ThanPhuc.comThán Phục
Nguỵ trang và bắt chước

Bạch tuộc đổi màu thế nào: túi sắc tố, cơ co giãn và làn da biết cảm nhận ánh sáng

Ba lớp tế bào trong da bạch tuộc, đường dây thần kinh nối thẳng từ não tới từng túi màu, gai da nổi lên đổi bề mặt, và câu hỏi vì sao loài mù màu vẫn khớp nền.

A mottled octopus flattening itself against a rocky coral reef ledge, skin half brown half pale, close macro side view, soft blue underwater light

Bạch tuộc đổi màu nhờ hàng nghìn túi sắc tố nhỏ nằm ngay dưới da, mỗi túi được kéo căng hoặc thả lỏng bởi những sợi cơ nối thẳng với dây thần kinh từ não, nên cả mảng da có thể sẫm lại hay nhạt đi trong chưa đầy một giây. Bên dưới lớp túi màu còn có những tế bào phản chiếu ánh sáng, và trên bề mặt có những gai thịt dựng lên hay xẹp xuống. Màu, độ bóng và kết cấu cùng thay đổi một lúc, đó là lý do một con bạch tuộc có thể biến thành cục đá phủ rêu ngay trước mắt người lặn.

Điều làm giới sinh học vẫn còn bàn cãi là phần “nhìn” để biết nên đổi thành màu gì. Phần lớn bạch tuộc chỉ có một loại tế bào cảm quang trong mắt, tức là theo cách hiểu thông thường chúng không phân biệt được màu, vậy mà vẫn khớp nền rất khéo. Dưới đây là cấu tạo từng lớp da, đường đi của tín hiệu, những giả thuyết đang được kiểm chứng, bảng so sánh với các loài đổi màu khác và cách quan sát bạch tuộc mà không làm phiền chúng.

Ba lớp tế bào tạo màu trong da bạch tuộc

Cắt ngang da một con bạch tuộc dưới kính hiển vi, người ta thấy màu không đến từ một loại tế bào mà từ ba tầng chồng lên nhau, giống như ba lớp kính màu đặt trước một ngọn đèn. Tầng trên cùng là các túi sắc tố, gọi là tế bào sắc tố co giãn. Mỗi túi chứa hạt màu vàng, đỏ cam hoặc nâu đen, và khi bị kéo căng ra, nó loang thành một chấm màu rộng; khi thả lỏng, nó co lại thành một điểm gần như không thấy.

Tầng giữa là các tế bào ánh kim. Chúng không chứa sắc tố mà chứa những tấm mỏng xếp lớp, phản chiếu ánh sáng theo kiểu váng dầu trên mặt nước, cho ra ánh xanh lam, xanh lục hay ánh bạc tuỳ góc nhìn. Tầng dưới cùng, có ở một số loài, là tế bào trắng, tán xạ đều mọi màu ánh sáng chiếu tới nên trông như một nền giấy trắng.

Ba tầng phối hợp với nhau. Khi túi sắc tố phía trên co hết lại, ánh sáng đi xuống chạm lớp ánh kim và lớp trắng rồi dội lên, da trông nhạt và hơi óng. Khi túi sắc tố giãn ra, chúng che bớt lớp dưới, da sẫm và mờ đi. Bằng cách mở từng nhóm túi ở những chỗ khác nhau, bạch tuộc vẽ ra sọc, đốm, mảng loang, thứ mà một lớp sắc tố đơn lẻ không làm nổi.

Từ não tới túi màu: chuỗi tín hiệu diễn ra trong chưa đầy một giây

Điểm làm bạch tuộc khác hẳn phần lớn động vật đổi màu khác là đường điều khiển. Ở cá hay ếch, màu thường đổi qua hormone trôi trong máu nên chậm. Ở bạch tuộc và họ hàng mực, chuỗi diễn ra như sau.

