Mực đuôi cụt tàng hình bằng ánh sáng mượn: trong một cơ quan ở mặt bụng, nó nuôi một loài vi khuẩn phát sáng, rồi điều chỉnh luồng sáng chiếu xuống cho khớp với ánh trăng từ trên, để kẻ săn mồi bơi phía dưới không thấy bóng của nó. Mực cung cấp chỗ ở và thức ăn; vi khuẩn cung cấp ánh sáng. Mỗi sáng, mực xả phần lớn vi khuẩn ra biển và để phần còn lại sinh sôi lại cho tới tối.
Câu chuyện của một con mực dài cỡ đốt ngón tay này đã trở thành một mô hình kinh điển để nghiên cứu cộng sinh giữa động vật và vi khuẩn. Nó trả lời những câu hỏi rất lớn: làm sao một con vật chọn được đúng một loài vi khuẩn giữa vô số loài trong nước biển, làm sao vi khuẩn "biết" lúc nào nên sáng, và vì sao hiểu cơ chế ấy lại có thể giúp chống vi khuẩn gây bệnh. Bài dưới đây đi từng bước.
Con mực nhỏ và bài toán cái bóng
Loài được nghiên cứu nhiều nhất là mực đuôi cụt Hawaii (Euprymna scolopes), một loài mực nhỏ thân tròn, sống ở vùng nước nông ven bờ. Ban ngày nó vùi mình dưới cát, chỉ lộ đôi mắt. Đêm xuống, nó chui ra săn tôm tép nhỏ gần mặt đáy.
Vấn đề nằm ở ánh trăng và ánh sao. Ở vùng nước nông trong vắt, đêm sáng trăng không hề tối. Một kẻ săn mồi bơi phía dưới, nhìn ngược lên mặt nước bàng bạc, sẽ thấy rất rõ hình bóng đen của bất kỳ con vật nào bơi phía trên. Đây là kiểu săn mồi phổ biến ở biển: nhìn từ dưới lên để bắt con mồi in bóng trên nền sáng.
Lời giải của mực là phát sáng ở mặt bụng với cường độ và màu gần giống ánh sáng từ trên chiếu xuống. Khi đó, nhìn từ dưới lên, cơ thể mực hoà vào nền sáng phía sau, cái bóng biến mất. Cách nguỵ trang này gọi là chiếu sáng ngược, có ở nhiều loài cá, mực, tôm vùng biển sâu và trung tầng. Điểm đặc biệt ở mực đuôi cụt là ánh sáng không do tế bào của nó làm ra, mà do vi khuẩn sống trong nó.
Thí nghiệm cho thấy mực có cơ quan phát sáng hoạt động thì khó bị phát hiện hơn dưới ánh sáng mô phỏng ánh trăng. Mực không có vi khuẩn vẫn sống được trong phòng thí nghiệm, nhưng ngoài tự nhiên chúng mất lớp áo tàng hình.
Tuyển đúng một loài vi khuẩn giữa biển nước
Mực non vừa nở hoàn toàn không có vi khuẩn trong cơ quan phát sáng. Trong nước biển quanh nó có vô số loài vi khuẩn, mà loài cần tìm chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Vậy mà chỉ trong vài giờ, đúng loài ấy đã định cư. Quá trình này diễn ra qua nhiều bước sàng lọc.
- Lùa vào. Bề mặt cơ quan phát sáng của mực non có những phần phụ phủ lông mao. Lông mao đập tạo dòng nước nhỏ, lùa các hạt và vi khuẩn về phía các lỗ nhỏ dẫn vào trong.
- Bẫy nhầy. Mô quanh lỗ tiết ra chất nhầy. Vi khuẩn bị giữ lại thành từng cụm trong nhầy. Ở bước này, loài vi khuẩn phát sáng phù hợp bám và kết cụm tốt hơn các loài khác.
- Đường hầm khắc nghiệt. Để vào sâu, vi khuẩn phải bơi qua những ống dẫn hẹp có các chất kháng khuẩn do mực tiết ra. Loài phù hợp chịu được môi trường này, nhiều loài khác thì không.
- Định cư. Vi khuẩn đến được các khoang bên trong, nhận chất dinh dưỡng từ mô mực và sinh sôi.
- Đóng cửa. Khi đúng loài đã định cư, chính tín hiệu từ vi khuẩn làm các phần phụ có lông mao thoái hoá dần trong vài ngày. Từ đó cơ quan phát sáng không tiếp nhận thêm khách mới.
Bước cuối là ví dụ hiếm thấy về việc vi khuẩn góp phần "nặn" cơ thể động vật: nếu không có vi khuẩn, phần mô ấy không thoái hoá. Các nhà khoa học dùng mô hình này để hiểu cách vi sinh vật ảnh hưởng tới sự phát triển của vật chủ, câu hỏi cũng đang được đặt ra với vi sinh vật đường ruột ở người.
