ThanPhuc.comThán Phục
Kiến trúc sư của tự nhiên

Dế trũi đào hang thế nào: chân xẻng, đường hầm dưới ruộng và cái hang làm loa

Dế trũi có chân trước như xẻng, đào đường hầm nông dưới ruộng; con đực khoét hang có miệng loe để tiếng gáy vang xa. Cơ chế đào, vật lý của loa và cách quan sát.

A brown mole cricket emerging from a small flared burrow opening in wet soil at the edge of a rice field at night, flashlight glow, extreme low angle, dark green tones

Dế trũi đào hang bằng đôi chân trước biến thành hai cái xẻng dẹt có răng cứng, gạt đất sang hai bên như người bơi ếch, để tạo những đường hầm nông ngay dưới mặt ruộng. Con đực còn đào một loại hang đặc biệt có miệng loe như cái kèn, ngồi ở chỗ thắt mà gáy, để chính cái hang khuếch đại tiếng gáy đi xa.

Dế trũi là côn trùng quen thuộc ở ruộng lúa, bãi cỏ ẩm, vườn rau khắp Việt Nam; đêm mưa đầu mùa, tiếng "re re" đều đặn từ dưới đất vọng lên chính là tiếng của nó. Bài này đi qua bộ đồ đào hang, động tác đào, mạng hang dưới ruộng, cái hang làm loa và vật lý phía sau, cùng cách lần theo tiếng gáy ban đêm và một thí nghiệm loa giấy cho trẻ.

Con dế sống như chuột chũi

Dế trũi, tên khoa học phổ biến ở nước ta là Gryllotalpa orientalis, khác hẳn dế mèn hay dế than. Thân dài cỡ đốt ngón tay, nâu xám, phủ một lớp lông tơ ngắn mịn như nhung. Đầu nhỏ, ngực trước to như cái mũ giáp, và đôi chân trước to bè bất thường. Tên tiếng Anh của nó có nghĩa là "dế chuột chũi", và chỉ cần nhìn chân trước là hiểu vì sao.

Dế trũi dành phần lớn đời sống dưới đất. Chúng ăn rễ cây, mầm non, giun nhỏ và côn trùng trong đất, nên ở ruộng mạ và vườn rau chúng bị coi là loài gây hại. Nhưng chúng cũng bơi được trên mặt nước khi ruộng ngập, và con trưởng thành bay được vào ban đêm. Những đêm mưa đầu hè, dế trũi hay bay về phía đèn sáng, nên nhiều người chỉ gặp chúng khi chúng rơi xuống hiên nhà.

Lớp lông mịn không phải để đẹp. Nó giúp đất ướt và nước khó bám lên thân, nên dế trũi trườn trong hang bùn mà không bị nặng người vì đất dính. Toàn bộ cơ thể là một bộ máy đào: thân hình trụ, ngực cứng để chống đất, chân sau ngắn hơn hẳn chân dế thường vì không cần nhảy xa.

Bộ đồ đào hang: dế trũi đặt cạnh chuột chũi

Dế trũi là côn trùng, chuột chũi là thú, hai nhánh tiến hoá cách nhau rất xa. Thế mà chúng có những bộ phận giống nhau tới bất ngờ, vì cùng giải một bài toán: đào đất. Giới sinh học gọi đây là tiến hoá hội tụ.

Bộ phậnDế trũiChuột chũi
Chi trướcDẹt, to, có răng cứng như lưỡi xẻng càoBàn tay xoè rộng, móng to, xoay ngửa ra ngoài
ThânHình trụ, ngực trước bọc giáp cứngHình trụ, cổ ngắn gần như không thấy
Lớp phủLông tơ ngắn mịn chống dính đấtLông mịn mọc thẳng, vuốt xuôi ngược đều được
MắtNhỏRất nhỏ, có khi khuất dưới lông
Cách đàoGạt đất sang hai bên, thân đẩy tớiGạt đất sang hai bên, đẩy ra phía sau
Thức ăn chínhRễ cây, côn trùng, giun nhỏGiun đất, ấu trùng côn trùng

Chuột chũi không sống ở hầu hết các vùng đồng bằng Việt Nam, nhưng dế trũi thì có mặt ở gần như mọi cánh đồng. Đặt hai loài cạnh nhau là một bài học trực quan: môi trường sống giống nhau đẩy những sinh vật khác xa nhau về cùng một hình dáng.

Một nhát đào của dế trũi diễn ra thế nào

Nếu đặt dế trũi lên một khay đất ẩm và quan sát chậm, có thể thấy chuỗi động tác lặp lại liên tục:

  1. Dế cắm đầu và đôi chân trước xuống đất, chân giữa và chân sau bám chặt phía sau.
  2. Hai chân trước khép lại trước mặt như hai bàn tay chắp, mũi răng hướng ra ngoài.
  3. Cả hai chân cùng gạt mạnh sang hai bên và ra sau, đẩy đất tơi sang hai phía như người bơi ếch rẽ nước.
  4. Ngực trước to cứng ép đất hai bên thành vách hang, nén chặt lại.
  5. Thân trườn tới một chút, chân trước khép lại và lặp lại nhát gạt tiếp theo.
  6. Ở đất mềm, dế trũi đi được khá nhanh, để lại trên mặt đất một đường gờ nhô lên như đường gân, dấu vết của hang nông ngay dưới.

