Một gò mối nấm không có quạt, không có cửa sổ mở đóng, nhưng vẫn đưa khí thải ra và khí sạch vào cho hàng triệu cá thể cùng một vườn nấm khổng lồ. Bí mật nằm ở ba thứ: lớp thành đất xốp như phổi, một mạng ống rỗng chạy khắp gò, và chính chênh lệch nhiệt giữa ngày với đêm đẩy không khí trong các ống đó đổi chiều. Gò mối vì thế giống một lá phổi thở chậm theo nhịp mặt trời hơn là một chiếc máy điều hoà chạy liên tục.
Bài này đi từ bài toán mà tổ mối phải giải, qua cấu tạo gò từ đỉnh xuống buồng nấm, tới cơ chế "thở" đã được đo trong các gò thật và những điểm khoa học còn tranh luận. Cuối bài có bảng ngộ nhận thường gặp, cách quan sát gò mối ngoài đồi mà không phá tổ, và một thí nghiệm chai nhựa đơn giản để thấy khí nóng tự chuyển động thế nào.
Bài toán của một thành phố triệu dân không có cửa sổ
Nhóm mối xây gò lớn mà người ta hay nhắc thuộc nhóm mối nấm, gồm các chi như Macrotermes và Odontotermes, sống ở vùng nhiệt đới châu Phi và châu Á, trong đó có các đồi khô ở Việt Nam. Một tổ trưởng thành có thể chứa từ hàng trăm nghìn tới vài triệu con, hầu hết là mối thợ mù, thân mềm, rất dễ mất nước. Chúng gần như không bao giờ ra ngoài trời trần; khi đi kiếm ăn, chúng đi trong đường hầm đất hoặc dưới lớp vỏ đất đắp lên cành khô.
Mỗi cá thể thở ra khí cacbonic và toả nhiệt. Cộng thêm vườn nấm cũng hô hấp, lượng khí thải trong tổ lớn tới mức nếu bịt kín, cả tổ sẽ ngạt sau một thời gian ngắn. Mở toang thì lại hỏng việc khác: khí khô bên ngoài rút hết hơi ẩm, kẻ thù như kiến dễ tràn vào, nhiệt độ ngày nắng đêm lạnh dội thẳng vào khoang sống. Tổ mối vì vậy phải đồng thời kín với kẻ thù và hơi khô, nhưng thoáng với khí. Đây là bài toán kỹ sư thông gió nào cũng quen: trao đổi khí mà không mất ẩm, không mất an ninh.
Điều đáng nể là lời giải không đến từ một bản vẽ. Không có con mối nào nhìn thấy cả gò, càng không có con nào hiểu khái niệm đối lưu. Toàn bộ công trình là kết quả của những quy tắc rất đơn giản mà từng con làm theo, cộng với vật lý của đất ẩm và không khí nóng lạnh.
Cấu tạo gò mối: đi từ đỉnh xuống buồng nấm
Mỗi loài mối và mỗi vùng đất cho ra hình dáng gò khác nhau, có gò như ống khói cao, có gò thấp như cái bát úp. Nhưng ở nhóm mối nấm, các bộ phận chính khá giống nhau:
| Bộ phận | Trông thế nào | Làm gì cho tổ |
|---|---|---|
| Thành ngoài | Đất trộn nước bọt, khô cứng bên ngoài, bên trong lỗ chỗ lỗ nhỏ li ti | Cho khí khuếch tán qua nhưng chặn kiến và giữ ẩm; giống lớp da có lỗ chân lông |
| Mạng ống sát mặt | Nhiều kênh nhỏ chạy ngay dưới thành ngoài, nối lên đỉnh và xuống đáy | Nơi không khí trao đổi với bên ngoài nhiều nhất vì chỉ cách trời một lớp đất mỏng |
| Ống trung tâm | Một hay vài kênh lớn rỗng giữa gò, thông xuống khoang dưới | Nối các ống sát mặt với khoang sống thành một vòng tuần hoàn khí |
| Khoang sống | Nằm ở chân gò hoặc dưới mặt đất, nhiều buồng nhỏ | Nơi mối chúa, mối vua, trứng và mối non ở; cần ổn định nhất |
| Buồng nấm | Những tấm xốp nâu như bọt biển, đặt trong các hốc | Mối đắp phân chứa mảnh cây đã nhai lên đây cho nấm phân giải |
| Hầm kiếm ăn | Đường hầm toả ra xa quanh gò, có khi rất dài | Đưa cành lá khô về, không để mối thợ phơi ra nắng gió |
Điều người ta hay bỏ qua: phần gò nhô lên khỏi mặt đất chủ yếu không phải nơi mối ở. Nó gần như là bộ phận hô hấp đặt trên nóc nhà. Khoang sống nằm thấp hơn, nhiều khi chìm hẳn dưới đất, nơi nhiệt độ vốn đã ít dao động.
