Bọ que và bướm lá khô không cố biến mất khỏi mắt kẻ săn; chúng để kẻ săn nhìn thấy rõ, nhưng nhìn thành một cành khô hay một chiếc lá rụng, thứ không ai muốn ăn. Giới sinh học gọi lối này là nguỵ trang giả vật, khác với kiểu hoà vào nền thông thường. Chúng làm được nhờ ba thứ cùng lúc: hình dáng cơ thể, màu và hoa văn, và hành vi giữ đúng vai.
Bài này đi qua từng phần: thân que và cách đung đưa theo gió, mặt dưới cánh bướm lá khô có gân, cuống và đốm mốc, bọ lá với những mép cánh như bị sâu ăn dở, cả những quả trứng giả hạt cây. Cuối bài là cách đi tìm chúng ngoài tự nhiên mà không bẻ cành, không làm hại con nào.
Hai kiểu nguỵ trang khác nhau: hoà vào nền và giả làm vật
Một con châu chấu xanh nằm trên lá xanh là nguỵ trang hoà nền: màu của nó trùng màu nền nên mắt kẻ săn không tách được nó ra. Đặt con châu chấu ấy lên nền gạch trắng, nó lộ ngay. Một con bọ que lại khác: đặt nó lên nền trắng, bạn vẫn thấy rõ hình dạng, nhưng hình dạng ấy là hình một cành cây khô. Con chim đi kiếm sâu nhận ra có vật ở đó, chỉ là xếp nhầm nó vào loại “không ăn được”.
Hai kiểu này đánh lừa hai khâu khác nhau trong não kẻ săn. Kiểu hoà nền đánh vào khâu phát hiện: có vật gì ở đây không. Kiểu giả vật đánh vào khâu nhận dạng: vật này là cái gì. Đã có những thí nghiệm cho chim non làm quen với cành cây trước, rồi cho gặp sâu đo giả cành; chim từng quen với cành thật chần chừ lâu hơn trước khi mổ, cho thấy kinh nghiệm của kẻ săn ảnh hưởng tới việc bị lừa.
Vì kiểu giả vật dựa vào việc bị nhìn thấy mà vẫn bị bỏ qua, nó đòi hỏi hành vi đi kèm phải rất kỷ luật. Một cành cây bỗng bò nhanh hay bay vụt đi thì tấm áo nguỵ trang hết tác dụng.
Bọ que giữ vai cành cây như thế nào
Thân dài, mảnh, có đốt như mắt cành. Nhiều loài bọ que có những nốt sần và gai trên thân giống mắt cành và vỏ cây. Màu thân nâu, xám hoặc xanh tuỳ loài, có loài đổi từ xanh sang nâu theo tuổi.
Chân và râu xếp sát thân. Khi nghỉ, bọ que duỗi hai chân trước thẳng về phía trước, kẹp sát hai bên đầu, khiến đầu và râu như liền một khối với cành. Phần gốc chân trước của nhiều loài có chỗ lõm vừa khít với đầu để làm được tư thế này.
Đung đưa như cành trong gió. Khi bò, nhiều loài đi một nhịp tới, một nhịp lùi, lắc lư thân qua lại như cành nhỏ bị gió lay. Kẻ săn có thị giác nhạy với chuyển động nhưng chuyển động đung đưa đều này giống chuyển động nền xung quanh nên không gây chú ý.
Giả chết khi bị chạm. Bị động mạnh, bọ que thường rơi xuống đất, cứng đờ, nằm im giữa đám cành khô rụng. Ở một số loài, chân bị kẻ săn tóm có thể đứt ra ở khớp để con vật thoát thân; bọ que non còn mọc lại được chân qua các lần lột xác.
Trứng cũng giả làm hạt. Trứng của nhiều loài bọ que trông như hạt cây cứng. Ở một số loài, trứng có một núm nhỏ giàu dinh dưỡng khiến kiến tha về tổ, ăn núm rồi bỏ trứng lại trong đống rác tổ kiến, nơi trứng được che chở khỏi một số loài ong ký sinh. Đây là chuyện đã được ghi nhận ở một số loài, không phải mọi loài.
Bướm lá khô: mặt trên rực rỡ, mặt dưới là một chiếc lá
Bướm lá khô sống ở rừng nhiệt đới châu Á, có cả ở rừng Việt Nam. Khi bay, nó để lộ mặt trên cánh xanh lam đậm với một dải cam vắt chéo, rất dễ thấy. Nhưng khi đậu, nó gập cánh dựng đứng, và chỉ còn mặt dưới màu nâu xám hiện ra.
