Đốm mắt giả trên cánh bướm có hai công dụng chính, tuỳ kích thước và vị trí: đốm to, bật ra bất ngờ thì doạ kẻ săn khựng lại; đốm nhỏ nằm sát mép cánh thì hút cú mổ của chim vào chỗ rách được mà không chết. Cả hai đều khai thác một điểm chung của kẻ săn có xương sống: mắt là thứ chúng chú ý đầu tiên, cả khi tìm mồi lẫn khi canh chừng kẻ thù.
Từng có thời người ta tin đốm mắt doạ chim vì giống mắt cú hay mắt mèo. Những thí nghiệm về sau cho thấy câu chuyện tinh tế hơn: độ nổi bật có khi quan trọng hơn độ giống. Bài này đi qua hai giả thuyết, cách một đốm mắt hình thành trên cánh bướm từ lúc còn là nhộng, những loài bướm mắt ở Việt Nam có cánh mùa khô khác mùa mưa, và cách bạn tự kiểm tra dấu vết cú mổ trên cánh bướm ngoài vườn.
Đốm mắt là gì và ở đâu trong thế giới động vật
Đốm mắt là một vòng tròn đồng tâm: tâm sẫm hoặc có chấm trắng như ánh phản chiếu, bao quanh là một hay vài vòng màu tương phản. Chúng xuất hiện trên cánh nhiều loài bướm ngày và bướm đêm, trên thân một số loài sâu bướm, trên đuôi và vây của nhiều loài cá, trên lông đuôi chim công, trên lưng một số loài ếch.
Không phải đốm mắt nào cũng dùng vào cùng một việc. Đốm mắt trên đuôi chim công phục vụ tán tỉnh, con cái quan sát và chọn con đực. Đốm mắt trên cánh bướm hay trên đuôi cá chủ yếu liên quan tới kẻ săn mồi. Bài này nói về loại thứ hai.
Để hiểu vì sao một vòng tròn vẽ trên cánh lại có tác dụng, cần nhớ rằng nhiều kẻ săn có xương sống như chim, thằn lằn, cá đều rất nhạy với hình mắt, thứ mà hệ thị giác của chúng phát hiện nhanh hơn hẳn các hình khác. Một cặp hình tròn tương phản thường mang thông tin quan trọng: có con vật đang nhìn mình, hoặc đây là đầu con mồi. Đốm mắt giả lợi dụng chính sự nhạy cảm ấy.
Giả thuyết thứ nhất: đốm to để doạ
Bất ngờ là then chốt. Nhiều loài bướm và ngài có đốm mắt to ở cánh sau, bình thường bị cánh trước che. Khi bị chim chạm vào, chúng xoè cánh đột ngột để lộ hai đốm lớn. Chim thường giật mình lùi lại, đủ để con mồi bay thoát.
Giống mắt hay chỉ cần nổi bật? Một số thí nghiệm dùng hình in trên mồi giả cho thấy chim e ngại các hình tròn lớn có độ tương phản cao, kể cả khi chúng không thật giống mắt. Kết quả này gợi ý rằng độ nổi bật và kích thước đóng góp nhiều, còn mức độ giống mắt kẻ săn lớn vẫn đang được tranh luận.
Đốm thường đi theo cặp. Doạ hiệu quả nhất khi có hai đốm đặt cạnh nhau như hai con mắt của một con vật lớn. Một số loài ngài lớn còn có hoa văn ở đầu cánh mà nhiều người thấy giống đầu rắn; ý nghĩa của hoa văn này vẫn chỉ là giả thuyết.
Thường kèm tiếng động hay cử động. Có loài vừa xoè cánh vừa phát tiếng sột soạt, hay lắc cánh liên tục. Đốm mắt doạ là một màn trình diễn, không phải một bức tranh tĩnh.
Giả thuyết thứ hai: đốm nhỏ để đánh lạc cú mổ
Nhiều loài bướm mắt rắn có một hàng đốm nhỏ dọc mép ngoài cánh, xa thân. Những đốm này quá nhỏ để doạ ai. Ý tưởng ở đây là chim hay thằn lằn khi lao vào mổ sẽ nhắm vào chỗ trông như đầu hoặc mắt con mồi. Nếu “mắt” nằm ở mép cánh, cú mổ sẽ trúng mép cánh, và con bướm bay đi với một vết rách thay vì mất đầu.
Bằng chứng ủng hộ giả thuyết này đến từ việc đếm vết rách trên cánh bướm bắt gặp ngoài tự nhiên: ở một số loài, vết hình chữ V, dấu mỏ chim, hay nằm gần đốm mắt mép cánh. Trong các thí nghiệm có kiểm soát, kết quả không nhất quán giữa các loài và các kẻ săn khác nhau; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tác dụng đánh lạc hướng phụ thuộc vào ánh sáng, tư thế bướm và loại kẻ săn.
