừ khi bị bóp hay đè vào. Người sống ở nhà mái ngói, nhà kho, chái bếp quen với chúng như quen thạch sùng.
Tổ tò vò thường dính trên tường, trần, xà nhà, khung cửa, mặt dưới bàn ghế ít dùng, góc nhà kho. Chỗ được chọn có hai điểm chung: được che mưa, và gần một nguồn bùn ẩm. Mùa nắng, khi ao hồ còn mép bùn, là lúc tò vò làm việc nhiều nhất.
Từ mép ao tới bức tường: dựng một ô đất
Một ô tổ của tò vò lưng eo dài là một ống đất dài cỡ đốt ngón tay. Quá trình xây một ô gồm:
- Tò vò cái đáp xuống mép bùn, chỗ đất đủ dẻo nhưng không quá nhão.
- Hàm cắn lấy một khối bùn nhỏ, chân trước và hàm vo khối bùn thành viên tròn cỡ hạt đậu xanh.
- Tò vò ôm viên bùn bay về chỗ làm tổ.
- Viên bùn được đặt lên mép ô đang xây, rồi tò vò dùng hàm kéo dàn nó thành một dải hình vòng cung, vừa trát vừa xoay người.
- Dải sau gối lên dải trước, tạo những vân gợn như vảy cá hay vân gỗ trên mặt ngoài của ống đất.
- Lặp lại vài chục chuyến cho tới khi ống đủ dài, chỉ để hở một đầu làm miệng ô.
- Ô xong thì tò vò bắt đầu đi săn nhện để nhồi vào, rồi mới bịt miệng và xây ô kế bên.
Nhiều ô xếp cạnh nhau tạo thành một khối tổ. Sau khi ô cuối được bịt, tò vò thường trát thêm một lớp bùn phủ ngoài cả khối, che các vân gợn, làm tổ trông như một cục đất xù xì dính trên tường. Nhờ lớp phủ này, kẻ thù khó nhận ra từng ô.
Tiếng vo vo lúc trát bùn: bùn mềm ra khi bị rung
Ai từng ngồi gần tò vò đang làm tổ sẽ nghe một tiếng rì rì cao, khác tiếng bay. Đó là lúc tò vò rung cơ bay trong khi cánh khép, truyền rung động qua hàm vào viên bùn. Theo các mô tả và quan sát, việc rung này giúp bùn trở nên mềm, dễ trát hơn ngay tại chỗ.
Nguyên lý vật lý phía sau được biết rõ: nhiều loại bùn sét và cát mịn có tính xúc biến. Để yên thì chúng đặc, cứng như đất; bị rung hoặc khuấy thì các hạt trượt lên nhau, hỗn hợp chảy như chất lỏng; ngừng rung thì đặc lại. Hiện tượng cát lún, hay cảnh đầm bê tông bằng máy rung cho bê tông chảy kín khuôn, đều dựa trên tính chất này.
Với tò vò, lợi ích rất rõ: viên bùn mang về đã hơi khô vì gió, nếu trát nguyên thì nứt. Rung một lúc, bùn lỏng ra đủ để dàn mỏng, bám chặt vào dải cũ; ngừng rung, bùn đông lại ngay, giữ được hình. Mức độ tò vò "dùng" tính xúc biến có chủ đích tới đâu vẫn còn được bàn luận, nhưng tiếng vo vo lúc trát là điều ai cũng nghe được.
