Mực nang nguỵ trang không phải bằng cách chép từng viên sỏi dưới đáy, mà bằng cách nhìn nhanh nền xung quanh rồi chọn một trong ba kiểu hoa văn: đều màu, lốm đốm hoặc mảng tương phản lớn để phá vỡ đường viền cơ thể. Quyết định ấy dựa chủ yếu vào kích thước và độ tương phản của các mảng sáng tối gần nó, so với kích thước của một mảng trắng trên chính lưng mực.
Nhờ quy luật khá đơn giản đó, các nhà sinh học có thể “ra đề” cho mực nang bằng những tấm nền ô vuông và đoán trước nó sẽ khoác hoa văn gì. Phần dưới đây đi qua ba kiểu hoa văn, cách mực nang đọc nền, màn chớp sóng tối dùng khi săn, chiếc mai xốp giúp nó lơ lửng, và cách bạn tự tìm hiểu về loài này từ một mảnh mai mực nhặt trên bãi biển.
Ba kiểu hoa văn mực nang hay dùng
Kiểu đều màu hoặc lấm tấm mịn. Khi nằm trên nền cát mịn, bùn hay đáy đồng màu, mực nang giữ toàn thân một tông, có khi rắc thêm những chấm rất nhỏ. Không có mảng nào nổi lên để mắt kẻ săn bám vào, cơ thể chìm vào nền như một gò cát thấp.
Kiểu lốm đốm. Trên nền sỏi nhỏ, vụn vỏ sò, đá có kích thước nhỏ hơn thân mực một chút, nó chuyển sang những đốm sáng tối xen kẽ cỡ vừa. Hoa văn này mô phỏng độ “lổn nhổn” của nền chứ không vẽ lại chính xác từng viên.
Kiểu mảng tương phản phá vỡ đường viền. Khi xung quanh có những viên đá sáng to cỡ mảng trắng trên lưng nó, mực nang bật lên các mảng lớn trắng và sẫm rất rõ, kèm sọc ngang qua mắt. Lúc này nó không cố hoà màu mà cố cắt hình dáng mình ra thành nhiều mảnh, để mắt kẻ săn đọc thành vài viên đá rời thay vì một con mực.
Pha trộn giữa các kiểu. Trong tự nhiên, nền hiếm khi chỉ có một loại hạt, nên mực nang thường trộn các kiểu với nhau theo vùng cơ thể: phần đầu lốm đốm, phần thân có mảng trắng, viền vây nhạt. Ba kiểu trên là ba cực, còn hoa văn thật là những điểm nằm giữa.
Mực nang đọc nền như thế nào
Các thí nghiệm đặt mực nang lên nền ô bàn cờ trắng đen với ô to nhỏ khác nhau cho phép mô tả quá trình ra quyết định khá rõ. Có thể hình dung nó theo các bước sau.
- Ước lượng độ tương phản. Nếu nền gần như đồng màu, không có mảng nào sáng hẳn hay tối hẳn, mực chọn kiểu đều màu.
- Ước lượng kích thước các mảng sáng. Nếu có mảng sáng rõ, nó so kích thước những mảng đó với mảng trắng trên lưng mình.
- Mảng sáng nhỏ hơn nhiều so với mảng trắng trên lưng: chọn kiểu lốm đốm.
- Mảng sáng xấp xỉ mảng trắng trên lưng: chọn kiểu mảng tương phản lớn, bật mảng trắng thật rõ.
- Mảng sáng to hơn thân mực nhiều: thường quay về kiểu đều màu hoặc lốm đốm nhẹ, vì lúc đó một mảng trắng nhỏ sẽ lạc lõng.
- Xét thêm vật nổi ba chiều. Khi có cọc, rong hay đá cao bên cạnh, mực nang hay dựng các gai da và nâng tua, bắt chước hình khối gần nhất.
Điều thú vị là mực nang chỉ cần những thông tin thô ấy, không cần biết nền màu gì. Cũng giống bạch tuộc, mắt mực nang chỉ có một loại tế bào cảm quang. Bù lại, nó nhạy với ánh sáng phân cực, thứ mắt người không nhận ra, và có thể dùng nó để phát hiện con mồi có vỏ óng hay trao tín hiệu với đồng loại.
Màn chớp sóng tối: từ nguỵ trang chuyển sang săn mồi
Nguỵ trang của mực nang không chỉ để trốn. Khi tiến sát một con tôm hay cá nhỏ, nhiều loài mực nang bật một màn trình diễn mà người lặn hay gọi là sóng mây trôi: những dải màu sẫm chạy liên tục từ đầu xuống đuôi trên tấm lưng sáng, đều như sóng gợn. Con mồi đứng trước màn ấy thường khựng lại.
