Cá bơn nguỵ trang bằng ba thứ cùng lúc: thân dẹt nằm áp xuống đáy, mặt trên có da đổi hoa văn theo nền mà mắt nó nhìn thấy, và một lớp cát mỏng hất lên phủ mép thân. Để nằm được kiểu đó, cá bơn phải trải qua một cuộc biến đổi hiếm có ở động vật có xương sống: lúc nhỏ nó bơi thẳng đứng, hai mắt hai bên như mọi loài cá, rồi trong vài tuần một mắt dời hẳn sang phía bên kia đầu.
Bài này giải thích cuộc biến đổi ấy, cách da cá bơn chép hoa văn nền nhanh tới mức nào, vì sao mắt lại cần cho việc đổi màu, rồi so với cá đuối, một nhóm dẹt theo cách khác hẳn. Cuối bài là một mẹo an toàn rất thực tế cho người tắm biển: cách đi ở vùng nước nông có cát để không giẫm phải cá đuối đang vùi mình.
Từ cá con bơi thẳng tới cá dẹt nằm nghiêng
Cá bơn mới nở là những ấu trùng nhỏ trôi trong tầng nước, đối xứng hai bên, mắt nằm hai phía đầu. Cuộc biến thái diễn ra theo trình tự sau.
- Giai đoạn trôi nổi. Ấu trùng sống như sinh vật phù du, bơi thẳng đứng, ăn các sinh vật nhỏ trong nước.
- Tín hiệu biến thái. Khi đạt kích thước nhất định, hormone tuyến giáp tăng lên và khởi động quá trình biến đổi, giống như cách hormone này điều khiển nòng nọc thành ếch.
- Một mắt bắt đầu dời. Xương sọ phía trên một mắt được tái cấu trúc, mắt ấy trượt dần qua đỉnh đầu sang phía bên kia. Tuỳ loài, mắt dời là mắt trái hoặc mắt phải.
- Cơ thể nghiêng hẳn. Cá bắt đầu bơi nghiêng, rồi chìm xuống đáy và nằm trên một bên thân, bên không có mắt áp xuống cát.
- Hai mặt khác nhau. Mặt trên phát triển sắc tố và khả năng đổi hoa văn; mặt dưới gần như trắng, vì không ai nhìn thấy nó.
Cá bơn trưởng thành vì thế không phải là cá “nằm sấp” như nhiều người nghĩ, mà là cá nằm nghiêng. Vây lưng và vây hậu môn của nó chạy dọc hai mép thân dẹt, gợn sóng như diềm váy để bơi sát đáy.
Da cá bơn chép nền như thế nào
Mặt trên của cá bơn chứa nhiều loại tế bào sắc tố: tế bào hạt đen, tế bào vàng, tế bào đỏ và tế bào phản chiếu ánh bạc. Khác với túi sắc tố kéo bằng cơ ở bạch tuộc, tế bào của cá bơn đổi màu bằng cách gom hạt sắc tố lại một điểm hoặc rải ra khắp tế bào. Gom lại thì vùng da ấy nhạt; rải ra thì sẫm.
Bằng cách điều khiển riêng từng vùng da, cá bơn tạo ra đốm to, đốm nhỏ, vằn, lấm tấm, khớp với độ lổn nhổn của cát, sỏi hay vụn vỏ sò xung quanh. Những bức ảnh nổi tiếng chụp cá bơn trên nền bàn cờ trắng đen cho thấy nó có thể tạo ra những mảng sáng tối rõ rệt, dù không chép được các ô vuông một cách chính xác.
Thay đổi nhanh nhất do thần kinh điều khiển, diễn ra trong vài giây. Thay đổi chậm hơn, kéo dài nhiều ngày, liên quan tới hormone và số lượng tế bào sắc tố tăng hay giảm. Vì vậy một con cá bơn mới chuyển sang nền lạ sẽ khớp tương đối nhanh, rồi sau một thời gian dài sống trên nền ấy, sự khớp còn tinh hơn nữa.
Mắt mới là chìa khoá: vì sao cá bơn phải nhìn thấy nền
Màu da đi theo cái mắt thấy. Nhiều thí nghiệm cho thấy khả năng khớp nền của cá bơn phụ thuộc vào thị giác. Khi tầm nhìn của cá bị che hoặc bị hạn chế, khả năng chép hoa văn kém hẳn đi. Nghĩa là da không tự “cảm” được nền bên dưới mà nhận lệnh từ những gì mắt nhìn thấy.
Đôi mắt nhô cao và xoay độc lập. Hai mắt của cá bơn nằm cạnh nhau ở mặt trên, nhô lên khỏi mặt cát như hai chiếc kính tiềm vọng nhỏ, mỗi mắt xoay riêng được. Cá vùi gần hết người mà vẫn quan sát được xung quanh, vừa canh kẻ săn vừa canh con mồi.