Ở cá cũng có chiến lược tương tự. Nhiều loài cá bướm sống ở rạn san hô có một dải sẫm chạy qua mắt thật và một đốm mắt nổi bật gần đuôi. Kẻ săn đoán hướng bơi theo vị trí mắt dễ bị lừa: lao vào phía đuôi, trong khi con cá vọt đi theo hướng ngược lại.
Một đốm mắt hình thành trên cánh bướm thế nào
Cánh bướm được phủ bởi hàng nghìn vảy nhỏ xếp như ngói, mỗi vảy chỉ mang một màu. Một đốm mắt là cả một nhóm vảy được “tô” theo vòng đồng tâm. Quá trình diễn ra trong giai đoạn nhộng, khi cánh còn đang hình thành.
- Chọn tâm. Ở một số điểm trên cánh non, một nhóm tế bào trở thành trung tâm tín hiệu, gọi là tâm đốm.
- Phát tín hiệu lan ra. Tâm đốm tiết ra các chất truyền tín hiệu lan dần ra xung quanh, càng xa thì nồng độ càng giảm.
- Tế bào đọc nồng độ. Tế bào sinh vảy ở mỗi khoảng cách nhận được mức tín hiệu khác nhau và bật những gene tạo màu khác nhau: gần tâm thành đen, xa hơn thành vàng, xa nữa giữ màu nền.
- Vảy được tô màu. Khi nhộng sắp nở, các vảy được đổ sắc tố tương ứng, và đốm mắt hiện ra hoàn chỉnh trên cánh.
- Nhiệt độ ảnh hưởng kích thước. Ở nhiều loài, nhiệt độ và độ ẩm lúc nhộng phát triển làm thay đổi mức tín hiệu, khiến đốm to hơn hay nhỏ hơn.
Nhờ cơ chế khá đơn giản này, đốm mắt là một trong những hoa văn được nghiên cứu kỹ nhất trong sinh học phát triển. Đôi khi trên cánh xuất hiện đốm mắt dị dạng, hai tâm dính nhau hay vòng lệch tâm; đó thường là dấu hiệu tâm đốm bị nhiễu lúc nhộng, và chính những cá thể lạ như vậy giúp người ta hiểu cơ chế. Nó cho thấy chỉ một trung tâm tín hiệu và vài ngưỡng nồng độ đã đủ vẽ ra một hình phức tạp, giống như ném hòn đá xuống ao tạo ra các vòng sóng đồng tâm.
Bướm mùa khô, bướm mùa mưa: đốm mắt đổi theo mùa
Một số loài bướm mắt rắn ở vùng nhiệt đới có hai dạng theo mùa, và Việt Nam là nơi dễ thấy hiện tượng này. Bướm nở vào mùa mưa có đốm mắt to, rõ ở mặt dưới cánh. Bướm nở vào mùa khô có đốm mắt nhỏ hẳn hoặc gần như biến mất, mặt dưới cánh trơn màu nâu như lá khô, có loài mép cánh còn nhọn hơn.
Cách giải thích được nhiều người chấp nhận gắn với lối sống khác nhau theo mùa. Mùa mưa, cây cối xanh tốt, bướm hoạt động nhiều, sinh sản nhiều; đốm mắt giúp đánh lạc cú mổ khi bướm bay giữa thảm cỏ. Mùa khô, thức ăn ít, bướm nghỉ nhiều trên nền lá khô; lúc ấy nguỵ trang như lá có lợi hơn là có những vòng tròn nổi bật.
Điều đáng chú ý là hai dạng này không phải hai loài, cũng không phải bướm đổi màu trong đời mình. Chúng là cùng một bộ gene, nhưng nhiệt độ và độ ẩm lúc nhộng phát triển quyết định cá thể sẽ mang dạng nào. Hiện tượng này gọi là mềm dẻo kiểu hình, và bướm mắt rắn là một trong những ví dụ kinh điển.