Chi tiết thú vị là dế trũi không mang đất ra ngoài như kiến hay mối, mà chủ yếu nén đất sang hai bên. Vì vậy đường hầm nông của nó làm mặt đất phồng lên. Người làm ruộng nhìn những đường gờ ngoằn ngoèo trên luống mạ là biết dế trũi vừa đi qua đêm trước.

Mạng hang dưới ruộng: tầng nông để kiếm ăn, tầng sâu để trú

Hang dế trũi không phải một cái lỗ đơn. Gần mặt đất là một mạng đường hầm ngang chằng chịt, nơi dế trũi đi kiếm rễ và côn trùng. Chúng làm việc nhiều nhất vào ban đêm và những ngày đất ẩm, khi đất mềm dễ đào và nhiều mồi lên gần mặt.

Từ mạng nông, có những đường đi xuống sâu hơn, làm nơi trú khi trời khô nóng hoặc lạnh, và làm buồng đẻ trứng. Ở một số loài dế trũi, con cái đào buồng trứng riêng và ở lại gần đó một thời gian, đôi khi được mô tả là có canh giữ trứng; mức độ chăm sóc này khác nhau giữa các loài và chưa được nghiên cứu nhiều ở loài phổ biến tại Việt Nam.

Khi ruộng bị ngập nước, dế trũi rời hang ngập, bơi trên mặt nước tới chỗ cao hơn. Khi đất khô hạn, chúng đào sâu xuống tầng ẩm. Mạng hang vì thế co giãn theo mực nước và mùa, giống một ngôi nhà nhiều tầng mà chủ nhà chuyển phòng tuỳ thời tiết.

Hang hát: cái loa bằng đất

Chỉ con đực đào. Con đực trưởng thành đào một hang ngắn đặc biệt chỉ để gáy, tách biệt với mạng hang kiếm ăn. Đây là "sân khấu" để gọi con cái.

Hình dạng cái kèn. Ở các loài đã được nghiên cứu kỹ, hang hát có một hoặc hai miệng loe rộng dần lên mặt đất, nối với một chỗ thắt hẹp, sau đó là một buồng nhỏ phía dưới.

Ngồi đúng chỗ thắt. Con đực ngồi ở chỗ thắt, đầu quay vào buồng, cọ hai cánh trước vào nhau để phát tiếng, giống cách dế mèn gáy. Tiếng được dẫn ra ngoài qua miệng loe.

Tự chỉnh hang. Quan sát ở một số loài cho thấy con đực gáy thử, rồi sửa vách hang, gáy tiếp, như người chỉnh loa trước buổi diễn. Hang hoàn thiện giúp tiếng gáy đều và vang hơn.

Con cái bay tới. Con cái nghe tiếng từ xa trong đêm, bay tới và đáp xuống gần hang. Tiếng càng vang, vùng nghe được càng rộng, con đực càng có nhiều cơ hội.

Vì sao hang loe làm tiếng to hơn: vật lý của cái loa

Một nguồn âm nhỏ, như đôi cánh dế, rung mạnh nhưng chỉ đẩy được một lượng không khí rất ít. Phần lớn năng lượng rung bị lãng phí vì không "bám" được vào không khí xung quanh. Cái loa loe giải quyết vấn đề này: ở chỗ hẹp, âm thanh dồn nén; đi ra miệng loe, sóng âm được mở rộng từ từ, truyền vào khối không khí lớn hơn một cách hiệu quả hơn. Kèn đồng, loa phường, cái phễu bằng giấy đều dựa trên nguyên lý này.

Ở dế trũi châu Âu và châu Mỹ, các đo đạc cho thấy hang hát giúp tiếng gáy to và vang xa hơn hẳn so với khi cùng con dế gáy trên mặt đất trống. Hang còn có xu hướng cộng hưởng ở đúng tần số gáy của loài, giống như thổi vào miệng chai đúng tần số thì chai kêu to.

Cần nói rõ: các phép đo chi tiết chủ yếu làm trên vài loài dế trũi ở xứ khác. Dế trũi ở ruộng Việt Nam cũng gáy từ dưới đất và miệng hang thường loe ra, nhưng mức khuếch đại cụ thể của chúng chưa được nghiên cứu nhiều. Nói "dế trũi Việt Nam dùng hang làm loa" là suy ra hợp lý từ cùng nhóm, chưa phải điều đã đo tận nơi.