Mặt dưới ấy có một đường sẫm chạy dọc từ đầu cánh trước tới đuôi cánh sau, đúng vị trí gân chính của một chiếc lá. Các đường xiên nhỏ hơn giả gân phụ. Đuôi cánh sau kéo dài thành một mấu nhọn chạm vào cành, vừa vặn làm cuống lá. Trên nền nâu còn có những chấm trong mờ như lỗ thủng và những đốm sẫm như vết nấm mốc.
Điểm đáng chú ý là không hai con nào có mặt dưới giống hệt nhau: con thì nâu đỏ, con thì xám tro, con nhiều đốm mốc, con gần như trơn. Sự đa dạng này có lợi, vì chim săn mồi khó học được một “mẫu” chung để tìm. Kết hợp với thói quen đậu giữa đám lá khô và đứng im, bướm lá khô chuyển trong nháy mắt từ một vệt xanh cam đang bay thành một chiếc lá trên cành.
Những bậc thầy giả vật trong thế giới côn trùng
Bọ que và bướm lá khô không đơn độc. Bảng dưới đây xếp vài nhóm côn trùng nguỵ trang bằng hình dạng mà bạn có thể gặp trong sách ảnh hoặc ngoài thiên nhiên.
| Loài hoặc nhóm | Giả làm gì | Chi tiết làm nên vai diễn | Hành vi đi kèm |
|---|---|---|---|
| Bọ que | Cành cây | Thân dài có đốt, chân xếp sát | Đung đưa, giả chết |
| Bọ lá | Lá xanh còn tươi | Thân dẹt rộng, mép có vết như bị sâu ăn | Lắc nhẹ như lá trong gió |
| Bướm lá khô | Lá khô có cuống | Gân giữa, đuôi cánh làm cuống, đốm mốc | Đậu gập cánh, đứng im |
| Sâu đo | Cành nhỏ | Thân nâu, giữ người chĩa xiên khỏi cành | Bất động hàng giờ |
| Châu chấu lá | Lá cây | Cánh có gân giả, màu lá | Nằm áp vào lá |
| Một số sâu bướm | Phân chim | Màu đen trắng loang, thân cuộn | Nằm trên mặt lá lộ thiên |
Giả làm phân chim nghe buồn cười nhưng rất hiệu quả, vì không kẻ săn nào muốn mổ vào thứ ấy, và con sâu được phép nằm ngay giữa mặt lá mà không cần trốn. Đây là minh chứng rõ nhất rằng nguỵ trang giả vật không cần tàng hình, chỉ cần bị đọc sai.
Bọ lá: chiếc lá xanh biết bò
Nếu bọ que là cành thì bọ lá là lá còn tươi. Thân bọ lá dẹt và rộng bản, phần bụng loe ra hai bên như phiến lá, cánh trước của con cái phủ lên lưng với những đường gân song song giống hệt gân lá. Ngay cả các đoạn chân cũng có những mấu dẹt như mảnh lá nhỏ. Bọ lá sống ở rừng nhiệt đới Nam Á, Đông Nam Á và các đảo lân cận.
Chi tiết khiến người xem ảnh bọ lá phải nhìn lại hai lần là các mép thân có những chỗ lõm, chỗ nâu cháy, như phiến lá đã bị sâu gặm hay bị nắng đốt. Một chiếc lá hoàn hảo trong rừng mới là thứ đáng ngờ; chiếc lá có vết khuyết mới giống lá thật. Màu thân thường xanh, có cá thể vàng hoặc nâu, và tuỳ loài có thể đổi dần theo thức ăn và tuổi.
Bọ lá cũng đi kiểu lắc lư như lá bị gió lay. Con cái thường nặng nề, cánh không đủ để bay, nên gần như cả đời sống trên tán cây chủ. Con đực nhỏ và mảnh hơn hẳn, bay được, trông ít giống lá hơn. Khác biệt này cho thấy áp lực nguỵ trang mạnh nhất rơi vào cá thể ít di chuyển và phải ở lâu một chỗ.
Hiểu lầm hay gặp về côn trùng giả cành, giả lá
Các bức ảnh bọ que, bọ lá rất được chia sẻ, kèm theo đó là vài cách hiểu chưa đúng.
- “Chúng chủ động biến hình theo cây đang đậu.” Hình dạng là thứ có sẵn từ lúc nở và qua các lần lột xác; con vật không đổi được hình theo ý muốn. Cái chúng chọn được là chỗ đậu và tư thế.
