ThanPhuc.comThán Phục
Kiến trúc sư của tự nhiên

Ong vò vẽ làm tổ bằng giấy thế nào: nhai thớ gỗ, trộn nước bọt và vỏ nhiều lớp

Ong vò vẽ cạo thớ gỗ, nhai với nước bọt thành bột giấy rồi trải thành dải mỏng. Tổ một tầng và tổ nhiều tầng có vỏ cách nhiệt, cuống chống kiến, cách xem an toàn.

A large grey papery wasp nest hanging under a tree branch at the edge of a forest, striped shell layers in beige and brown, seen from a safe distance below, soft overcast light

Tổ ong vò vẽ làm bằng giấy thật: ong cạo những thớ sợi mảnh từ gỗ khô, gỗ mục, thân cây hay cả bìa giấy cũ, nhai nát và trộn với nước bọt thành bột giấy, rồi trải bột ra thành những dải mỏng dọc mép tổ. Khi khô, dải bột thành một lớp giấy nhẹ, dai, chống thấm vừa phải. Ong làm giấy từ thớ gỗ từ rất lâu trước khi con người biết làm việc đó.

Bài này đi qua chuỗi biến đổi từ thớ gỗ tới tờ giấy, khác biệt giữa tổ một tầng không vỏ của ong giấy và tổ nhiều tầng có vỏ của ong vò vẽ lớn, vì sao vỏ tổ có sọc, chiếc cuống có lớp chống kiến, và một cách tự làm giấy tái chế ở nhà để hiểu nguyên lý. Ong vò vẽ và ong bắp cày đốt rất nguy hiểm, nên mọi phần quan sát trong bài đều đặt an toàn lên trước.

Những thợ làm giấy đầu tiên

Ong vò vẽ là tên gọi chung ở Việt Nam cho nhiều loài ong thuộc họ ong bắp cày, trong đó có các loài lớn thuộc chi Vespa và các loài ong giấy nhỏ hơn thuộc chi Polistes. Khác ong mật, chúng không tiết sáp. Toàn bộ tổ của chúng làm từ sợi thực vật được xử lý bằng nước bọt, tức là về bản chất giống giấy mà con người làm.

Giấy của người cũng là một tấm thảm sợi thực vật đan rối vào nhau, được ép mỏng và để khô. Ở các xưởng giấy, sợi được tách ra bằng nghiền và nấu; ở ong vò vẽ, sợi được tách bằng hàm và nước bọt. Có câu chuyện thường được kể lại rằng một nhà tự nhiên học châu Âu thế kỷ mười tám, nhìn ong vò vẽ làm tổ, đã gợi ý con người có thể làm giấy từ gỗ thay vì từ vải vụn. Dù chi tiết câu chuyện có thể được tô thêm, ý tưởng thì đúng: ong đã làm giấy gỗ từ trước.

Điều đáng phục là ong làm ra vật liệu nhẹ, cứng vừa đủ và cách nhiệt, chỉ từ thứ có sẵn quanh mình: hàng rào gỗ, cành khô, cột nhà, thân tre. Một tổ ong vò vẽ lớn gồm hàng nghìn ô và nhiều lớp vỏ có thể được xây trong một mùa, từ con số không.

Từ thớ gỗ tới tờ giấy: các bước của một con ong

Nếu đứng xa quan sát một con ong vò vẽ trên hàng rào gỗ cũ, bạn sẽ thấy nó lùi dần từng chút, để lại một vệt gỗ sáng màu. Chuỗi việc tiếp theo như sau:

  1. Cạo sợi: ong dùng hàm cạo những thớ sợi mảnh trên bề mặt gỗ khô hoặc mục, đi giật lùi để lấy được dải dài.
  2. Vo viên: sợi gom lại trong miệng, ong nhai và trộn với nước bọt cho tới khi thành một viên bột ẩm.
  3. Mang về: ong ôm viên bột bay về tổ, có thể bay khá xa từ nguồn gỗ.
  4. Trải dải: ong đặt viên bột lên mép tổ hoặc mép ô, rồi vừa đi giật lùi vừa dùng hàm kéo mỏng viên bột thành một dải dài, dẹt.
  5. Ép và làm phẳng: hàm và chân trước miết dải bột cho dính vào lớp cũ và mỏng đều.
  6. Khô thành giấy: nước bay hơi, protein trong nước bọt kết dính các sợi lại, dải bột thành giấy.