Gò mối thở theo nhịp ngày đêm thế nào
Trong nhiều năm, người ta tin gò mối hoạt động như một ống khói: nhiệt từ tổ làm khí nóng bốc lên đỉnh rồi thoát ra, khí mới hút vào từ dưới. Khi các nhóm nghiên cứu đặt cảm biến vào những gò thật và đo liên tục suốt ngày đêm, bức tranh hiện ra khác hơn, với nhịp đảo chiều như sau:
- Sáng sớm tới trưa: nắng chiếu vào thành gò. Các ống sát mặt chỉ cách trời một lớp đất mỏng nên ấm lên nhanh, còn ống trung tâm nằm sâu bên trong vẫn mát. Khí ở ống ngoài nhẹ hơn, bốc lên; khí ở ống giữa nặng hơn, chìm xuống.
- Ban ngày: hình thành một vòng tuần hoàn: khí đi lên dọc thành ngoài, vòng qua đỉnh, đi xuống qua ống trung tâm, quét qua khoang sống và buồng nấm, mang theo khí cacbonic.
- Trên đường đi qua các ống sát mặt, khí cacbonic khuếch tán ra ngoài qua thành xốp, khí mới thấm vào. Thành gò làm nhiệm vụ của phế nang, không cần lỗ hổng lớn nào.
- Chiều tối tới đêm: thành ngoài nguội nhanh hơn lõi gò. Lúc này ống ngoài lạnh hơn, khí ở đó chìm xuống, khí ấm ở trung tâm bốc lên. Vòng tuần hoàn đảo chiều.
- Hôm sau lặp lại. Mỗi chu kỳ nóng lạnh là một nhịp thở, đẩy khí thải ra và đưa khí sạch vào theo kiểu từ từ, không có luồng gió mạnh nào thổi qua tổ.
Gió bên ngoài có góp phần không? Có, ở một số gò và một số loài, gió thổi qua đỉnh hoặc thành gò tạo chênh áp nhỏ giúp đẩy khí. Nhưng nhiều phép đo cho thấy chênh lệch nhiệt ngày đêm mới là động cơ chính ở các gò kín không có lỗ thông lên trời. Gò có lỗ mở ở đỉnh, kiểu ống khói thật, thì hoạt động khác đôi chút. Khoa học vẫn đang so sánh giữa các loài, nên câu trả lời đúng là: tuỳ gò, nhưng nhịp nhiệt ngày đêm là thành phần được đo rõ nhất.
Vườn nấm: lý do tổ phải vừa ẩm vừa thoáng
Mối nấm không tự tiêu hoá trọn vẹn được chất gỗ khó phân giải trong lá và cành khô. Chúng nhờ một loại nấm thuộc chi Termitomyces. Mối thợ ăn mảnh cây, thải ra những viên phân còn nhiều chất xơ, rồi đắp các viên này thành tấm xốp trong buồng nấm. Sợi nấm mọc chằng chịt trên tấm xốp, phân giải chất xơ, tạo ra những nốt nhỏ giàu dinh dưỡng mà mối ăn. Quan hệ này là nông nghiệp thực thụ, có trước nông nghiệp của loài người rất lâu.
Nấm rất khó tính: cần độ ẩm cao, nhiệt độ không quá nóng, và phải thải được khí cacbonic do chính nó sinh ra. Vì vậy hệ thông gió của gò không chỉ phục vụ mối mà phục vụ cả vườn nấm, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính nhu cầu của nấm đã đẩy kiến trúc gò đi theo hướng phức tạp như hiện nay. Mối thợ còn chủ động chăm vườn: dọn nấm lạ, đắp thêm vật liệu mới, mang phần đã cạn chất ra ngoài.