Cảm nhận số đông: vì sao vi khuẩn chỉ sáng khi đủ đông
Một con thì phí công. Một tế bào vi khuẩn phát sáng đơn lẻ trôi giữa biển phát ra lượng ánh sáng quá nhỏ, chẳng có tác dụng gì mà tốn năng lượng. Vì thế ở ngoài biển, loài vi khuẩn này gần như không sáng.
Đếm nhau bằng hoá chất. Mỗi tế bào liên tục tiết ra một lượng nhỏ phân tử tín hiệu. Khi vi khuẩn thưa, phân tử khuếch tán đi mất. Khi vi khuẩn dồn đông trong một không gian kín như cơ quan phát sáng của mực, phân tử tích tụ lại.
Vượt ngưỡng thì bật. Khi nồng độ phân tử tín hiệu vượt một ngưỡng, nó gắn vào một protein điều khiển trong tế bào và bật cụm gen phát sáng. Gần như cùng lúc, cả quần thể bừng sáng. Cơ chế này được gọi là cảm nhận số đông.
Một phát hiện lan rộng. Cảm nhận số đông được khám phá đầu tiên ở các vi khuẩn phát sáng biển, sau đó người ta thấy rất nhiều vi khuẩn khác dùng cơ chế tương tự để quyết định khi nào tạo màng bám, khi nào tiết chất độc. Vi khuẩn gây bệnh thường "chờ" đủ đông mới tấn công để không bị hệ miễn dịch dập tắt sớm.
Ứng dụng đang nghiên cứu. Nếu chặn được tín hiệu, vi khuẩn gây bệnh có thể không bao giờ "biết" mình đủ đông để tấn công. Đây là một hướng tìm thuốc mới ngoài kháng sinh truyền thống, hiện còn ở giai đoạn nghiên cứu.
Nhịp ngày đêm của mực và vi khuẩn
Quan hệ giữa mực và vi khuẩn có nhịp rất đều, khớp với lối sống ngày ngủ đêm săn của mực. Bảng sau tóm tắt một chu kỳ hai mươi bốn giờ theo mô tả của các nhóm nghiên cứu.
| Thời điểm | Mực làm gì | Vi khuẩn ra sao |
|---|---|---|
| Bình minh | Vùi xuống cát; ép cơ quan phát sáng xả phần lớn vi khuẩn ra nước biển | Chỉ còn một phần nhỏ ở lại trong khoang |
| Ban ngày | Ngủ dưới cát; mô cơ quan phát sáng được "dọn" và phục hồi | Phần còn lại sinh sôi nhanh, mật độ tăng dần |
| Chiều tối | Chuẩn bị ra săn | Mật độ vượt ngưỡng, cảm nhận số đông bật gen phát sáng |
| Ban đêm | Săn mồi gần đáy; điều chỉnh độ sáng bụng theo ánh trăng nhờ túi mực, lớp phản quang và thấu kính quanh cơ quan | Phát sáng mạnh, nhận chất dinh dưỡng từ mực |
Việc xả vi khuẩn mỗi sáng có ít nhất hai lợi ích được đưa ra: giúp mực giữ quần thể vi khuẩn tươi mới, khoẻ mạnh, và gieo thêm vi khuẩn phù hợp ra vùng nước quanh nơi mực sống, tăng cơ hội cho thế hệ mực non tiếp theo tìm được đối tác. Còn có bằng chứng cho thấy mô cơ quan phát sáng mang những protein nhận ánh sáng giống ở mắt, như thể cơ quan này cũng "nhìn" được ánh sáng mình phát ra; vai trò cụ thể của chúng đang được nghiên cứu thêm.
Hiểu lầm về biển phát sáng và mực phát sáng
Ở Việt Nam, nhiều người đã thấy cảnh nước biển lấp lánh xanh khi khuấy tay hay khi sóng vỗ ban đêm. Đó có phải cùng một thứ ánh sáng như ở mực đuôi cụt không? Dưới đây là vài điều hay bị lẫn.
- "Biển phát sáng là do vi khuẩn như ở mực." Phần lớn cảnh nước biển sáng lấp lánh khi bị khuấy động ở ven bờ là do các loài tảo đơn bào trôi nổi phát sáng khi bị va chạm, không phải do vi khuẩn cộng sinh. Hai hiện tượng cùng dùng phản ứng hoá học tạo ánh sáng nhưng sinh vật khác nhau.
- "Mực nào cũng phát sáng." Không. Nhiều loài mực có cơ quan phát sáng, có loài tự tạo ánh sáng bằng tế bào của mình, có loài nuôi vi khuẩn như mực đuôi cụt, và cũng có nhiều loài không phát sáng.