Nước bọt là chất keo và cũng là chất chống thấm nhẹ. Giấy ong vì thế không tan ngay khi gặp mưa, dù để lâu dưới mưa to vẫn hỏng. Đó là lý do ong vò vẽ thích làm tổ dưới mái hiên, trong hốc cây, bụi rậm, nơi có che chắn.

Tổ một tầng không vỏ và tổ nhiều tầng có vỏ

Ong giấy nhỏ và ong vò vẽ lớn dùng cùng một vật liệu nhưng xây hai kiểu nhà rất khác nhau:

Đặc điểmOng giấy PolistesOng vò vẽ lớn Vespa
Hình dángMột bánh ô lục giác hình cái ô dù nhỏ, treo bằng một cuống mảnhKhối tròn hay bầu dục, có thể to như quả bóng hoặc lớn hơn
Vỏ bọcKhông có, ô lộ ra ngoàiNhiều lớp vỏ giấy bao kín các tầng bánh
Số tầng bánhMộtNhiều tầng chồng nhau, nối bằng cột giấy
Hướng miệng ôChúc xuống hoặc chếch ngangChúc xuống
Lối ra vàoKhông cần, ong đậu ngay trên mặt bánhThường chỉ một hoặc vài lỗ ở đáy hay bên hông
Hay gặp ởDưới mái hiên, lá cây, cạnh cửa sổTrên cây cao, bụi rậm, hốc tường, có loài làm tổ dưới đất

Ô của tổ ong vò vẽ cũng hình lục giác vì cùng lý do với ong mật: lát kín mặt phẳng với ít vật liệu nhất. Nhưng ô hướng xuống, ấu trùng nằm ngược đầu và được giữ trong ô nhờ hình dạng cơ thể và lớp tơ mỏng. Khi hoá nhộng, ấu trùng tự nhả tơ bịt miệng ô.

Vỏ tổ nhiều lớp: cách nhiệt và vì sao có sọc

Bóc thử vỏ một tổ vò vẽ lớn đã bỏ hoang, bạn sẽ thấy đó không phải một lớp giấy dày mà là nhiều lớp mỏng xếp chồng như vảy, giữa các lớp có khoảng trống chứa không khí. Không khí đứng yên là chất cách nhiệt tốt, giống nguyên lý áo phao lông vũ hay kính hai lớp. Nhờ vậy nhiệt độ bên trong tổ, nơi ấu trùng đang lớn, ít dao động hơn ngoài trời.

Khi đàn lớn lên, ong cần thêm chỗ. Chúng gặm bỏ những lớp vỏ trong cùng, dùng lại giấy đó để xây thêm ô, và trải thêm lớp vỏ mới ở bên ngoài. Tổ lớn dần từ trong ra như một quả bóng được bơm, không phải xây chồng lên từ một phía.

Những vệt sọc cong màu be, xám, nâu trên vỏ tổ là dấu vết của từng chuyến bay. Mỗi viên bột lấy từ một nguồn gỗ khác nhau, gỗ mới, gỗ mục, gỗ sơn, nên mang màu khác nhau. Khi trải ra thành dải, mỗi dải giữ màu của nguồn, tạo thành những vân sọc như thớ đá. Nhìn vân sọc, người quan sát gần như đếm được những chuyến chở vật liệu.