Vì sao con mồi khựng lại thì vẫn đang được bàn. Một cách giải thích là chuyển động dồn dập làm hệ thị giác của con mồi bận xử lý, khiến nó không nhận ra cái bóng đang áp sát. Một cách khác cho rằng các dải tối giống bóng của vật lớn bơi qua phía trên, khiến con mồi chọn cách đứng im thay vì bỏ chạy. Chữ “thôi miên” mà nhiều đoạn phim dùng là cách nói hình ảnh, không phải mô tả khoa học.
Sau màn chớp là cú bắt. Mực nang có hai tua dài thu gọn trong túi, bình thường không thấy. Khi đủ gần, hai tua bắn ra cực nhanh, đầu tua có giác bám tóm lấy con mồi rồi kéo về giữa tám tay ngắn. Toàn bộ cú bắt diễn ra quá nhanh để mắt thường theo kịp, chỉ xem phim quay chậm mới thấy rõ.
Chiếc mai xốp: vì sao mực nang lơ lửng được ngay trên đáy
Để nguỵ trang sát đáy, mực nang phải giữ thân lơ lửng chỉ cách cát vài phân mà không tốn sức. Việc ấy nhờ chiếc mai nằm trong thân, thứ người ven biển vẫn gọi là mai mực. Mai làm từ chất đá vôi, bên trong chia thành rất nhiều ngăn mỏng xếp chồng như các tầng nhà rất thấp, ngăn cách bởi những trụ nhỏ.
Mực nang điều chỉnh tỉ lệ khí và chất lỏng trong các ngăn ấy. Bơm bớt chất lỏng ra, khí chiếm chỗ, mai nhẹ đi và con vật nổi lên; cho chất lỏng vào, nó chìm xuống. Nguyên lý giống tàu ngầm điều chỉnh két nước, chỉ có điều mực nang làm bằng cách trao đổi muối và nước qua màng tế bào, chậm nhưng rất tiết kiệm năng lượng.
Cũng vì chiếc mai này mà mực nang không xuống được quá sâu: các ngăn chỉ chịu được áp lực nước tới một giới hạn, vượt quá thì mai có thể vỡ. Đó là một lý do khiến phần lớn loài mực nang sống ở vùng nước ven bờ và thềm lục địa, nơi đáy có cát, sỏi và rạn, cũng là nơi lối nguỵ trang đáy phát huy tác dụng nhất.
Nhờ vậy mực nang có thể treo người bất động trên đáy, vây viền quanh thân gợn nhẹ để giữ thăng bằng. Một vật bất động thì khó bị phát hiện hơn hẳn vật đang bơi, nên chiếc mai và làn da đổi màu bổ trợ nhau. Bạch tuộc không có mai, phải bám vào đá; mực ống bơi nhanh ngoài khơi thì dựa vào tốc độ hơn là nguỵ trang đáy.
Mực nang, bạch tuộc và mực ống: ba họ hàng, ba cách sống
Ba nhóm động vật thân mềm chân đầu này đều đổi màu bằng túi sắc tố, nhưng cách sống khác nhau làm cách dùng nguỵ trang cũng khác.
| Đặc điểm | Mực nang | Bạch tuộc | Mực ống |
|---|---|---|---|
| Bộ xương trong | Mai đá vôi nhiều ngăn | Không có | Một phiến mỏng như nhựa |
| Nơi sống chính | Sát đáy cát, sỏi, rạn | Hang đá, khe san hô | Tầng nước mở |
| Kiểu nguỵ trang chủ đạo | Chọn một trong ba hoa văn theo nền | Ép dẹt, nổi gai, đổi hình dạng | Đổi độ trong, ánh bạc, có loài phát sáng |
| Cách bắt mồi | Lơ lửng tiếp cận, bắn hai tua dài | Bò tới, trùm tay lên mồi | Bơi đuổi, dùng hai tua dài |
| Dấu vết dễ thấy trên bãi biển | Mai mực trắng trôi dạt | Vỏ ốc vỏ cua trước hang | Hiếm khi thấy |
Nhìn bảng này dễ hiểu vì sao mực nang là đối tượng được nghiên cứu nguỵ trang nhiều nhất: nó vừa sống sát nền, vừa không giấu mình trong hang, nên mọi hoa văn đều phải “khai báo” với môi trường xung quanh.
Tìm hiểu mực nang từ một mảnh mai mực nhặt trên bãi biển
Ở nhiều bãi biển Việt Nam, sau những đợt gió mạnh hay mùa mực, mai mực trắng thường dạt vào bờ. Đây là cách an toàn để bạn và trẻ nhỏ tìm hiểu loài này mà không đụng tới con vật sống.
