ThanPhuc.comThán Phục
Kiến trúc sư của tự nhiên

Hải ly xây đập thế nào: răng đốn cây, tiếng nước chảy làm còi báo và hồ nước làm nhà

Hải ly đốn cây bằng răng tự mài, đắp đập cành và bùn, sửa chỗ rò khi nghe tiếng nước chảy, rồi dựng lều có lối vào dưới nước. Cơ chế và tác động lên dòng suối.

A beaver swimming across a calm pond at dusk pushing a leafy branch toward its stick and mud dam, eye-level from the water surface, soft blue and amber light

Hải ly xây đập để biến một con suối cạn thành cái hồ đủ sâu, nơi chúng giấu lối vào nhà dưới mặt nước và cất kho cành cây ăn qua mùa đông. Chúng đốn cây bằng bộ răng cửa tự mài sắc, ghép cành theo dòng chảy, trát bùn và đá vào mặt đón nước, rồi canh đập bằng tai: chỗ nào phát ra tiếng nước chảy róc rách là chỗ đó bị đắp thêm vật liệu.

Hải ly không sống ở Việt Nam; hai loài còn tồn tại là hải ly Bắc Mỹ Castor canadensis và hải ly Á Âu Castor fiber. Nhưng con đập của chúng là ví dụ hiếm hoi về một loài thú thay đổi cả cảnh quan theo ý mình, chỉ đứng sau con người. Bài này đi qua lý do cần hồ, bộ đồ nghề trên cơ thể, các bước dựng đập, cái còi báo bằng âm thanh, căn lều giữa hồ, và cả mặt tốt lẫn mặt phiền toái khi hải ly sửa lại dòng suối.

Vì sao hải ly cần một cái hồ chứ không chỉ một dòng suối

Trên cạn, hải ly chậm chạp và dễ bị sói, gấu, linh miêu bắt. Dưới nước, chúng bơi giỏi và lặn được khá lâu. Chiến lược sống của hải ly vì vậy là kéo nước lại gần mình: một cái hồ đủ sâu để cửa nhà nằm dưới mặt nước, để đi lại giữa nhà và bãi kiếm ăn mà không phải lên bờ nhiều, và để tháo chạy bằng một cú lặn.

Lý do thứ hai là mùa đông. Ở vùng hải ly sống, mặt hồ đóng băng nhiều tháng. Hải ly không ngủ đông; chúng cần ăn suốt mùa lạnh. Trước khi băng phủ, chúng cắm hàng đống cành tươi xuống bùn đáy hồ gần nhà. Nước lạnh dưới lớp băng giữ cành như một tủ lạnh tự nhiên. Muốn kho này hoạt động, hồ phải đủ sâu để không đông cứng tới đáy. Một con suối nông không làm được việc đó.

Đập vì thế không phải sở thích xây cất mà là lời giải cho hai bài toán sống còn: an ninh và thức ăn. Nơi có sẵn hồ sâu hay sông lớn, hải ly thường không xây đập mà đào hang vào bờ. Chi tiết này quan trọng: nó cho thấy hành vi xây đập linh hoạt theo hoàn cảnh chứ không phải động tác lặp lại máy móc.

Bộ đồ nghề hải ly mang trên người

Hải ly là loài gặm nhấm lớn, cơ thể được tiến hoá cho đúng một nghề: đốn cây và làm việc dưới nước. So từng bộ phận với dụng cụ của thợ xây:

Bộ phậnĐặc điểmGiống dụng cụ nào
Răng cửaMọc suốt đời; mặt trước phủ men có sắt màu cam rất cứng, mặt sau mềm hơn nên mòn nhanh hơnLưỡi đục tự mài: càng gặm càng sắc
MôiKhép lại phía sau răng cửaCửa chắn: gặm cành dưới nước mà không sặc nước vào miệng
Hàm và cơ nhaiRất khoẻ, gặm đứt được những thân cây khá toCưa tay chạy bằng cơ
Chi trướcKhéo, cầm nắm được cành, ôm bùn và đáĐôi bàn tay của thợ hồ
Chân sau có màngTo, đạp nước mạnhChân vịt
Đuôi dẹtPhủ vảy, dàyBánh lái khi bơi, chân chống khi ngồi gặm, và còi báo động khi đập mạnh xuống nước
Mắt, tai, mũiCó màng trong suốt che mắt, tai và mũi khép lại khi lặnKính lặn và nút bịt tai

Ngộ nhận hay gặp là hải ly dùng đuôi như cái bay để trát bùn. Quan sát cho thấy chúng chủ yếu dùng chi trước để ôm và đẩy bùn; đuôi giữ thăng bằng và đập nước báo động, ít khi dùng để trát.

