ThanPhuc.comThán Phục
Nguỵ trang và bắt chước

Cú mèo và cú muỗi hoà vào thân cây: lông vằn, tư thế dựng người và chỗ đậu ban ngày

Cú mèo kéo dài thân, khép mắt thành khe, dựng túm lông tai để thành một mẩu cành gãy; cú muỗi nằm dọc cành như vỏ cây. Và mẹo theo tiếng chim nhỏ để tìm ra chúng.

A small scops owl pressed upright against a lichen-covered tree trunk in daylight, eyes narrowed to slits, ear tufts raised, telephoto shot, soft grey forest light

Cú mèo và cú muỗi hoà vào thân cây nhờ bộ lông vằn lốm đốm giống hệt vỏ cây, cộng với một tư thế rất kỷ luật: kéo dài thân, ép sát lông, khép mắt thành khe, dựng túm lông tai, và đứng im suốt cả ngày. Màu lông chỉ là một nửa; nửa còn lại là hành vi biến dáng hình một con chim thành dáng một mẩu cành gãy hay một mấu vỏ cây.

Với những loài săn đêm, ban ngày là lúc dễ tổn thương nhất: chúng cần ngủ, trong khi quạ, chim săn mồi ban ngày và cả đàn chim nhỏ luôn sẵn sàng quấy rối. Bài này giải thích từng lớp nguỵ trang của cú mèo và cú muỗi, vì sao hai nhóm không họ hàng mà lại giống nhau, và một mẹo rất thực tế giới quan sát chim vẫn dùng để tìm cú: đi theo tiếng ồn của đàn chim nhỏ.

Hai nhóm chim đêm, một bài toán ban ngày

Cú mèo là những loài cú nhỏ có hai túm lông tai dựng trên đầu, săn côn trùng lớn, chuột, thằn lằn vào ban đêm. Ở Việt Nam có nhiều loài cú mèo, sống từ vườn cây quanh nhà, công viên có cây cổ thụ tới rừng núi. Cú muỗi lại là nhóm khác hẳn, không phải cú thật: đầu to, mỏ nhỏ nhưng miệng rất rộng, săn côn trùng bay lúc chạng vạng và ban đêm.

Hai nhóm này không gần nhau về họ hàng, nhưng cùng một lối sống: thức đêm, ngủ ngày ở chỗ lộ thiên, không làm tổ kín để trốn. Chúng không có tốc độ của chim cắt, cũng không có đàn đông để cảnh giới. Thứ bảo vệ duy nhất là không bị nhìn thấy, hoặc bị nhìn mà không bị nhận ra.

Thêm một khó khăn nữa: cả hai nhóm đều có đôi mắt rất to so với đầu, vì mắt to thu được nhiều ánh sáng ban đêm. Đôi mắt to tròn ấy lại là thứ dễ làm lộ một con chim ban ngày, nên phần lớn mánh nguỵ trang của chúng xoay quanh việc giấu mắt.

Vì cùng chịu một áp lực, cả hai nhóm đi tới lời giải giống nhau: bộ lông nâu xám lốm đốm như vỏ cây và lá khô, kèm những tư thế giúp xoá dáng chim. Đây là một ví dụ tốt về hội tụ tiến hoá, khi những loài khác gốc gác nhưng sống cùng hoàn cảnh phát triển những đặc điểm na ná nhau.

Bộ lông vẽ như vỏ cây

Hoa văn nhiều tầng. Lông cú mèo có những vệt sẫm dọc thân lông, vằn ngang mảnh, chấm trắng và mảng hung đỏ đan xen. Nhìn gần từng chiếc lông thì rời rạc, nhưng ghép lại trên thân chim, chúng tạo kết cấu sần sùi và loang lổ như vỏ cây phủ địa y.

Hai dạng màu ở một số loài. Nhiều loài cú mèo có cá thể màu xám và cá thể màu nâu đỏ trong cùng một quần thể. Một giả thuyết cho rằng mỗi dạng hợp với một kiểu vỏ cây hay một kiểu môi trường khác nhau, và sự đa dạng này làm kẻ săn khó học một mẫu chung.

Cú muỗi mang màu của lá khô. Lông cú muỗi mịn hơn, pha nâu, xám, đen, trắng ngà như một lớp lá mục. Khi nằm trên mặt đất phủ lá hay trên một cành nằm ngang, nó gần như biến mất, chỉ lộ ra khi bay vụt lên lúc người đi tới rất gần.

Mép lông mềm như nhung. Ở cú, mép lông cánh có răng cưa mềm giúp bay gần như không tiếng động. Đặc điểm này phục vụ săn mồi hơn là nguỵ trang, nhưng cũng làm bề mặt lông mờ, không bóng, khó phản chiếu ánh sáng như lông chim khác.