- Nhặt một mảnh mai còn nguyên, rửa nước ngọt cho sạch cát rồi phơi khô.
- Bẻ một góc nhỏ ở phần mỏng, soi bằng kính lúp: bạn sẽ thấy các tầng ngăn mỏng xếp chồng nhau, đó là chỗ mực nang chứa khí và chất lỏng.
- Thả mảnh mai khô vào chậu nước, nó nổi; để ngâm lâu cho nước thấm vào các ngăn, nó nổi thấp dần. Đó là mô hình thô cho cách mực nang lên xuống.
- Đo chiều dài mai và hỏi trẻ thử đoán con mực lúc còn sống to cỡ nào, vì mai dài gần bằng thân.
- Không mua mai mực mài sẵn có tẩm màu, và không mang về những con mực còn sống dạt vào bờ; nếu thấy con còn cử động, đặt lại xuống nước sâu.
Một thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về thân mềm có thể dùng chính mảnh mai này làm đồ dùng trực quan: vừa cầm nhẹ tay, vừa thấy cấu trúc nhiều ngăn, rồi nối sang câu hỏi “vì sao mực nang cần lơ lửng sát đáy để nguỵ trang”.
Những điều hay bị hiểu sai về mực nang
Mực nang ít được nhắc tới trên mạng hơn bạch tuộc, nên các hiểu lầm về nó thường đến từ việc lẫn lộn với các loài khác.
- “Mực nang và mực ống là một.” Mực nang thân dày, có mai đá vôi, sống sát đáy; mực ống thân thon dài, sống ở tầng nước mở và chỉ có một phiến mỏng trong thân.
- “Mực nang chép đúng màu nền.” Nó chép độ tương phản và kích thước hoa văn, còn màu thì không phân biệt được theo cách mắt người phân biệt.
- “Mực nang phun mực để tàng hình.” Mực phun ra tạo một đám mây sẫm hoặc một khối nhầy có hình dạng gần giống thân để đánh lạc hướng, rồi con vật đổi màu nhạt và bỏ đi. Mực là chiêu thoát thân, không phải nguỵ trang chính.
- “Màn sóng tối là để làm đẹp.” Phần lớn quan sát cho thấy màn ấy xuất hiện lúc săn mồi hoặc lúc giao tiếp với đồng loại, có mục đích cụ thể.
Biết những điểm này giúp bạn xem các đoạn phim về mực nang với con mắt tỉnh táo hơn: thấy con vật đổi từ đều màu sang mảng tương phản khi bơi ngang qua một bãi sỏi, bạn sẽ đoán được vì sao nó làm vậy.
Câu hỏi thường gặp
Mực nang có mấy kiểu nguỵ trang chính?
Có thể chia thành ba kiểu: đều màu hoặc lấm tấm mịn trên nền đồng nhất, lốm đốm trên nền sỏi nhỏ, và mảng tương phản lớn để phá vỡ đường viền khi xung quanh có đá sáng to. Trong tự nhiên, mực nang thường pha trộn các kiểu này.
Mực nang dựa vào đâu để chọn hoa văn?
Chủ yếu dựa vào độ tương phản của nền và kích thước các mảng sáng so với mảng trắng trên lưng nó. Những thông tin thô này đủ để chọn kiểu hoa văn phù hợp mà không cần nhận biết màu.
Mai mực nang dùng để làm gì?
Mai là bộ xương trong bằng chất đá vôi chia thành rất nhiều ngăn nhỏ. Mực nang điều chỉnh lượng khí và chất lỏng trong các ngăn để nổi hoặc chìm, nhờ đó lơ lửng sát đáy mà không tốn sức.
Vì sao con mồi đứng im khi mực nang chớp sóng tối trên lưng?
Cơ chế chính xác chưa được thống nhất. Có ý kiến cho rằng chuyển động dồn dập làm con mồi phân tâm, có ý kiến cho rằng các dải tối giống bóng vật lớn khiến con mồi chọn đứng yên. Chữ thôi miên chỉ là cách nói hình ảnh.
Mực nang có nhìn được ánh sáng phân cực không?
Có. Mắt mực nang nhạy với hướng dao động của ánh sáng, điều mắt người không cảm nhận được. Khả năng này có thể giúp nó nhận ra con mồi có bề mặt phản chiếu và trao đổi tín hiệu với đồng loại.
Nhặt mai mực trên bãi biển có ảnh hưởng gì tới mực nang không?
Mai dạt vào bờ là của những con mực đã chết, nên nhặt về quan sát không ảnh hưởng tới quần thể sống. Chỉ cần tránh mang về con mực còn sống và không đào bới, lật đá ở vùng triều.