Ngộ nhận hay gặp về dế trũi

Dế trũi gần gũi nên cũng nhiều lời đồn. Tách bạch những điều hay nghe:

Điều hay ngheSự thật
Dế trũi là con non của dế mèn hay dế thanKhông phải. Dế trũi thuộc một họ riêng, có hình dạng và lối sống đào hang khác hẳn
Dế trũi cắn người đau và có độcDế trũi không có nọc độc. Cầm vào, nó có thể cào mạnh bằng chân trước và kẹp nhẹ, nhưng không nguy hiểm
Dế trũi chỉ sống dưới đất, không bay đượcCon trưởng thành có cánh và bay được vào ban đêm, lại còn bơi được trên mặt nước
Tiếng re re ban đêm dưới ruộng là của ếch nháiNhiều khi đó là dế trũi đực gáy từ hang hát; tiếng đều, liên tục và không ngắt nhịp như tiếng ếch
Dế trũi đào hang để ngủ đông như gấuỞ vùng có mùa lạnh, dế trũi xuống sâu hơn để tránh rét, nhưng đây không phải ngủ đông theo nghĩa của thú lớn

Dế trũi hay bị bắt hàng loạt ở nhiều vùng quê. Giữ lại tiếng re re của những đêm đầu mùa cho đồng ruộng cũng là giữ một phần đa dạng sinh học quen thuộc mà trẻ con thành phố ngày càng ít được nghe.

Lần theo tiếng dế trũi và làm loa giấy cho trẻ

Những đêm ẩm sau mưa đầu mùa, đứng ở bờ ruộng, bãi cỏ ven kênh hay vườn rau là dễ nghe tiếng dế trũi nhất. Gợi ý cho một gia đình hay nhóm bạn:

  • Đi chậm, dừng lại thường xuyên; tiếng dế trũi trầm và đều, nghe như từ dưới chân vọng lên.
  • Khi tới gần, dế sẽ im; đứng yên vài phút cho nó gáy lại rồi mới bước tiếp.
  • Soi đèn pin ánh đỏ hoặc che bớt sáng, tìm trên mặt đất một lỗ nhỏ có miệng loe như cái phễu.
  • Không đào phá hang, không bắt dế mang về; chỉ quan sát và ghi lại giờ, nơi, thời tiết.
  • Ở nhà, cuộn một tờ giấy bìa thành hình loa, đầu nhỏ cỡ ngón tay, đầu lớn cỡ miệng bát.
  • Đặt một chiếc điện thoại phát âm thanh nhỏ ở đầu hẹp, đo cảm nhận âm lượng khi có loa và khi không có loa.
  • Thử thêm: đặt điện thoại vào một cái cốc thuỷ tinh, so sánh tiếng; đó là phiên bản đơn giản của buồng cộng hưởng.

Sau thí nghiệm, hỏi trẻ: nếu là dế trũi, con sẽ đào miệng hang to hay nhỏ, hướng lên trời hay nằm ngang? Câu hỏi giúp trẻ tự nối điều vừa thấy với cái hang ngoài ruộng, và hiểu vì sao một con côn trùng nhỏ lại có tiếng gáy vang cả cánh đồng.

Câu hỏi thường gặp

Dế trũi đào hang bằng gì?

Dế trũi đào bằng đôi chân trước dẹt, to, có răng cứng như hai cái xẻng. Nó gạt đất sang hai bên như bơi ếch, dùng ngực trước cứng nén đất thành vách hang rồi trườn tới.

Vì sao dế trũi giống chuột chũi?

Vì cùng sống đào đất nên chọn lọc tự nhiên đẩy cả hai về hình dạng giống nhau: chi trước như xẻng, thân hình trụ, lông mịn chống dính đất. Đây là ví dụ kinh điển của tiến hoá hội tụ.

Tiếng dế trũi kêu nghe thế nào?

Tiếng dế trũi trầm, đều và kéo dài, nghe như từ dưới đất vọng lên, thường vào những đêm ẩm sau mưa. Chỉ con đực gáy, bằng cách cọ hai cánh trước vào nhau trong hang hát.

Hang của dế trũi có thật làm loa không?

Ở các loài dế trũi đã được đo kỹ, hang hát có miệng loe giúp tiếng gáy to và vang xa hơn hẳn. Dế trũi ở Việt Nam cũng gáy từ hang loe, nhưng mức khuếch đại cụ thể chưa được nghiên cứu nhiều.

Dế trũi có hại cho cây trồng không?

Có khi có hại: dế trũi ăn rễ và mầm non, đào hang làm lệch gốc mạ, rau. Nhưng chúng cũng ăn côn trùng trong đất. Mức hại phụ thuộc mật độ và mùa vụ.

Vì sao dế trũi bay vào nhà ban đêm?

Dế trũi trưởng thành bay được, nhất là những đêm ẩm đầu mùa mưa. Chúng bị ánh đèn thu hút như nhiều côn trùng bay đêm khác, nên hay rơi xuống hiên nhà gần đèn sáng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138