Tư thế dựng người: cú mèo biến thành mẩu cành gãy

Khi phát hiện có kẻ lạ tới gần trong ban ngày, nhiều loài cú mèo không bay đi ngay mà chuyển sang một tư thế đặc biệt. Diễn biến thường như sau.

  1. Ép sát lông. Lông toàn thân áp chặt vào người, thân chim thon lại, mất dáng tròn tròn bình thường.
  2. Kéo dài thân. Chim duỗi thẳng người theo chiều đứng, có khi nghiêng nhẹ theo hướng cành, trông như một mẩu cành gãy chĩa lên.
  3. Dựng túm lông tai. Hai túm lông trên đầu vểnh thẳng, làm đường viền đỉnh đầu lởm chởm như đầu cành cụt, thay vì đường tròn dễ nhận ra.
  4. Khép mắt thành khe. Đôi mắt vàng hay cam, thứ dễ lộ nhất, chỉ còn hai đường mảnh. Chim vẫn nhìn được qua khe hẹp ấy.
  5. Giữ yên và xoay chậm theo kẻ lạ. Nếu người quan sát đi vòng, chim có thể xoay rất chậm để luôn giữ mặt hẹp về phía người, như một cột vỏ cây.

Nhiều người lần đầu thấy cảnh này qua ống nhòm tưởng con cú “gầy đi một nửa”. Tư thế này nhanh chóng trở lại bình thường khi kẻ lạ đi khỏi. Nếu bạn thấy cú mèo đang dựng người, đó là dấu hiệu nó đã căng thẳng vì bạn, nên lùi ra xa.

Cú muỗi chọn chỗ nằm hợp với chính bộ lông của mình

Cú muỗi không có túm lông tai, cũng không đứng thẳng được như cú mèo. Thay vào đó, khi đậu trên cành, chúng nằm dọc theo cành chứ không vắt ngang như phần lớn loài chim, thân và đầu kéo thành một khối liền với cành, nhìn như một mấu sần. Khi nghỉ trên mặt đất, chúng nằm bẹp, mắt khép hờ.

Ở một số loài chim nằm đất, có quan sát cho thấy chúng chọn chỗ nghỉ có màu và độ loang gần với bộ lông của chính cá thể đó. Điều này gợi ý con chim “biết” mình trông như thế nào và chọn nền phù hợp, dù cơ chế cụ thể vẫn chưa được làm rõ. Đây là một trong những câu hỏi thú vị về mối liên hệ giữa nguỵ trang và hành vi.

Cú muỗi đẻ trứng thẳng trên mặt đất, không làm tổ. Trứng thường có vân loang như sỏi đá, còn chim mẹ ngồi ấp thì chính bộ lông là tấm áo che cho cả tổ. Vì thế mùa sinh sản là lúc cú muỗi nhạy cảm nhất với người đi lại ở bãi đất trống ven rừng.

So sánh cú mèo, cú muỗi và những chim nguỵ trang ban ngày khác

Bảng dưới đặt hai nhóm cạnh vài loài chim khác cũng dùng nguỵ trang khi nghỉ, để thấy các lời giải khác nhau cho cùng một bài toán.

LoàiNơi nghỉ ban ngàyMàu lôngHành vi chủ đạo
Cú mèoThân cây, hốc cây, tán dàyXám hoặc nâu đỏ, vằn và đốmDựng người, khép mắt, dựng túm lông tai
Cú muỗiNằm dọc cành, mặt đất phủ láNâu xám như lá mụcNằm bẹp, khép mắt hờ, bay vụt khi quá gần
Cò lửa và các loài diệc nhỏLau sậy ven nướcVằn dọc nâu vàngChĩa mỏ lên trời, đung đưa theo lau
Gà rừng máiMặt đất trong rừngNâu loangNằm im trên ổ, chỉ bay khi bị giẫm gần
Chim dẽ giunBãi bùn ven ruộngVằn nâu đen vàngNằm sát đất, bay vụt ngoằn ngoèo

Dáng chĩa mỏ lên trời của các loài diệc nhỏ trong lau sậy là cùng một nguyên tắc với tư thế dựng người của cú mèo: biến đường viền con chim thành đường viền của thứ xung quanh, ở đây là thân lau thẳng đứng.

Hiểu lầm hay gặp về cú và nguỵ trang của cú

Cú là loài chim gắn với nhiều câu chuyện dân gian, và chuyện nguỵ trang của chúng cũng hay bị hiểu lệch.