Câu ca dao và chuyện thật bên trong mỗi ô đất
Ông bà ta nhìn tò vò tha nhện về tổ, nhiều tuần sau thấy con vật khác bay ra, nên đặt câu "Tò vò mà nuôi con nhện". Đặt cạnh điều quan sát được:
| Người xưa nghĩ | Điều xảy ra thật |
|---|---|
| Tò vò bắt nhện về để nuôi làm con | Tò vò bắt nhện làm thức ăn dự trữ cho ấu trùng của chính nó |
| Nhện còn sống trong tổ là đang được chăm | Nhện bị chích nọc nên tê liệt nhưng chưa chết; nhờ vậy thức ăn không bị thối trong nhiều ngày |
| Con nhện lớn lên rồi bỏ đi | Ấu trùng tò vò ăn hết số nhện, hoá nhộng, rồi cắn nắp đất chui ra thành tò vò trưởng thành |
| Tò vò "ngồi khóc" vì bị con nuôi phụ | Tò vò mẹ thường không gặp lại con; nó đã đi xây tổ khác từ lâu |
| Ô nào cũng giống nhau | Lượng nhện mỗi ô không như nhau; ở nhiều loài ong đơn độc, ô nuôi con cái thường được nhồi nhiều mồi hơn vì con cái trưởng thành to hơn |
Câu ca dao vẫn hay theo nghĩa bóng, nói về công nuôi dưỡng không được đáp đền. Chỉ có điều nếu dùng nó để dạy sinh học thì cần sửa lại. Đây là một ví dụ đẹp cho bé hiểu cách khoa học kiểm tra lại một điều ai cũng tin bằng cách nhìn kỹ hơn và lâu hơn.
Tò vò lưng eo dài và ong bầu đất: hai kiểu nhà đất
Hình dáng tổ. Tò vò lưng eo dài làm các ống đất dài xếp song song hoặc chồng chéo, phủ chung một lớp bùn. Ong bầu đất làm từng cái hũ tròn nhỏ có cổ thắt và miệng loe, gắn riêng lẻ trên cành cây hay mép tường.
Mồi nuôi con. Tò vò lưng eo dài chủ yếu nhồi nhện. Ong bầu đất phần nhiều nhồi sâu non của bướm và ngài. Cả hai đều chích mồi cho tê chứ không giết.
Cách đẻ trứng. Ở ong bầu đất, trứng thường được treo lủng lẳng bằng một sợi mảnh từ trần hũ xuống, tránh bị mồi còn cựa quậy đè lên. Tò vò lưng eo dài đặt trứng lên một con nhện trong ô.
Cái miệng loe. Miệng loe của hũ giúp ong bầu đất dễ đậu khi đẩy mồi vào, và được bịt kín bằng một nắp đất sau khi đẻ. Chi tiết này khiến tổ trông như chiếc bình gốm thu nhỏ.
Điểm chung. Cả hai đều là thợ gốm không lò nung: dùng nước và đất, tận dụng đặc tính đông cứng khi khô của đất sét, và chọn chỗ có mái che vì mưa to vẫn làm tổ rã.
Kẻ thù của tổ đất và lý do có lớp bùn phủ ngoài
Một ô đất đầy nhện tê liệt là kho thức ăn hấp dẫn, nên tổ tò vò có không ít kẻ nhòm ngó. Đáng kể nhất là một số loài ong ký sinh nhỏ, có loài thân xanh ánh kim rất đẹp, chờ lúc tò vò mẹ đi săn để lẻn vào ô còn hở và đẻ trứng của mình. Ấu trùng của kẻ đột nhập nở ra sẽ ăn mồi dự trữ, có khi ăn luôn cả ấu trùng tò vò. Một số loài ruồi ký sinh cũng làm điều tương tự.
Tò vò không có đàn để canh tổ, nên phòng thủ bằng kiến trúc. Ô được bịt ngay khi đủ mồi, càng hở lâu càng dễ bị đột nhập. Lớp bùn phủ ngoài cả khối che đi ranh giới giữa các ô, khiến kẻ thù khó biết chỗ nào có ô, chỗ nào đặc. Vách đất khô cứng cũng đủ dày để nhiều loài côn trùng nhỏ không khoan thủng được.
Khi cạy một tổ cũ, đôi khi bạn sẽ thấy trong cùng một khối có ô chứa vỏ nhộng tò vò, có ô chứa xác một loài khác hẳn. Đó là bằng chứng của cuộc chạy đua giữa thợ xây và kẻ đột nhập, diễn ra ngay trên bức tường nhà mà ít ai để ý.
Tổ tò vò trong nhà có đáng lo không
Nhiều gia đình thấy tổ đất trên tường thì nghĩ ngay tới phá bỏ. Vài điều nên biết trước khi quyết định:
- Tò vò không sống thành đàn, không có bầy ong canh tổ lao ra đốt người như ong vò vẽ.