Dựng một con đập từ đầu

Không có hai con đập giống nhau, nhưng trình tự quan sát được ở nhiều đập mới khá nhất quán:

  1. Chọn chỗ hẹp trên suối, thường nơi dòng chảy đã bị một khúc gỗ hay tảng đá cản sẵn một phần.
  2. Đốn cây non ven bờ: hải ly gặm quanh gốc thành hình đồng hồ cát cho tới khi cây đổ, rồi cắt thành đoạn vừa kéo.
  3. Kéo hoặc thả trôi các đoạn cành xuống chỗ xây; ở nơi cây xa bờ, chúng đào cả kênh nhỏ để thả gỗ theo nước.
  4. Cắm và xếp cành chéo vào lòng suối, đầu cành thường hướng theo dòng, ghì xuống đáy bằng đá và bùn.
  5. Trát bùn, cỏ, lá và đá nhỏ vào mặt đón nước để bịt khe; áp lực nước lại ép lớp trát chặt hơn vào khung cành.
  6. Nâng dần chiều cao và kéo dài hai cánh đập sang hai bờ khi mực nước dâng.
  7. Tuần tra và sửa chữa suốt mùa, nhất là sau mưa lớn hay khi nước rút bất thường.

Phần lớn đập chỉ dài vài mét tới vài chục mét, nhưng có những đập do nhiều thế hệ hải ly bồi đắp dài tới hàng trăm mét. Một đập lâu năm có cỏ cây mọc trên thân, rễ cây đan vào cành làm khối đập càng vững.

Tiếng nước chảy là cái còi báo động

Làm sao hải ly biết chỗ nào trên đập cần sửa? Các thí nghiệm thực địa đã cho câu trả lời khá bất ngờ. Khi người ta đặt một loa nhỏ phát tiếng nước chảy róc rách cạnh đập, hải ly đến và đắp cành, bùn lên chính cái loa, dù chỗ đó chẳng hề rò. Ngược lại, khi nước rò qua đập một cách êm, không tạo tiếng động, hải ly có thể để yên khá lâu.

Như vậy tiếng nước chảy là một tín hiệu kích hoạt mạnh: nghe thấy là phản ứng đắp vật liệu bật lên. Đây là kiểu quy tắc đơn giản mà hiệu quả, vì trong tự nhiên chỗ nước xối qua đập gần như luôn phát ra âm thanh. Hải ly cũng phản ứng với cảm giác dòng chảy và mực nước hạ, nên tiếng động không phải manh mối duy nhất, nhưng là manh mối dễ chứng minh nhất.

Điều này không làm hải ly kém thông minh đi. Nó cho thấy một công trình phức tạp có thể được giữ vững bởi vài phản xạ chính xác, đặt đúng chỗ. Các kỹ sư thiết kế hệ thống tự động cũng làm y như vậy: không cần máy hiểu toàn bộ công trình, chỉ cần một cảm biến nghe thấy rò rỉ và một phản ứng sửa tại chỗ.

Lều giữa hồ và kho thức ăn dưới lớp băng

Hình dáng. Lều hải ly là một ụ cành cây và bùn, dựng giữa hồ hoặc tựa vào bờ. Bên ngoài trông như đống củi lộn xộn, bên trong có một hay vài khoang khô nằm cao hơn mặt nước.

Lối vào dưới nước. Các đường vào đều mở ra dưới mặt hồ. Thú săn trên cạn không biết lối vào, mà có biết cũng không lặn xuống được. Đây là lý do mực nước do đập giữ trở nên sống còn.

Lỗ thở ở đỉnh. Hải ly trát bùn dày khắp lều nhưng để phần đỉnh thưa hơn cho khí lưu thông. Mùa đông, có khi thấy hơi ấm bốc lên từ đỉnh lều như làn khói mỏng.

Tường đông cứng. Khi trời lạnh, lớp bùn ngoài lều đông lại cứng như đá, biến cả ụ cành thành một pháo đài khó đào phá.

Kho cành dưới băng. Gần lều là bè cành tươi cắm xuống bùn. Suốt mùa đông, hải ly lặn từ lều ra kho, cắn một cành mang về khoang khô để gặm vỏ, rồi đem lõi gỗ trơ ra dùng tiếp làm vật liệu.