  • “Cú ban ngày bị mù nên mới đứng im.” Cú nhìn ban ngày vẫn tốt; mắt chúng chỉ đặc biệt nhạy trong ánh sáng yếu. Đứng im là chiến lược nguỵ trang, không phải vì không thấy đường.
  • “Cú xoay đầu được một vòng tròn.” Cú xoay đầu được rất xa, đủ nhìn thẳng ra sau lưng và hơn thế một chút, nhờ cổ có nhiều đốt sống và mạch máu được bảo vệ đặc biệt, nhưng không quay trọn một vòng.
  • “Cú mèo là cú con của các loài cú lớn.” Cú mèo là những loài riêng, nhỏ ngay cả khi trưởng thành, chứ không phải chim non.
  • “Cứu cú con rơi xuống đất bằng cách mang về nuôi.” Cú non nhiều loài rời tổ trước khi bay giỏi và vẫn được bố mẹ cho ăn dưới đất hoặc trên cành thấp. Nếu chim non không bị thương, đặt nó lên một cành gần đó và rời đi là cách đúng.

Những câu chuyện gắn cú với điềm xấu cũng khiến loài chim này bị xua đuổi hoặc bị bắt không cần thiết. Trong khi đó, mỗi con cú mèo ăn rất nhiều côn trùng và chuột mỗi đêm, là đồng minh của nhà vườn. Hiểu cách chúng nguỵ trang là bước đầu để biết tôn trọng giấc ngủ ban ngày của chúng.

Tìm cú ban ngày theo tiếng chim nhỏ

Cách hiệu quả nhất để tìm cú đang ngủ không phải là dò từng thân cây, mà là nghe. Chim nhỏ như chích bông, chào mào, chim sẻ, khướu hay kéo đến vây quanh một con cú, nhảy nhót kêu liên tục để xua nó đi. Hành vi này gọi là quấy rối tập thể, và nó tố cáo chỗ cú đang đậu.

  1. Đi chậm trong vườn cây lâu năm, công viên có cây cổ thụ hoặc ven rừng vào buổi sáng.
  2. Nghe những tràng kêu dồn dập, gắt gỏng, kéo dài của nhiều con chim nhỏ tập trung một chỗ, khác hẳn tiếng hót bình thường.
  3. Đứng cách xa, dùng ống nhòm quét vùng chim đang xúm lại, tìm một khối bất động giữa đám chim nhảy nhót.
  4. Tìm thêm dấu vết dưới gốc: vệt phân trắng trên lá, những viên tròn nhỏ chứa lông và xương, là thức ăn khó tiêu cú nhả ra.
  5. Khi tìm thấy, giữ khoảng cách, không gọi to, không bật đèn hay đèn chớp, và rời đi sau vài phút.

Không dùng âm thanh phát lại tiếng cú để dụ chúng lộ diện, và không chia sẻ chỗ cú ngủ lên mạng. Nhiều loài cú ở Việt Nam đang bị săn bắt, buôn bán để nuôi làm cảnh; một bức ảnh kèm vị trí có thể vô tình chỉ đường cho kẻ bắt chim.

Câu hỏi thường gặp

Cú mèo ngủ ban ngày ở đâu?

Cú mèo thường ngủ áp sát thân cây, trong hốc cây hoặc giữa tán lá dày ở vườn cây lâu năm, công viên có cây cổ thụ và ven rừng. Bộ lông vằn giống vỏ cây giúp chúng gần như biến mất.

Vì sao cú mèo kéo dài người và khép mắt khi thấy người?

Đó là tư thế nguỵ trang: ép sát lông, kéo dài thân, dựng túm lông tai và khép mắt thành khe để trông như mẩu cành gãy. Đồng thời đây là dấu hiệu chim đang căng thẳng, người quan sát nên lùi ra xa.

Cú muỗi có phải là cú không?

Không. Cú muỗi là một nhóm chim khác, không cùng họ với cú, chuyên săn côn trùng bay lúc chạng vạng. Chúng giống cú ở chỗ hoạt động đêm và có bộ lông nguỵ trang như lá khô.

Vì sao chim nhỏ hay kêu ầm ĩ quanh một chỗ trong tán cây?

Chim nhỏ thường kéo đến vây quanh cú hoặc rắn để xua đuổi, gọi là quấy rối tập thể. Đi theo những tràng kêu dồn dập ấy là cách người quan sát chim hay dùng để tìm cú đang ngủ ngày.

Túm lông trên đầu cú mèo có phải là tai không?

Không. Đó chỉ là túm lông, không liên quan tới thính giác. Tai thật của cú nằm hai bên đầu, dưới lớp lông. Túm lông giúp phá đường viền tròn của đầu và có thể dùng để biểu lộ trạng thái.

Có nên phát tiếng cú để dụ chúng ra chụp ảnh không?

Không nên. Phát lại tiếng kêu làm chim căng thẳng, phải bỏ giấc ngủ hoặc tưởng có kẻ xâm phạm lãnh thổ. Cũng không nên đăng vị trí chỗ cú ngủ lên mạng vì có thể dẫn kẻ bắt chim tới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138