- “Nguỵ trang như vậy là an toàn tuyệt đối.” Nhiều loài chim, khỉ, thằn lằn vẫn tìm ra bọ que, nhất là khi con vật cử động sai lúc. Nguỵ trang chỉ làm giảm khả năng bị ăn, không loại bỏ nó.
- “Bướm lá khô giả lá để khỏi bị người bắt.” Hình dạng ấy hình thành qua rất nhiều thế hệ chọn lọc bởi kẻ săn tự nhiên như chim, từ trước khi con người để ý tới chúng.
- “Bọ que là một loài.” Có rất nhiều loài bọ que, khác nhau về kích thước, màu, có cánh hay không. Một số loài thuộc hàng côn trùng dài nhất thế giới.
Khi kể cho trẻ, nên nhấn vào chữ “chọn lọc qua nhiều thế hệ”: những con giống cành hơn một chút thì sống sót nhiều hơn một chút, đẻ nhiều con hơn một chút, và sau rất nhiều đời, cả loài trở nên giống cành tới mức ta thấy hôm nay.
Đi tìm bọ que và bướm lá khô ngoài tự nhiên
Tìm côn trùng giả vật là một trò chơi rèn mắt rất tốt cho cả người lớn lẫn trẻ em. Nhóm bạn đi rừng Cúc Phương hay một vườn quốc gia khác có thể thử theo các bước sau.
- Chọn thời điểm. Bọ que hoạt động nhiều về đêm; đi soi đèn pin sau bữa tối dọc lối mòn ven rừng dễ gặp hơn ban ngày. Bướm lá khô hay xuất hiện ở bìa rừng, nơi có quả chín rụng lên men.
- Chậm lại và nhìn đường thẳng bất thường. Cành cây thật hiếm khi có sáu nhánh nhỏ đối xứng; khi thấy một cành có “chân”, hãy nhìn kỹ hơn.
- Nhìn chiếc lá đứng sai chỗ. Một chiếc lá khô treo dựng đứng trên cành xanh, không theo hướng gió, có thể là bướm lá khô.
- Chụp ảnh, không bắt. Dùng điện thoại chụp gần, tắt đèn chớp nếu được, giữ tay cách con vật.
- Trả lại đúng chỗ nếu lỡ chạm. Nếu con bọ que rơi xuống, nhẹ nhàng đặt một cành nhỏ trước mặt cho nó tự bò lên, rồi để cành lại chỗ cũ.
Một số loài bọ que và bọ lá được bán làm thú cảnh. Bọ que nuôi thả ra môi trường có thể thành loài ngoại lai gây hại cây trồng ở nơi mới, nên nếu đã lỡ nuôi thì không thả ra ngoài. Tốt nhất vẫn là quan sát tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Bọ que có độc hay cắn người không?
Phần lớn bọ que hiền, không cắn và không có nọc. Một số loài khi bị quấy có thể tiết chất có mùi khó chịu hoặc dùng chân có gai để quơ, nên vẫn không nên cầm bắt.
Bướm lá khô có ở Việt Nam không?
Có. Bướm lá khô phân bố ở rừng nhiệt đới châu Á, trong đó có các khu rừng ở Việt Nam. Chúng hay gặp ở bìa rừng và những chỗ có quả chín rụng.
Vì sao mặt dưới cánh bướm lá khô mỗi con một kiểu?
Mặt dưới cánh thay đổi khá nhiều về màu nền, đốm mốc và vết trong mờ giữa các cá thể. Sự đa dạng này khiến chim săn mồi khó học được một mẫu chung để tìm, nên được xem là có lợi cho loài.
Nguỵ trang giả vật khác nguỵ trang hoà nền thế nào?
Hoà nền làm kẻ săn không phát hiện ra có vật ở đó. Giả vật để kẻ săn thấy rõ nhưng nhận nhầm thành thứ không ăn được như cành khô, lá rụng hay phân chim.
Bọ que có mọc lại chân bị đứt không?
Bọ que non có thể mọc lại chân bị mất qua các lần lột xác, chân mới thường nhỏ hơn lúc đầu. Con trưởng thành không còn lột xác nữa nên không mọc lại được.
Có nên nuôi bọ que rồi thả ra vườn không?
Không nên thả bọ que nuôi ra ngoài. Nhiều loài bán làm thú cảnh không phải loài bản địa, khi thả có thể sinh sôi và ăn hại cây ở nơi mới. Quan sát tại chỗ là cách an toàn hơn.