Mắt cũng là chỗ dễ lộ nhất. Một con cá bơn khớp nền hoàn hảo vẫn có thể bị lộ vì hai con mắt tròn. Nhiều loài có hoa văn vòng quanh mắt hoặc mí da sẫm giúp đường viền mắt bớt rõ, và khi cát phủ lên, chỉ còn hai điểm nhỏ.
Ánh sáng và độ đục của nước cũng góp phần. Ở nơi nước đục, kẻ săn thấy kém, nên khớp nền chưa hoàn hảo vẫn đủ. Ở nước trong, áp lực chọn lọc lên độ chính xác của nguỵ trang được cho là lớn hơn.
Cát là lớp áo cuối cùng: cách cá bơn và cá đuối vùi mình
Dù da chép nền khéo đến đâu, đường viền thân và cái bóng ở mép vẫn có thể lộ. Cả cá bơn lẫn cá đuối giải quyết bằng cách vùi mình. Cá bơn rung mạnh vây viền quanh thân, hất cát lên rồi để cát rơi xuống phủ mép và một phần lưng. Toàn bộ chỉ mất vài giây.
Cá đuối dẹt theo kiểu khác hẳn: thân dẹt từ trên xuống, bụng áp đáy, mắt ở mặt trên và miệng ở mặt dưới, không có cuộc dời mắt nào. Vây ngực của cá đuối nở rộng thành hai cánh. Khi muốn vùi, nó vỗ nhẹ hai mép cánh hất cát lên lưng, rồi nằm im, chỉ còn mắt và hai lỗ thở phía sau mắt lộ ra. Lỗ thở này giúp cá đuối hút nước từ phía trên thay vì hút cát qua miệng.
Với cả hai nhóm, nằm im là phần quan trọng nhất. Một con cá vùi cát bất động gần như vô hình với kẻ săn đi ngang. Nhưng chính sự vô hình này lại gây ra rắc rối với người lội ở vùng nước nông, như phần dưới sẽ nói.
Quan sát cá bơn, cá đuối ở đâu và nhìn gì
Cá dẹt nằm đáy là đối tượng dễ quan sát hơn bạn nghĩ, miễn là biết nhìn vào chỗ tưởng như chỉ có cát.
- Thuỷ cung: nhiều bể đáy cát có cá bơn hoặc cá đuối. Đứng nhìn sát mặt kính ở tầm thấp, tìm hai con mắt nhô lên khỏi cát hoặc đường viền mờ của thân.
- Vùng nước nông trong vắt khi lặn ống thở: bơi chậm ngay trên đáy cát, nhìn những chỗ cát hơi gồ lên thành hình bầu dục; đó có thể là cá đuối đang vùi.
- Theo dõi lúc cá rời chỗ: khi một con cá bơn bơi đi, để lại một vết lõm hình thân cá trên cát; đứng yên một lúc, bạn có thể thấy nó đáp xuống chỗ mới và hất cát phủ người.
- Ở chợ cá: quan sát một con cá lưỡi trâu hoặc cá bơn để thấy mặt có mắt và mặt trắng không mắt; đây là bài học giải phẫu dễ nhất về cuộc dời mắt.
- Không đuổi theo, không dùng gậy chọc: cá bơn và cá đuối đang nghỉ cần nằm yên để tránh kẻ săn; dồn chúng ra khỏi chỗ trốn là đẩy chúng vào nguy hiểm.
Bé Na lớp 5 đi thuỷ cung có thể được giao một nhiệm vụ nhỏ: đếm xem trong bể đáy cát có bao nhiêu con cá dẹt trước khi đọc bảng giới thiệu. Thường các em sẽ đếm thiếu, và đó chính là bài học về nguỵ trang.
Hiểu lầm hay gặp về cá dẹt
Hình dáng kỳ lạ của cá bơn sinh ra nhiều câu chuyện truyền miệng không đúng.
- “Cá bơn sinh ra đã méo.” Cá bơn con hoàn toàn cân đối; sự lệch chỉ xuất hiện trong giai đoạn biến thái.
- “Cá bơn nằm sấp, bụng áp xuống cát.” Nó nằm nghiêng, một bên thân áp đáy. Cá đuối mới là cá nằm sấp.
- “Cá đuối và cá bơn là họ hàng gần.” Cá đuối có bộ xương sụn, gần với cá mập; cá bơn là cá xương. Chúng giống nhau vì cùng thích nghi với lối sống nằm đáy.
- “Cá bơn chép được mọi hoa văn.” Nó tạo được các mảng sáng tối và độ lấm tấm gần với nền, nhưng không vẽ lại chính xác hình học như ô vuông hay chữ.
Điểm thứ ba là ví dụ đẹp về hội tụ tiến hoá: hai nhóm sinh vật xa nhau về nguồn gốc nhưng cùng một lối sống thì có thể đi tới hình dạng tương tự bằng những con đường hoàn toàn khác.