Người Việt quen với phần nổi của câu chuyện này: những cây nấm mối mọc từ gò hoặc quanh gò sau các trận mưa đầu mùa. Đó là thể quả của nấm Termitomyces trồi lên khỏi mặt đất khi đủ ẩm, thường vào lúc tổ mối không còn chăm buồng nấm đó hoặc khi nấm đến kỳ sinh sản. Cây nấm bạn thấy trên đồi là đầu nhô lên của một khu vườn ngầm có từ trước đó rất lâu.
Hàng triệu con mối không có bản vẽ thì ai thiết kế
Mỗi con chỉ làm theo vài quy tắc. Một mối thợ nhặt viên đất ẩm, trộn nước bọt, rồi đặt xuống chỗ đã có viên đất khác. Viên đất mới đặt mang theo dấu mùi nhẹ, khiến con khác đi qua có xu hướng đặt tiếp ở đúng chỗ đó. Chỗ nào đông viên đất thì càng thu hút thêm, nên cột và vách tự mọc lên.
Môi trường trả lời thay bản vẽ. Mối cảm nhận được độ ẩm, luồng khí và nồng độ khí trong đường hầm. Chỗ khô quá hay gió lùa quá thì chúng đắp kín; chỗ ngột ngạt thì chúng đào thông hoặc làm mỏng thành. Gò vì vậy liên tục được sửa theo thời tiết, mùa và kích thước đàn.
Mối chúa không chỉ huy. Mối chúa là cỗ máy đẻ trứng nằm yên trong buồng hoàng gia. Ý tưởng "chúa ra lệnh xây tổ" là ngộ nhận. Trật tự của gò nảy sinh từ hàng triệu tương tác nhỏ, giống cách đám đông tự tạo lối đi trên bãi cỏ mà không ai kẻ vạch.
Kết quả có biến thể. Vì quy tắc phản ứng với đất và khí hậu, cùng một loài mối ở hai vùng khác nhau có thể xây gò cao gầy hoặc thấp bè. Đây là bằng chứng mạnh cho thấy hình dáng gò không được mã hoá sẵn như một bản thiết kế cố định.
Kỹ sư học được gì. Nhóm làm robot bầy đàn dùng chính nguyên tắc này để cho nhiều robot đơn giản cùng dựng một công trình mà không cần trung tâm điều khiển. Còn giới kiến trúc thì học ý tưởng tận dụng chênh lệch nhiệt ngày đêm và khối đất dày để làm mát toà nhà mà ít tốn điện.
Ngộ nhận về tổ mối và điều khoa học đã đo được
Câu chuyện tổ mối lan rộng trên mạng kèm không ít phóng đại. Bảng dưới tách điều đã đo, điều còn tranh luận và điều sai:
| Điều hay nghe | Sự thật theo hiểu biết hiện nay |
|---|---|
| Tổ mối giữ đúng một nhiệt độ quanh năm như máy điều hoà | Khoang sống ổn định hơn nhiều so với ngoài trời, nhưng vẫn thay đổi theo mùa. Phần lớn sự ổn định đến từ việc nằm sâu dưới đất, không chỉ nhờ thông gió |
| Gò mối hoạt động như ống khói, khí nóng luôn thoát ở đỉnh | Đúng với một số gò có lỗ mở; ở nhiều gò kín, dòng khí đảo chiều giữa ngày và đêm |
| Một toà nhà ở châu Phi sao chép y nguyên tổ mối | Toà nhà đó lấy cảm hứng từ ý tưởng thông gió tự nhiên, và dựa trên cách hiểu cũ về gò mối. Nó dùng quạt hỗ trợ, không phải bản sao |
| Mối hại gỗ trong nhà cũng xây gò như thế | Nhiều loài mối hại nhà thuộc nhóm khác, làm tổ trong gỗ hoặc dưới đất, không xây gò thông gió lớn và không trồng nấm |
| Phá gò để xem cấu trúc cũng chẳng sao | Phá gò làm chết cả đàn và vườn nấm; các nhà nghiên cứu dùng khuôn đổ thạch cao vào gò đã bỏ hoang, hoặc chụp cắt lớp, chứ không đập gò đang sống |
Điểm còn tranh luận nhiều nhất là vai trò của gió so với chênh lệch nhiệt, và mức độ mối chủ động điều chỉnh lỗ thông theo thời tiết. Khi đọc một bài nói chắc nịch về "tổ mối tự điều hoà hoàn hảo", bạn nên tự hỏi: gò của loài nào, đo ở đâu, đo bao lâu.