- Tò vò giúp giảm số nhện trong nhà, tuy phần lớn nhện nhà cũng vô hại.
- Tổ chỉ làm bẩn tường, có thể cạo sạch sau khi tò vò con đã chui ra, khi thấy các lỗ tròn nhỏ trên mặt tổ.
- Nếu tổ còn nguyên, chưa có lỗ, bên trong vẫn đang có ấu trùng hoặc nhộng; để thêm vài tuần là chúng tự rời đi.
- Tổ đất cũ có thể bị loài ong nhỏ khác hoặc nhện vào ở nhờ; khi cạo, nên đeo găng tay.
- Muốn tò vò không làm tổ ở chỗ nào, chỉ cần lau sạch chỗ đó thường xuyên trong mùa nắng; không cần phun thuốc.
Với trẻ nhỏ, chỉ cần dặn không bóp, không cầm con tò vò. Tò vò bay quanh tường, ra vào tổ, không có hứng thú với người.
Quan sát tổ tò vò và thử tính xúc biến của bùn
Bé Na lớp 5 và bố có thể biến một tổ tò vò trên tường nhà thành một tiết học khoa học nhỏ:
- Đánh dấu ngày lần đầu thấy tò vò bắt đầu xây, đếm số chuyến chở bùn trong mười lăm phút.
- Ngồi cách tổ một sải tay, lắng nghe tiếng vo vo lúc tò vò trát bùn.
- Khi tổ đã có các lỗ tròn, tò vò con đã ra hết, nhẹ nhàng cạy một ô để xem: có thể còn xác nhện khô, vỏ nhộng.
- Ở bếp, trộn ít đất sét hoặc bột bắp với nước cho thật sệt, đặt vào đĩa nhỏ.
- Gõ đều tay vào thành đĩa hoặc đặt đĩa lên một chiếc máy rung nhỏ an toàn; bột sệt sẽ chảy ra, ngừng gõ thì đặc lại.
- Ghi lại kết quả và so với điều tò vò làm khi rung viên bùn trên tổ.
Thí nghiệm bột bắp là cách đơn giản nhất để thấy một chất vừa như rắn vừa như lỏng tuỳ cách ta tác động. Tò vò không học vật lý, nhưng tiếng vo vo trên tường nhà cho thấy nó đã tận dụng đúng đặc tính ấy.
Câu hỏi thường gặp
Tò vò có thật nuôi con nhện không?
Không. Tò vò bắt nhện, chích cho tê liệt rồi nhồi vào ô đất làm thức ăn cho ấu trùng của chính nó. Con chui ra khỏi tổ là tò vò con, không phải nhện, nên câu ca dao đã hiểu ngược.
Tò vò có đốt người không?
Rất hiếm. Tò vò sống đơn độc, không có đàn canh tổ, nên không tấn công người. Chỉ khi bị bóp hay đè lên, nó mới có thể đốt để tự vệ, vết đốt thường nhẹ hơn ong vò vẽ.
Tổ tò vò làm bằng gì?
Tổ tò vò làm bằng bùn đất sét lấy từ mép ao, rãnh nước. Tò vò vo bùn thành viên, mang về trát thành dải vòng cung, nối thành các ống đất kín, khô lại cứng như gạch mộc.
Vì sao tò vò kêu vo vo khi xây tổ?
Tò vò rung cơ bay trong khi cánh khép để truyền rung động vào viên bùn. Rung làm bùn mềm và dễ trát hơn nhờ tính xúc biến của đất sét, ngừng rung thì bùn đông lại.
Có nên phá tổ tò vò trên tường nhà không?
Nếu tổ chưa có lỗ, bên trong còn ấu trùng; để vài tuần chúng sẽ tự ra. Khi tổ đã có lỗ tròn nhỏ, tò vò con đã đi, bạn có thể cạo sạch. Không cần phun thuốc.
Ong bầu đất khác tò vò thế nào?
Ong bầu đất làm từng hũ đất tròn có miệng loe, nuôi con bằng sâu non. Tò vò lưng eo dài làm nhiều ống đất song song, nuôi con bằng nhện. Cả hai đều là ong đơn độc, khá hiền.