ThanPhuc.comThán Phục
Sinh vật Việt Nam đáng thán phục

Cu li chậm chạp mà sống khoẻ nhờ đâu: tay bám không mỏi, mắt đêm và ngủ lịm mùa lạnh

Cu li sống bằng chiến lược chậm: mạng mạch máu giúp tay bám cành hàng giờ, mắt phản quang săn mồi đêm, ăn nhựa cây và ngủ lịm khi rét. Cơ chế từng phần.

A pygmy slow loris with huge glowing eyes grips a thin vine branch in a dark tropical forest at night, close side view, faint moonlight, deep brown and green tones

Cu li đi chậm nhưng không yếu: tay chân của chúng có một mạng mạch máu chằng chịt giúp cơ bám cành hàng giờ mà không mỏi, cặp mắt to có lớp phản quang để nhìn trong đêm, khẩu phần dựa vào nhựa cây ít ai tranh, và khi trời rét, cu li nhỏ có thể hạ nhiệt độ cơ thể, ngủ lịm để tiết kiệm năng lượng. Chậm ở đây là một chiến lược sống trọn vẹn, không phải khiếm khuyết.

Việt Nam có hai loài: cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus) và cu li lớn (Nycticebus bengalensis). Cả hai đều là linh trưởng sống về đêm, đều bị đe doạ bởi nạn bắt làm thú cưng và mất rừng. Bài này không bàn chuyện nhận biết hay pháp luật bảo vệ, mà đi vào câu hỏi: một con vật chậm như thế sống sót trong rừng nhiệt đới đầy kẻ săn mồi bằng cách nào.

Chậm có lợi gì: tiết kiệm năng lượng và tàng hình

Trong thế giới động vật, đi nhanh tốn năng lượng. Cu li sống chủ yếu nhờ nhựa cây, mật hoa và côn trùng, những nguồn thức ăn không quá giàu năng lượng hoặc phải tìm kiếm lâu. Cơ thể chúng thích nghi bằng cách đốt năng lượng chậm hơn nhiều loài thú cùng cỡ. Chuyển động chậm, ổn định là phần tự nhiên của một cơ thể "chạy tiết kiệm".

Chậm còn giúp tàng hình. Mắt của nhiều kẻ săn mồi, như chim săn đêm hay loài mèo rừng, nhạy với chuyển động hơn là với hình dạng. Một con cu li bò từng chút dọc cành, không lay lá, không phát tiếng động, khó bị phát hiện hơn một con vật nhảy chuyền ồn ào. Chính côn trùng cũng khó nhận ra bàn tay cu li đang đưa tới, cho đến khi bị tóm.

Hãy hình dung hai cách đi qua một căn phòng tối có người canh: chạy vụt qua và mong không bị thấy, hoặc nhích từng bước thật nhẹ. Cu li chọn cách thứ hai, và mọi bộ phận trên cơ thể chúng được tinh chỉnh cho lối sống ấy, từ bàn tay, khớp, mạch máu đến cặp mắt.

Bàn tay bám cành hàng giờ: cơ chế chống mỏi

Nếu bạn thử nắm chặt một thanh xà suốt mười phút, cơ tay sẽ run và rã rời. Cu li thì có thể bám cành gần như suốt đêm. Bí mật nằm ở nhiều bộ phận cùng phối hợp.

  1. Ngón tay ngắn, ngón cái xoay ngược. Ngón cái của cu li mở rộng gần như đối diện các ngón còn lại, ngón trỏ rất ngắn, nên bàn tay khép lại như một cái kẹp ôm trọn cành cây.
  2. Mạng mạch máu ở gốc chi. Ở tay và chân, động mạch chia thành một chùm mạch nhỏ chằng chịt, gọi là mạng lưới kỳ diệu. Mạng này được cho là giúp máu tới cơ đều và lâu, mang ô xy vào và đưa chất thải ra, nên cơ chậm mỏi hơn.
  3. Co cơ chậm và bền. Cơ ở chi cu li thiên về loại co chậm, khoẻ lâu thay vì loại co nhanh, mạnh mà chóng mệt.
  4. Ba điểm tựa. Khi di chuyển, cu li luôn giữ ít nhất hai hoặc ba chi bám chắc rồi mới nhấc chi tiếp theo, như người leo núi giữ ba điểm tựa.

Cần nói rõ: mạng mạch máu ở chi của cu li là cấu trúc giải phẫu đã được mô tả từ lâu, còn mức đóng góp chính xác của nó vào sức bám thì vẫn được các nhà sinh lý học thảo luận. Điều chắc chắn là sự kết hợp giữa bàn tay hình kẹp, cơ bền và lối đi ba điểm tựa khiến cu li hiếm khi rơi khỏi cành.