- "Ánh sáng sinh học nóng như bóng đèn." Ánh sáng sinh học gần như không toả nhiệt; phần lớn năng lượng hoá học chuyển thành ánh sáng.
- "Vi khuẩn phát sáng là dấu hiệu thức ăn có độc." Đôi khi mực, cá biển tươi để trong tủ lạnh qua đêm phát ánh xanh mờ trong bóng tối, do các vi khuẩn biển phát sáng sinh sôi trên bề mặt. Ánh sáng tự nó không phải chất độc, nhưng cho thấy vi khuẩn đang phát triển; thực phẩm ấy cần được đánh giá độ tươi như bình thường.
Nếu muốn xem tận mắt hiện tượng biển phát sáng, hãy chọn đêm không trăng ở bãi biển vắng đèn, khuấy nhẹ nước nông bằng tay hoặc bước chậm trên cát ướt mép sóng. Đừng bắt sinh vật phát sáng đem về; chúng chỉ sáng trong môi trường tự nhiên của mình.
Vì sao một con mực nhỏ lại quan trọng với khoa học
Trong cơ thể người có vô số vi sinh vật, sống thành những cộng đồng hàng trăm, hàng nghìn loài. Nghiên cứu cộng đồng ấy rất khó vì quá nhiều loài cùng tác động. Mực đuôi cụt chỉ có một loài vi khuẩn trong cơ quan phát sáng, nên các nhà khoa học có thể thay đổi từng yếu tố: cho mực non gặp vi khuẩn bị tắt gen phát sáng, vi khuẩn thiếu khả năng bơi, hay vi khuẩn không tiết được tín hiệu, rồi xem chuyện gì xảy ra.
Kết quả của những thí nghiệm ấy rất rõ ràng. Vi khuẩn bị tắt gen phát sáng vẫn vào được cơ quan nhưng không giữ được chỗ lâu dài, như thể mực "kiểm tra" và đuổi những vị khách không làm việc. Vi khuẩn không bơi được thì không vào nổi. Từng chi tiết của mối quan hệ đều có người canh cổng.
Từ một con mực nhỏ, người ta học được những nguyên tắc chung: vật chủ chọn lọc vi khuẩn bằng nhiều lớp sàng, vi khuẩn góp phần định hình cơ thể vật chủ, và quan hệ được duy trì nhờ cơ chế kiểm tra liên tục. Những nguyên tắc này đang giúp hiểu thêm về vi sinh vật trong ruột người, trên rễ cây hay trong cơ thể côn trùng.
Câu hỏi thường gặp
Mực đuôi cụt có tự phát sáng được không nếu không có vi khuẩn?
Không. Ánh sáng ở cơ quan phát sáng của mực đuôi cụt do vi khuẩn cộng sinh tạo ra. Mực không có vi khuẩn vẫn sống được trong phòng thí nghiệm nhưng không phát sáng, nên mất khả năng xoá bóng dưới ánh trăng.
Vì sao mực lại xả bớt vi khuẩn mỗi sáng?
Mỗi bình minh, mực thải phần lớn vi khuẩn ra nước biển. Phần còn lại sinh sôi trở lại trong ngày. Cách này giúp giữ quần thể vi khuẩn khoẻ mạnh và gieo vi khuẩn phù hợp ra môi trường cho mực non tìm được đối tác.
Cảm nhận số đông là gì?
Đó là cơ chế vi khuẩn tiết phân tử tín hiệu và đo nồng độ của nó để biết quần thể đã đủ đông chưa. Khi vượt ngưỡng, cả quần thể đồng loạt bật một hành vi, như phát sáng, tạo màng bám hay tiết chất độc.
Biển phát sáng ở Việt Nam có giống mực phát sáng không?
Không hẳn. Cảnh nước biển sáng lấp lánh khi khuấy động ở ven bờ phần lớn do tảo đơn bào trôi nổi phát sáng khi bị va chạm. Mực đuôi cụt dùng vi khuẩn sống trong cơ thể mình. Cả hai đều là phát sáng sinh học nhưng sinh vật khác nhau.
Mực có điều chỉnh được độ sáng không?
Có. Quanh cơ quan phát sáng có túi mực dùng như màn chập, lớp phản quang và thấu kính giúp mực điều chỉnh cường độ và hướng ánh sáng cho khớp với ánh trăng phía trên. Cơ chế cảm nhận chính xác còn được nghiên cứu.
Nghiên cứu mực đuôi cụt có ích gì cho con người?
Mô hình này giúp hiểu cách động vật chọn lọc và sống chung với vi khuẩn, và cơ chế cảm nhận số đông của vi khuẩn. Đó là nền tảng cho hướng tìm thuốc chặn tín hiệu của vi khuẩn gây bệnh thay vì chỉ dùng kháng sinh.