  1. Mắt và các giác quan khác thu nhận cảnh xung quanh. Độ sáng tối, độ tương phản, kích thước các mảng đá hay cát xung quanh được não xử lý.
  2. Các thuỳ não phụ trách màu gửi lệnh xuống. Tín hiệu đi theo dây thần kinh vận động chạy thẳng ra da, không qua trung gian hormone.
  3. Sợi cơ hướng tâm quanh mỗi túi sắc tố co lại. Mỗi túi có một vòng các sợi cơ nhỏ toả ra như nan hoa; khi chúng co, túi bị kéo căng thành đĩa rộng.
  4. Màu loang ra trong khoảng một phần nhỏ của giây. Vì là cơ và thần kinh, tốc độ gần bằng tốc độ một cái chớp mắt.
  5. Khi cơ thả lỏng, túi đàn hồi tự co về. Vỏ túi có tính đàn hồi như quả bóng cao su xẹp, nên muốn tắt màu chỉ cần ngừng gửi lệnh.

Vì từng nhóm túi có thể được điều khiển riêng, bạch tuộc tạo được hoa văn chuyển động: những dải tối lướt qua thân như bóng mây trôi. Người lặn từng chứng kiến cảnh này thường mô tả bằng chữ “như màn hình”, và so sánh đó không quá xa: mỗi túi sắc tố giống một điểm ảnh có cơ riêng để bật tắt.

Gai da và tư thế: đổi cả kết cấu chứ không chỉ đổi màu

Một mảng màu nâu đặt lên tảng đá sần sùi vẫn lộ ra nếu bề mặt của nó trơn láng và bóng. Bạch tuộc giải quyết chuyện này bằng các gai da, những nốt thịt nhỏ được dựng lên nhờ cơ dưới da. Khi cần, da nổi lên thành từng mụn, từng chóp nhọn, có loài còn tạo được những sợi tua nhỏ như rong. Khi bơi qua vùng cát phẳng, các gai lại xẹp xuống cho da trơn trở lại.

Tư thế cũng là một phần của nguỵ trang. Một con bạch tuộc rình mồi có thể dẹt người áp sát mặt đá, co các tua cuộn lại sao cho đường viền cơ thể không còn hình dạng của một con vật. Có con nâng hai tua lên, đi chậm bằng các tua còn lại, trông như một búi rong trôi theo sóng. Đôi mắt, thứ dễ lộ nhất, thường được che bởi một dải sẫm chạy ngang qua.

Người quan sát hay nhầm rằng bạch tuộc “tàng hình” nhờ màu. Thực tế, khi xem lại các đoạn phim chậm, phần lớn hiệu quả đến từ việc phá vỡ đường viền và bắt chước kết cấu. Kẻ săn mồi nhận ra con mồi chủ yếu nhờ hình dạng đặc trưng; xoá được hình dạng thì màu có hơi lệch một chút cũng khó bị phát hiện.

Loài mù màu mà khớp nền: các giả thuyết đang được kiểm chứng

Mắt chỉ có một loại tế bào cảm quang. Ở phần lớn loài bạch tuộc và mực đã được kiểm tra, võng mạc chỉ có một loại sắc tố thị giác. Trong các thí nghiệm hành vi, chúng không phân biệt được hai màu có cùng độ sáng. Đây là điều đã được chứng minh khá chắc, và cũng là nguồn gốc của câu đố.

Khớp độ sáng và tương phản là đủ cho phần lớn tình huống. Nhiều kẻ săn mồi dưới biển cũng nhìn màu kém, và ở độ sâu vài chục mét, ánh sáng đỏ đã bị nước hấp thụ gần hết. Nếu bạch tuộc khớp được độ sáng, kết cấu và kích thước hoa văn, nhiều khi thế là đủ. Đây là cách giải thích được nhiều người chấp nhận.