Đôi mắt to phản quang: nhìn trong đêm thế nào

Đôi mắt cu li to so với khuôn mặt, nhìn thẳng về phía trước, với vòng lông sẫm xung quanh. Mắt to cho phép thu được nhiều ánh sáng hơn từ ánh trăng, ánh sao. Nhưng thứ đặc biệt hơn nằm ở đáy mắt: một lớp phản quang nằm sau võng mạc. Ánh sáng đi qua võng mạc mà chưa được tế bào cảm quang bắt kịp sẽ gặp lớp này, bật ngược lại và có cơ hội thứ hai để được "đọc".

Đó là lý do khi chiếu đèn pin vào rừng ban đêm, mắt cu li loé lên màu cam hoặc đỏ rực, giống mắt mèo. Người làm khảo sát động vật hoang dã thường dò tìm cu li theo đúng ánh phản quang này. Hai mắt nhìn thẳng về trước còn cho cu li khả năng ước lượng khoảng cách tốt, cần cho việc vươn tay tóm một con châu chấu đang đậu.

Điều thú vị là lớp phản quang này ít gặp ở các linh trưởng khác. Người, khỉ và vượn hoạt động ban ngày không có nó. Cu li và họ hàng của chúng thuộc nhóm linh trưởng cổ hơn, giữ lại nhiều đặc điểm của thú ăn đêm. Khi quan sát, bạn nên dùng đèn đỏ hoặc đèn yếu, chiếu lệch, không rọi thẳng lâu vào mắt chúng.

Ăn nhựa cây: nguồn thức ăn ít ai tranh

Nhiều người nghĩ cu li ăn trái cây như khỉ. Thực tế, khẩu phần của chúng, nhất là cu li nhỏ, có phần lớn là nhựa cây, kèm mật hoa và côn trùng. Bảng dưới so sánh cách kiếm ăn của cu li với vài loài cùng sống trên tán rừng.

LoàiThức ăn chínhCách kiếmLúc kiếm ăn
Cu liNhựa cây, mật hoa, côn trùngDùng răng cửa dưới cạo vỏ cây cho nhựa rỉ ra, quay lại liếm sauBan đêm
KhỉQuả, lá non, côn trùngHái, bóc, nhảy chuyền tìm cây có quảBan ngày
SócHạt, quảGặm vỏ cứng, chôn dự trữBan ngày
Dơi ăn quảQuả chín, mật hoaBay theo mùi tới cây đang chínBan đêm

Nhựa cây có sẵn quanh năm, ít loài cạnh tranh, nhưng lại khó tiêu vì chứa nhiều đường phức tạp. Ruột của cu li được cho là có vi sinh vật hỗ trợ lên men loại thức ăn này. Hàm răng dưới của chúng xếp thành một "chiếc lược" nhô ra trước, dùng vừa để cạo vỏ cây vừa để chải lông.

Ngủ lịm khi rét và tuyến độc ở khuỷu tay

Ở vùng núi phía Bắc, mùa đông có những đợt rét sâu, côn trùng gần như biến mất. Cu li nhỏ ở đây đã được ghi nhận có lúc rơi vào trạng thái ngủ lịm: thân nhiệt hạ xuống, nhịp chuyển hoá chậm lại, con vật cuộn tròn trong bụi rậm hoặc hốc cây suốt nhiều giờ, có khi nhiều ngày. Ngủ lịm như vậy rất hiếm ở linh trưởng và là cách tiết kiệm năng lượng khi thức ăn khan hiếm.

Một khả năng nữa khiến cu li trở nên khác thường: chúng là một trong rất ít loài thú có độc. Ở mặt trong cánh tay, gần khuỷu, có tuyến tiết ra chất dầu. Khi bị đe doạ, cu li giơ hai tay lên đầu, liếm tuyến này, trộn chất tiết với nước bọt và có thể cắn. Vết cắn gây đau, sưng, ở người có thể gây phản ứng nặng.

Vì sao cu li cần độc thì vẫn đang được nghiên cứu. Bằng chứng rõ nhất cho thấy chúng dùng vết cắn có độc trong những trận tranh giành lãnh thổ với đồng loại. Các ý kiến khác, như độc giúp chống ký sinh trùng hay tư thế giơ tay giống rắn hổ mang để doạ kẻ thù, đều còn là giả thuyết. Ý quan trọng với người đọc: cu li không phải đồ chơi, và những con bị nhổ răng để bán làm thú cưng đã mất đi cả vũ khí lẫn cuộc sống của mình.