Cuống tổ và lớp chống kiến

Một điểm treo duy nhất. Tổ ong giấy treo bằng một cuống mảnh dính vào mái hiên hay cành cây. Cả tổ chỉ có một chỗ nối với thế giới bên ngoài ngoài đường bay.

Kiến là kẻ thù lớn. Với một tổ đầy trứng và ấu trùng, một đàn kiến tràn vào có thể dọn sạch tổ. Cuống mảnh là con đường duy nhất kiến có thể bò tới.

Bôi chất xua kiến. Ở nhiều loài ong giấy, ong chúa thường xuyên chà một chất tiết từ tuyến ở bụng lên cuống tổ. Thí nghiệm cho thấy lớp này làm kiến ngần ngại không bò qua.

Cuống được gia cố dần. Khi tổ nặng lên, ong đắp thêm giấy vào cuống cho dày và chắc hơn, như kỹ sư gia cố dây treo cầu khi tải tăng.

Một ong chúa khởi đầu. Ở nhiều loài, mùa làm tổ bắt đầu khi một ong chúa đơn độc xây cuống và vài ô đầu tiên, đẻ trứng và tự nuôi lứa con đầu. Khi lứa thợ đầu tiên trưởng thành, chúng nhận việc xây và kiếm ăn, ong chúa chuyển sang chỉ đẻ.

Giữ tổ mát và khô trong mùa nắng

Tổ giấy cách nhiệt tốt nhưng không tự làm mát được. Những ngày nắng gắt, nhiệt độ quanh một tổ ong giấy dưới mái tôn có thể lên rất cao, đủ làm hỏng trứng và ấu trùng. Ong giấy xử lý bằng hai cách đã được quan sát nhiều lần: đứng trên mặt bánh vỗ cánh liên tục để tạo luồng gió, và bay đi lấy nước về, nhả từng giọt lên mặt bánh hay vào miệng ô. Nước bay hơi lấy đi nhiệt, giống người vẩy nước lên sân cho mát.

Với tổ vò vẽ lớn có vỏ kín, ong thợ đứng gần lối vào quạt cánh để đẩy khí nóng ra ngoài, và cũng có thể mang nước về khi trời nóng kéo dài. Mùa mưa, việc ngược lại: vỏ nhiều lớp và vị trí có che chắn giữ tổ khô, còn chỗ giấy bị ướt mủn thì ong gặm bỏ và trải lớp mới.

Nhờ vậy, nếu thấy ong giấy dưới mái hiên đứng yên vỗ cánh rì rì vào trưa nắng, đó không phải ong chuẩn bị tấn công mà là đang làm mát nhà. Dù vậy, đó vẫn không phải lúc để lại gần: tổ nóng là lúc nhiều ong ở ngoài mặt bánh nhất.

Ngộ nhận hay gặp về tổ ong vò vẽ

Tổ ong vò vẽ thường bị đồn thổi theo hai hướng: hoặc bị coi là vô hại, hoặc bị gán những công dụng không có thật. Vài điều cần nói rõ:

  • Tổ ong vò vẽ không phải tổ ong mật, không có mật để lấy; bên trong là ô giấy chứa ấu trùng.
  • Ong vò vẽ không phải chỉ là sâu bọ phiền phức: chúng săn rất nhiều sâu, ruồi, côn trùng hại cây để nuôi ấu trùng, nên có ích cho vườn.
  • Tổ to không có nghĩa là ong dữ hơn, nhưng tổ to nghĩa là nhiều ong hơn, và số vết đốt mới là thứ nguy hiểm.
  • Ngâm tổ ong hay ấu trùng ong làm thuốc chữa bệnh là kinh nghiệm truyền miệng chưa có bằng chứng, lại khiến nhiều người bị đốt nặng khi đi lấy tổ.
  • Đốt tổ bằng đuốc vào ban ngày rất dễ làm cả đàn bay ra tấn công và gây cháy; việc xử lý tổ gần nhà nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc lực lượng chức năng.