Sâu bướm, cá, ếch: đốm mắt ở những nơi khác
Đốm mắt không chỉ có trên cánh bướm. Bảng dưới gom một số ví dụ quen thuộc, kèm chức năng được cho là chính.
| Sinh vật | Đốm mắt nằm ở đâu | Chức năng được cho là chính | Mức chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Bướm mắt rắn | Hàng đốm nhỏ ở mép cánh | Đánh lạc cú mổ | Có bằng chứng, chưa nhất quán |
| Ngài lớn có đốm ở cánh sau | Cánh sau, lộ ra khi xoè | Doạ | Được ủng hộ nhiều |
| Sâu của một số loài bướm đêm | Phần ngực phình ra như đầu rắn | Doạ, giả rắn | Được ủng hộ nhiều |
| Cá bướm ở rạn san hô | Gần đuôi, mắt thật bị dải sẫm che | Đánh lạc hướng tấn công | Hợp lý, cần thêm dữ liệu |
| Một số loài ếch | Hai bên hông hoặc mông | Doạ khi ếch phồng người | Hợp lý, ít nghiên cứu |
| Chim công | Lông đuôi | Tán tỉnh, con cái chọn bạn | Khác hẳn mục đích chống kẻ săn |
Sâu giả rắn là trường hợp ngoạn mục nhất: khi bị chạm, nó rụt đầu thật vào, phình phần ngực ra để lộ hai đốm mắt, rồi lắc qua lắc lại như một cái đầu rắn nhỏ. Bạn có thể gặp những con sâu như vậy trên giàn hoa, giàn nho, cây khoai môn ngoài vườn; chỉ nên ngắm và chụp, không chọc.
Tự kiểm tra ngoài vườn: dấu mỏ chim trên cánh bướm
Một hoạt động quan sát đơn giản giúp bạn tự thấy bằng chứng cho giả thuyết đánh lạc hướng, không cần bắt bướm.
- Chọn bãi cỏ, bìa vườn hay lối mòn ven rừng có nhiều bướm nâu bay thấp, đậu trên cỏ khô, thường là các loài bướm mắt rắn.
- Tiếp cận chậm khi bướm đậu xoè cánh hoặc gập cánh, chụp ảnh rõ mặt cánh có đốm.
- Đếm số con có vết rách hình chữ V ở mép cánh và ghi vị trí vết rách: gần đốm mắt hay xa đốm mắt.
- Sau vài buổi, so sánh: nếu phần lớn vết rách nằm gần đốm, đó là dấu hiệu ủng hộ việc đốm đã hút cú mổ.
- So thêm bướm bắt gặp vào mùa mưa và mùa khô: đốm mắt to nhỏ thế nào, mặt dưới cánh trơn hay nhiều hoa văn.
- Tuyệt đối không bắt bướm để đếm hay ép mẫu; ảnh chụp là đủ cho mọi phép đếm.
Bộ dữ liệu nhỏ do một nhóm học sinh tự đếm sẽ không đủ để kết luận khoa học, nhưng đủ để các em hiểu cách các nhà sinh học kiểm tra một giả thuyết: đặt câu hỏi, chọn thứ đếm được, đếm cẩn thận, rồi mới nói.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cánh bướm có hình con mắt?
Đốm mắt trên cánh bướm có hai công dụng chính: đốm to bật ra bất ngờ để doạ kẻ săn khựng lại, và đốm nhỏ ở mép cánh để hút cú mổ của chim vào chỗ rách được mà không chết.
Đốm mắt có thật sự doạ được chim không?
Nhiều thí nghiệm cho thấy chim e ngại các hình tròn lớn tương phản cao, nhất là khi chúng bật ra đột ngột. Tuy vậy, độ nổi bật có vẻ quan trọng không kém độ giống mắt thật, và mức độ hiệu quả khác nhau giữa các loài chim.
Vì sao bướm mùa khô ít đốm mắt hơn bướm mùa mưa?
Ở một số loài bướm mắt rắn, nhiệt độ và độ ẩm lúc nhộng phát triển quyết định kích thước đốm mắt. Bướm mùa khô nghỉ nhiều trên lá khô nên nguỵ trang trơn màu có lợi hơn đốm mắt nổi bật.
Đốm mắt trên cánh bướm hình thành như thế nào?
Trong giai đoạn nhộng, một nhóm tế bào trên cánh non trở thành tâm tín hiệu, tiết chất lan ra xung quanh. Tế bào sinh vảy ở mỗi khoảng cách đọc mức tín hiệu và tạo màu tương ứng, cho ra các vòng đồng tâm.
Sâu giả rắn có độc không?
Phần lớn sâu bướm đêm có đốm mắt giả rắn không có nọc, chúng chỉ phình ngực và lắc đầu để doạ. Tuy vậy, nhiều loài sâu khác có lông ngứa, nên vẫn không nên cầm bắt sâu khi không chắc.
Đốm mắt trên đuôi công có giống đốm mắt trên cánh bướm không?
Về hình dạng thì giống, nhưng mục đích khác. Đốm trên đuôi công phục vụ tán tỉnh, con cái quan sát để chọn bạn. Đốm trên cánh bướm chủ yếu liên quan tới việc né tránh kẻ săn mồi.