Quan sát cu li có trách nhiệm

Cu li là loài nguy cấp, được bảo vệ, và rất nhạy cảm với ánh sáng, tiếng động. Nếu muốn nhìn tận mắt, hãy đi theo cách dưới đây.

  • Tham gia chuyến đi đêm có hướng dẫn của vườn quốc gia hoặc trung tâm cứu hộ linh trưởng, không tự đi rừng ban đêm.
  • Dùng đèn pin có kính lọc đỏ, quét chậm qua tán cây và tìm ánh mắt phản quang; khi thấy, hạ đèn xuống hoặc chiếu lệch.
  • Giữ im lặng, đứng yên, quan sát cách chúng di chuyển ba điểm tựa và vươn tay bắt côn trùng.
  • Không chụp ảnh có đèn chớp, không cho ăn, không đến gần dù con vật trông "hiền".
  • Gặp người rao bán hay quảng cáo cu li làm thú cưng thì không mua, không chia sẻ lại, có thể báo cho cơ quan kiểm lâm sở tại.

Một thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về linh trưởng có thể dùng cu li làm ví dụ cho câu hỏi "chậm có phải là kém thích nghi không". Học sinh thường đoán là có, cho tới khi đi qua từng cơ chế ở trên và nhận ra rằng chậm là một lời giải, không phải một khuyết điểm.

Hiểu lầm hay gặp về cu li

Cu li chậm nên dễ chết vì kẻ săn mồi. Ngược lại, chậm và im lặng là cách phòng thủ chính của cu li. Nhiều kẻ săn mồi ban đêm phát hiện con mồi nhờ chuyển động và tiếng động, nên một con vật nhích từng chút trên cành khó bị thấy hơn.

Cu li là một loại khỉ con. Cu li là linh trưởng nhưng thuộc nhóm khác hẳn khỉ: sống về đêm, có lớp phản quang trong mắt, có răng cửa dưới dạng lược và có tuyến độc ở khuỷu tay, những điều khỉ không có.

Cu li giơ tay lên là muốn được ôm. Tư thế giơ hai tay qua đầu thường là tư thế phòng vệ, khi con vật đang sợ và chuẩn bị liếm tuyến độc. Những đoạn phim cu li giơ tay khi bị cù thực chất ghi lại một con vật đang hoảng.

Cu li ngủ cả ngày vì lười. Cu li là thú ăn đêm; ban ngày chúng cuộn tròn ngủ trong tán lá để tránh nắng và kẻ thù, đêm xuống mới đi kiếm ăn. Đó là nhịp sống của loài, không phải sự lười biếng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cu li di chuyển chậm như vậy?

Chậm giúp cu li tiết kiệm năng lượng vì thức ăn của chúng như nhựa cây và côn trùng không dồi dào, đồng thời giúp chúng khó bị kẻ săn mồi phát hiện vì nhiều loài săn đêm nhạy với chuyển động.

Cu li bám cành lâu mà không mỏi nhờ đâu?

Nhờ bàn tay hình kẹp với ngón cái xoay ngược, cơ co chậm mà bền, mạng mạch máu chằng chịt ở gốc chi và lối di chuyển luôn giữ hai đến ba điểm tựa.

Vì sao mắt cu li phát sáng khi bị chiếu đèn?

Phía sau võng mạc của cu li có lớp phản quang. Ánh sáng đi qua võng mạc bị bật ngược lại, giúp mắt tận dụng ánh sáng yếu ban đêm và tạo ra ánh loé màu cam khi bị rọi đèn.

Cu li ăn gì trong tự nhiên?

Phần lớn là nhựa cây, kèm mật hoa và côn trùng. Chúng dùng hàm răng cửa dưới xếp như chiếc lược để cạo vỏ cây cho nhựa rỉ ra, rồi quay lại liếm sau một thời gian.

Cu li có ngủ đông không?

Cu li nhỏ ở vùng núi phía Bắc đã được ghi nhận rơi vào trạng thái ngủ lịm khi trời rét, thân nhiệt và nhịp chuyển hoá giảm. Đó không phải ngủ đông kéo dài cả mùa như gấu.

Có nên nuôi cu li làm thú cưng không?

Không. Cu li là loài nguy cấp được bảo vệ, cần rừng, bóng đêm và khẩu phần đặc biệt. Những con bị bán thường bị nhổ răng, sống khổ sở và chết sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138