Một tổ ong giấy nhỏ dưới mái hiên, nằm xa lối đi, thường có thể để yên. Một tổ ong vò vẽ lớn gần nơi trẻ chơi thì cần xử lý, nhưng không bao giờ tự làm.

Quan sát an toàn và tự làm giấy tái chế ở nhà

Cách tốt nhất để hiểu tổ ong giấy là quan sát từ xa và tự làm giấy theo nguyên lý của ong. Thầy giáo sinh có thể chia tiết học thành hai phần:

  1. Ngoài trời: đứng cách tổ ong giấy dưới mái hiên vài mét, quan sát bằng ống nhòm xem ong đậu trên bánh, quạt cánh, mang viên bột về. Không ném, không chọc, không đứng ngay đường bay.
  2. Tìm trên hàng rào hay cột gỗ cũ những vệt cạo sáng màu, dấu vết ong lấy sợi.
  3. Trong lớp: xé giấy báo cũ hoặc giấy vụn thành mẩu nhỏ, ngâm nước qua đêm.
  4. Nghiền hoặc bóp nát cho thành bột sợi, thêm ít hồ tinh bột pha loãng vai trò như nước bọt của ong.
  5. Trải bột mỏng lên một tấm lưới hoặc khăn vải, ép bớt nước, phơi khô.
  6. So sánh tờ giấy tự làm với một mẩu vỏ tổ ong đã bỏ hoang do người lớn lấy giúp: độ dày, độ dai, độ thấm nước.

Học sinh sẽ thấy tờ giấy đầu tiên dày và sần hơn giấy ong nhiều. Từ đó câu hỏi tự nảy ra: ong làm sao trải được dải mỏng đều như vậy chỉ bằng hàm? Câu trả lời là hàng nghìn lượt nhỏ, mỗi lượt một dải hẹp, chứ không phải một lần trải cả tấm.

Câu hỏi thường gặp

Tổ ong vò vẽ làm bằng gì?

Tổ ong vò vẽ làm bằng giấy do ong tự sản xuất: thớ sợi cạo từ gỗ khô, gỗ mục hay cây cỏ, nhai với nước bọt thành bột, trải thành dải mỏng rồi để khô. Không có sáp như tổ ong mật.

Vì sao vỏ tổ ong vò vẽ có nhiều sọc màu?

Mỗi viên bột giấy được lấy từ một nguồn gỗ khác nhau nên có màu khác nhau. Khi ong trải viên bột thành dải trên vỏ tổ, từng dải giữ màu nguồn, tạo thành vân sọc cong như thớ đá.

Tổ ong vò vẽ có mật không?

Không đáng kể. Ong vò vẽ không trữ mật như ong mật; các ô giấy chủ yếu chứa trứng, ấu trùng và nhộng. Ong nuôi ấu trùng bằng côn trùng săn được.

Ong giấy và ong vò vẽ lớn khác nhau thế nào?

Ong giấy làm tổ một bánh không vỏ treo bằng cuống mảnh, thường dưới mái hiên. Ong vò vẽ lớn làm tổ nhiều tầng bánh bao bởi nhiều lớp vỏ giấy cách nhiệt, có thể to như quả bóng hoặc hơn.

Thấy tổ ong vò vẽ gần nhà thì nên làm gì?

Giữ khoảng cách, không chọc, không tự đốt. Nếu tổ nhỏ, xa lối đi, có thể để yên. Nếu tổ lớn hoặc gần chỗ trẻ chơi, nhờ người có kinh nghiệm hoặc lực lượng chức năng xử lý.

Ong vò vẽ có ích gì không?

Có. Ong vò vẽ săn rất nhiều sâu, ruồi và côn trùng hại cây để nuôi ấu trùng, góp phần giữ cân bằng trong vườn. Chúng chỉ nguy hiểm khi tổ bị đe doạ hoặc ở quá gần người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138