Hải ly sửa dòng suối: được và mất

Một con đập biến đoạn suối chảy xiết thành chuỗi hồ và đầm lầy. Vì thế giới sinh thái gọi hải ly là kỹ sư hệ sinh thái. Những thay đổi thường được ghi nhận:

  • Nước được giữ lại lâu hơn trong cảnh quan, giúp vùng xung quanh ẩm hơn trong mùa khô và giảm bớt đỉnh lũ ở hạ lưu.
  • Bùn đất lắng lại sau đập, làm nước phía dưới trong hơn.
  • Ếch nhái, chim nước, côn trùng nước và nhiều loài cá có thêm chỗ sống; cây chết đứng trong hồ trở thành nơi làm tổ của chim.
  • Ngược lại, đập có thể làm ngập đường, ruộng, rừng trồng, và cản đường di chuyển của một số loài cá ngược dòng.
  • Ở nơi hải ly được đưa tới ngoài vùng sống tự nhiên, chúng có thể phá hoại rừng bản địa vì cây ở đó không quen bị gặm.

Hải ly từng bị săn ráo riết lấy lông tới mức biến mất khỏi phần lớn châu Âu và nhiều vùng Bắc Mỹ. Nhờ được bảo vệ và thả lại, quần thể đã phục hồi ở nhiều nơi. Ngày nay một số nhóm phục hồi suối còn dựng những đập cành cây mô phỏng kiểu hải ly để giữ nước và trầm tích, một cách học trực tiếp từ loài vật.

Thí nghiệm đắp đập mini để hiểu vì sao trát bùn mặt đón nước

Hải ly không có ở Việt Nam, nên muốn gặp chúng chỉ có thể xem phim tài liệu hoặc đến các vườn thú có nuôi. Nhưng nguyên lý con đập thì làm thử được ngay ngoài sân. Thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học có thể cho nhóm học sinh làm như sau:

  1. Dùng máng nhựa dài hoặc rãnh đất nghiêng ngoài vườn, cho một dòng nước nhỏ chảy từ vòi.
  2. Nhóm thứ nhất chỉ xếp que và sỏi chắn ngang: nước sẽ lọt qua khe gần như nguyên vẹn.
  3. Nhóm thứ hai xếp que như trên, rồi trát đất sét hoặc bùn lên mặt phía nước chảy tới: mực nước phía trên dâng lên rõ rệt.
  4. Nhóm thứ ba trát bùn vào mặt phía hạ lưu: so sánh xem lớp trát có bị đẩy bung ra không.
  5. Lắng nghe: chỗ nào nước xối qua khe tạo tiếng róc rách, đánh dấu và trát thêm, giống phản xạ của hải ly.
  6. Cuối buổi, cho nhóm viết ba câu: vì sao trát mặt đón nước thì chắc hơn, đập giữ được bao nhiêu nước, và tiếng động giúp tìm chỗ rò thế nào.

Bài học rút ra rất gần với điều hải ly làm: áp lực nước luôn ép từ phía thượng lưu, nên lớp trát đặt ở mặt đó bị nén chặt vào khung cành, còn đặt ở mặt kia thì bị nước đẩy bung. Hải ly không học vật lý nhưng làm đúng điều vật lý đòi hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hải ly xây đập?

Để biến suối nông thành hồ đủ sâu. Hồ sâu giữ lối vào lều dưới mặt nước, an toàn trước thú săn, và giữ kho cành tươi dưới lớp băng mùa đông. Nơi có sẵn sông sâu, hải ly thường đào hang bờ thay vì xây đập.

Răng hải ly vì sao không bị mòn hết?

Răng cửa hải ly mọc suốt đời. Mặt trước phủ lớp men có sắt màu cam rất cứng, mặt sau mềm hơn nên mòn nhanh hơn, nhờ vậy răng tự mài thành lưỡi đục sắc mỗi khi gặm.

Hải ly có sống ở Việt Nam không?

Không. Hai loài hải ly còn tồn tại sống ở Bắc Mỹ và vùng Á Âu phía bắc. Ở Việt Nam chỉ có thể xem hải ly qua phim tài liệu hoặc ở vườn thú có nuôi.

Đập hải ly dài nhất là bao nhiêu?

Phần lớn đập chỉ dài vài mét tới vài chục mét. Một số đập do nhiều thế hệ hải ly bồi đắp dài tới hàng trăm mét và có thể nhìn thấy từ trên cao. Con số cụ thể của từng đập khác nhau tuỳ nguồn đo.

Hải ly có dùng đuôi để trát bùn không?

Hiếm khi. Quan sát cho thấy hải ly chủ yếu dùng chi trước để ôm, đẩy bùn và đá. Đuôi dẹt dùng làm bánh lái khi bơi, chân chống khi ngồi và đập mạnh xuống nước để báo động.

Đập hải ly có hại cho môi trường không?

Trong vùng sống tự nhiên, đập hải ly thường làm giàu đầm lầy, giữ nước và lọc bùn. Nhưng nó có thể làm ngập đường, ruộng, cản cá di chuyển, và gây hại rừng ở nơi hải ly bị đưa tới ngoài vùng sống vốn có.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138