Da có protein cảm quang. Ở một số loài bạch tuộc, người ta tìm thấy protein cảm nhận ánh sáng ngay trong da, và mảng da tách rời vẫn phản ứng khi bị chiếu sáng. Điều da “thấy” được tới mức nào và có giúp chọn màu hay không thì vẫn đang được nghiên cứu.

Đồng tử hình chữ U có thể tách màu. Một giả thuyết cho rằng đồng tử cong khiến ánh sáng các màu hội tụ ở những độ sâu khác nhau, nên con vật có thể đoán màu nhờ điều tiết mắt. Giả thuyết này hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh bằng thí nghiệm hành vi rõ ràng.

So bạch tuộc với những loài đổi màu khác

Đặt bạch tuộc cạnh vài loài đổi màu quen thuộc sẽ thấy vì sao nó được coi là bậc thầy về tốc độ.

LoàiCơ chế chínhĐiều khiển bằngTốc độ đổiMục đích hay gặp
Bạch tuộc, mựcTúi sắc tố co giãn bằng cơ, lớp ánh kim, tế bào trắng, gai daThần kinh trực tiếpDưới một giâyNguỵ trang, doạ, tán tỉnh
Tắc kè hoaThay khoảng cách tinh thể nano trong tế bào ánh kimThần kinh và hormoneVài giây tới vài phútGiao tiếp, điều hoà nhiệt
Cá bơnTế bào sắc tố gom hoặc tản hạt màuThần kinh và hormoneVài giây tới vài phútKhớp nền đáy
Ếch câyTế bào sắc tố gom hoặc tản hạt màuChủ yếu hormoneVài phút tới hàng giờKhớp nền, nhiệt độ
Màn hình điện thoạiĐiểm ảnh phát sángMạch điện tửRất nhanhHiển thị

Khác biệt căn bản nằm ở chỗ bạch tuộc và mực kéo túi màu bằng cơ, còn phần lớn cá, ếch, bò sát dịch chuyển hạt sắc tố bên trong tế bào, giống như gom bột màu về giữa rồi lại rải ra. Cách thứ hai tiết kiệm nhưng chậm hơn nhiều. Các nhóm nghiên cứu vật liệu đã thử làm những tấm màng mềm đổi màu theo cách của da bạch tuộc, nhưng tới nay vẫn còn ở mức mẫu thử trong phòng thí nghiệm.

Quan sát bạch tuộc đổi màu ở đâu và cần tránh gì

Ở vùng biển Việt Nam có nhiều loài bạch tuộc nhỏ sống trong hang đá, rạn san hô và bãi cát ven bờ. Muốn thấy chúng đổi màu, cách an toàn và ít làm phiền nhất là quan sát chứ không bắt.

  • Thuỷ cung: nhiều bể trưng bày có bạch tuộc; đứng yên trước bể vài phút, khi con vật bò từ đá sang cát bạn sẽ thấy da nhạt dần và gai xẹp xuống.
  • Lặn ống thở ở rạn san hô: tìm các khe đá có vỏ ốc, vỏ cua vương vãi trước cửa, dấu hiệu một con bạch tuộc đang ở trong. Giữ khoảng cách, không thò tay vào hang.
  • Bãi đá khi triều rút: vũng nước giữa đá đôi khi giữ lại bạch tuộc con. Ngồi xuống quan sát, không lật đá và không dồn con vật ra chỗ khô.
  • Không chạm vào: một số loài bạch tuộc nhỏ ở vùng biển nhiệt đới, như bạch tuộc đốm xanh, có nọc rất nguy hiểm dù trông vô hại.
  • Không mang về nuôi: bạch tuộc cần nước biển ổn định, hay trốn khỏi bể và sống không lâu khi bị nhốt.

Một tình huống hay gặp: nhóm bạn đi lặn thấy con bạch tuộc chuyển sang màu trắng nhợt hoặc nổi các vòng sẫm rõ rệt rồi phun mực. Đó thường là dấu hiệu con vật đang hoảng, không phải đang “biểu diễn”. Lúc ấy nên lùi lại, để nó yên tâm trở về hang.