Cá bơn và cá đuối: hai cách làm cá dẹt
Hai nhóm này hay bị gộp chung vì đều dẹt và đều nằm đáy, nhưng về cấu tạo khác nhau từ gốc.
| Đặc điểm | Cá bơn, cá lưỡi trâu | Cá đuối |
|---|---|---|
| Bộ xương | Xương cứng | Sụn, họ hàng với cá mập |
| Dẹt theo hướng nào | Dẹt hai bên, nằm nghiêng | Dẹt từ trên xuống, nằm sấp |
| Vị trí mắt | Cả hai mắt ở một bên sau biến thái | Hai mắt ở mặt trên từ đầu |
| Đổi màu theo nền | Có, khá nhanh | Hạn chế, chủ yếu dựa vào màu sẵn có và cát phủ |
| Cách vùi mình | Rung vây viền hất cát | Vỗ mép vây ngực hất cát |
| Nguy hiểm cho người | Không | Một số loài có gai đuôi gây vết thương đau |
Cá lưỡi trâu quen thuộc ở chợ cá Việt Nam thuộc nhóm cá bơn. Nếu có dịp nhìn một con, bạn sẽ thấy rõ một mặt sẫm có hai mắt và một mặt trắng không mắt, dấu vết của cuộc biến thái thuở nhỏ.
Đi ở vùng nước nông có cát: cách tránh giẫm phải cá đuối
Ở nhiều bãi biển và cửa sông ấm, cá đuối thường vùi mình ở chỗ nước chỉ ngang đầu gối. Chúng không tấn công người; hầu hết tai nạn xảy ra khi người giẫm thẳng lên lưng cá, và cá phản xạ quất đuôi. Vài cách đơn giản giúp tránh chuyện này.
- Lê chân thay vì bước: kéo chân sát mặt cát khi lội, rung động và cát bị đẩy đi sẽ báo trước để cá bơi đi.
- Đi chậm, không nhảy ùm xuống nước nông. Nhảy là đặt cả trọng lượng lên một điểm mà không có cảnh báo nào.
- Mang giày lội nước ở những bãi đáy cát bùn ít người qua lại, nhất là vùng cửa sông.
- Nếu bị thương: lên bờ, rửa sạch, ngâm vết thương vào nước ấm vừa đủ chịu được để giảm đau, và đi khám ngay vì vết thương dễ nhiễm trùng hoặc còn sót mảnh gai.
- Không trêu, không lật bắt cá đuối, cá bơn đang nằm đáy khi lặn hoặc lội; quan sát từ trên cao là đủ thấy cách chúng vùi mình.
Một gia đình đi biển có thể biến mẹo lê chân thành trò chơi cho trẻ: “đi như cua kéo chân”. Vừa an toàn, vừa là dịp kể cho các em nghe về những con cá nằm im dưới cát mà mắt người không nhìn ra.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cá bơn có hai mắt cùng một bên?
Cá bơn sinh ra đối xứng như mọi loài cá. Trong giai đoạn biến thái, hormone tuyến giáp khởi động việc tái cấu trúc xương sọ, một mắt dời qua đỉnh đầu sang bên kia, và cá chuyển sang nằm nghiêng dưới đáy.
Cá bơn đổi màu nhanh tới mức nào?
Thay đổi do thần kinh điều khiển có thể thấy trong vài giây, đủ để cá khớp tương đối với nền mới. Những thay đổi tinh hơn, liên quan tới hormone và số lượng tế bào sắc tố, kéo dài nhiều ngày.
Cá bơn có cần nhìn thấy nền mới đổi màu được không?
Có. Nhiều thí nghiệm cho thấy khi tầm nhìn bị che hoặc hạn chế, cá bơn khớp nền kém đi rõ rệt. Hoa văn trên da đi theo những gì mắt nó nhìn thấy, không phải theo cảm giác từ phía bụng.
Cá lưỡi trâu có phải là cá bơn không?
Cá lưỡi trâu thuộc nhóm cá dẹt cùng họ hàng với cá bơn, có hai mắt ở cùng một bên thân và nằm nghiêng dưới đáy. Nhìn một con cá lưỡi trâu là thấy rõ dấu vết của cuộc dời mắt.
Cá đuối có chủ động tấn công người không?
Không. Hầu hết tai nạn xảy ra khi người giẫm lên lưng cá đuối đang vùi cát, cá phản xạ quất đuôi có gai. Lê chân khi lội ở vùng nước nông có cát giúp báo trước để cá bơi đi.
Bị cá đuối đâm thì nên làm gì?
Lên bờ, rửa sạch vết thương, ngâm vào nước ấm vừa đủ chịu được để giảm đau, rồi đi khám ngay. Vết thương do gai đuôi dễ nhiễm trùng và có thể còn sót mảnh gai bên trong.