Quan sát gò mối và một thí nghiệm nhỏ ở nhà
Gò mối nấm có ở các vùng đồi khô, rừng thưa, ven bìa rẫy ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và nhiều vùng trung du. Nhóm bạn đi dã ngoại có thể quan sát theo các bước sau:
- Đứng cách gò một bước chân, nhìn bề mặt: đất ở gò thường mịn và khác màu đất xung quanh vì mối mang lên từ lớp sâu.
- Áp mu bàn tay lên thành gò lúc trưa nắng, rồi đặt ở mặt khuất bóng: bạn sẽ thấy chênh lệch nhiệt, chính là động cơ của nhịp thở.
- Tìm chỗ thành gò mới đắp còn ẩm sẫm màu: đó là nơi mối vừa sửa tổ, thường sau mưa hoặc sau khi gò bị trầy.
- Sau mưa đầu mùa, để ý nấm mọc quanh gò: đấy là dấu vết của vườn nấm bên dưới.
- Không đập, không chọc que vào gò, không đốt; gò là nhà của cả một đàn và nhiều loài khác cũng trú nhờ.
- Ở nhà, thầy giáo sinh hay phụ huynh có thể làm thí nghiệm: lấy hai chai nhựa trong, sơn đen một chai, khoét lỗ nhỏ hai đầu, đặt ra nắng rồi giữ một que nhang đã tắt còn khói gần lỗ dưới. Chai đen nóng nhanh hút khói đi lên rõ hơn chai trong. Người lớn cầm nhang, trẻ chỉ quan sát.
Thí nghiệm chai nhựa chỉ minh hoạ nguyên lý khí nóng bốc lên, không mô phỏng được thành xốp và vòng tuần hoàn đảo chiều. Nhưng nó giúp bé hiểu vì sao một gò đất không quạt vẫn có gió nhẹ chạy bên trong, và vì sao mặt trời chính là "động cơ" của nó.
Câu hỏi thường gặp
Tổ mối có thật sự điều hoà nhiệt độ không?
Có ở mức đáng kể nhưng không hoàn hảo. Khoang sống của mối nấm dao động nhiệt ít hơn nhiều so với ngoài trời, phần lớn nhờ nằm sâu trong đất và khối gò dày. Hệ ống chủ yếu giải quyết chuyện trao đổi khí, còn nhiệt độ vẫn thay đổi theo mùa.
Vì sao gò mối có thể cao hơn đầu người?
Phần gò nổi lên làm nhiệm vụ hô hấp. Gò càng cao, càng nhiều ống sát mặt và diện tích thành xốp để trao đổi khí cho đàn đông và vườn nấm lớn. Đất, mưa và loài mối cũng quyết định gò cao gầy hay thấp bè.
Nấm mối mọc từ đâu ra?
Nấm mối là thể quả của nấm Termitomyces mà mối trồng trong buồng nấm dưới tổ. Khi đủ ẩm sau mưa, sợi nấm đẩy cây nấm lên khỏi mặt đất. Cây nấm bạn thấy là phần nổi của khu vườn ngầm do mối chăm từ trước.
Con người đã xây nhà theo kiểu tổ mối chưa?
Đã có những toà nhà lấy cảm hứng từ gò mối, dùng khối bê tông dày và luồng khí tự nhiên để giảm điện làm mát. Chúng không phải bản sao: kiến trúc sư vẫn dùng quạt hỗ trợ, và cách hiểu về gò mối thời đó còn đơn giản hơn bây giờ.
Mối hại nhà có làm gò thông gió như mối nấm không?
Thường là không. Nhiều loài mối hại gỗ trong nhà làm tổ trong gỗ, trong tường hoặc dưới nền, không trồng nấm và không dựng gò thông gió lớn. Hai nhóm này khác nhau cả về tập tính lẫn cách xử lý khi gặp.
Có nên đào gò mối để cho trẻ xem bên trong không?
Không nên. Đào gò làm chết cả đàn và vườn nấm, lại dễ bị mối lính cắn hay gặp rắn, rết trú nhờ. Trẻ có thể xem ảnh cắt lớp hoặc khuôn thạch cao của gò bỏ hoang, và quan sát bề mặt gò sống bằng mắt và tay.