Hiểu lầm hay gặp về bạch tuộc đổi màu

Khả năng đổi màu của bạch tuộc dễ bị kể quá lên. Mấy điều dưới đây thường xuất hiện trong các đoạn phim ngắn trên mạng.

  • “Bạch tuộc đổi màu theo cảm xúc như tâm trạng con người.” Màu có liên quan tới trạng thái như hoảng sợ hay hung hăng, nhưng gán cho nó những cảm xúc tinh tế như buồn hay vui là suy diễn.
  • “Bạch tuộc nhìn thấy màu rất rõ nên mới chép được.” Như đã nói, phần lớn loài chỉ có một loại tế bào cảm quang; chúng giỏi chép độ sáng và hoa văn hơn là chép màu.
  • “Mọi con bạch tuộc đều bắt chước được loài khác.” Chỉ một số ít loài, như bạch tuộc bắt chước ở vùng biển Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, được ghi nhận giả dáng cá sư tử, rắn biển hay cá dẹt. Phần lớn chỉ nguỵ trang hoà vào nền.
  • “Bạch tuộc chết rồi vẫn đổi màu.” Ngay sau khi chết, các sợi cơ có thể còn co giật làm da loang màu một lúc, nhưng đó là phản ứng còn sót lại của mô, không phải nguỵ trang.

Khi giảng cho trẻ, có thể ví lớp túi sắc tố như những quả bóng bay màu xẹp được kéo căng bởi các sợi dây, còn lớp ánh kim như mặt đĩa CD lấp lánh nằm bên dưới. Hai hình ảnh đơn giản ấy giúp các em nhớ rằng màu của bạch tuộc vừa là màu sắc tố vừa là màu do ánh sáng phản chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Bạch tuộc đổi màu nhanh tới mức nào?

Một mảng da có thể sẫm lại hay nhạt đi trong khoảng một phần nhỏ của giây, vì túi sắc tố được kéo bằng cơ do thần kinh điều khiển trực tiếp. Thay đổi cả hoa văn toàn thân thường mất từ vài giây trở lên.

Bạch tuộc có nhìn thấy màu không?

Phần lớn loài bạch tuộc đã được kiểm tra chỉ có một loại sắc tố thị giác trong mắt, nên trong thí nghiệm chúng không phân biệt được hai màu có cùng độ sáng. Cách chúng khớp màu nền vẫn là câu hỏi đang được nghiên cứu.

Da bạch tuộc có tự cảm nhận ánh sáng được không?

Ở một số loài, protein cảm quang đã được tìm thấy trong da và mảng da phản ứng khi bị chiếu sáng. Tuy vậy, chưa có bằng chứng rõ rằng da giúp bạch tuộc chọn đúng màu để nguỵ trang.

Vì sao bạch tuộc chuyển sang trắng nhợt khi bị bắt lên?

Khi hoảng sợ hoặc bị đe doạ, con vật có thể co hết túi sắc tố để lộ lớp trắng bên dưới, hoặc ngược lại sẫm toàn thân. Màu nhợt lúc bị bắt lên cũng phản ánh tình trạng sức khoẻ đang xấu đi.

Có nên bắt bạch tuộc con ở vũng triều về nuôi xem đổi màu không?

Không nên. Bạch tuộc cần nước biển ổn định, hay trốn khỏi bể và thường chết sau thời gian ngắn trong điều kiện nuôi tạm. Quan sát tại chỗ hoặc ở thuỷ cung vừa an toàn cho bạn vừa không hại con vật.

Con người đã bắt chước được cơ chế đổi màu của bạch tuộc chưa?

Một số nhóm nghiên cứu đã làm những tấm vật liệu mềm đổi màu hoặc đổi kết cấu lấy cảm hứng từ da bạch tuộc. Phần lớn vẫn là mẫu thử trong phòng thí nghiệm, chưa đạt tốc độ và độ tinh tế của con vật thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138