ThanPhuc.comThán Phục
Nguỵ trang và bắt chước

Tắc kè hoa đổi màu để làm gì: tinh thể nano trong da và ngộ nhận “đổi theo nền”

Tắc kè hoa đổi màu chủ yếu để báo tâm trạng với đồng loại và điều hoà thân nhiệt, nhờ lưới tinh thể nano co giãn trong da chứ không phải nhờ sắc tố mới.

A green chameleon gripping a thin twig, its skin shifting to bright yellow and orange bands, side profile macro shot, blurred rainforest leaves behind, warm afternoon light

Tắc kè hoa đổi màu chủ yếu để nói chuyện với đồng loại và để điều hoà thân nhiệt, còn việc hoà theo màu nền chỉ là một phần nhỏ và thường bị kể quá lên. Cơ chế cũng khác hẳn bạch tuộc: thay vì kéo căng túi sắc tố, tắc kè hoa thay đổi khoảng cách giữa những tinh thể cực nhỏ trong da, làm ánh sáng phản chiếu chuyển từ xanh lam sang vàng, cam hay đỏ.

Phần dưới đây giải thích loại màu không cần sắc tố ấy hình thành ra sao, vì sao một con đực đang giận lại rực rỡ hơn hẳn con đang ngủ, lớp da thứ hai dưới sâu dùng để làm gì, và những loài thằn lằn ở Việt Nam hay bị gọi nhầm là tắc kè hoa mà bạn có thể quan sát ngay ở bờ rào.

Tắc kè hoa là loài nào, sống ở đâu

Tên tắc kè hoa trong sách vở dùng cho một họ thằn lằn có thân dẹt hai bên, đuôi cuộn được quanh cành, chân chia thành hai cụm ngón như cái kẹp và đôi mắt mỗi bên xoay độc lập. Phần lớn các loài sống ở châu Phi, đặc biệt là đảo Madagascar, một số ít ở Nam Âu, Trung Đông và Nam Á. Việt Nam không có loài tắc kè hoa hoang dã nào thuộc họ này.

Vì vậy những con “tắc kè hoa” người Việt hay kể là thấy ngoài vườn thật ra là các loài nhông và thằn lằn khác, nhất là nhông có mào dọc lưng, con đực mùa sinh sản đỏ rực cả đầu và cổ. Chúng cũng đổi màu, nhưng chậm và trong phạm vi hẹp hơn. Còn những con tắc kè hoa xanh lá mắt lồi bán ở cửa hàng thú cảnh là hàng nhập khẩu, nhiều con bị bắt từ tự nhiên.

Phân biệt cho rõ từ đầu để tránh hai nhầm lẫn: tưởng rằng mọi thằn lằn đổi màu đều dùng cùng một cơ chế, và tưởng rằng loài vật ngoài vườn nhà mình có khả năng đổi màu ngoạn mục như trong phim tài liệu. Tắc kè hoa thật có cơ chế riêng mà các loài nhông chỉ có ở mức đơn giản hơn.

Màu không cần sắc tố: lưới tinh thể co giãn hoạt động thế nào

Màu xanh lá của tắc kè hoa không phải do sắc tố xanh. Nó là tổng của hai phần: lớp sắc tố vàng phía trên và ánh xanh lam phản chiếu từ một lớp tế bào đặc biệt bên dưới. Lớp bên dưới này mới là chỗ thú vị.

  1. Trong lớp tế bào ánh kim có rất nhiều tinh thể nhỏ làm từ một chất tên là guanin, xếp thành lưới đều đặn như các quả cam xếp trong thùng.
  2. Ánh sáng chiếu vào lưới bị phản xạ chọn lọc. Khoảng cách giữa các tinh thể quyết định màu nào được dội mạnh nhất, giống như váng dầu mỏng hay mặt bong bóng xà phòng cho ra màu tuỳ độ dày.
  3. Khi con vật bình tĩnh, các tinh thể xếp sát nhau và lưới phản chiếu mạnh ánh xanh lam. Xanh lam cộng với lớp vàng phía trên cho ra màu xanh lá quen thuộc.
  4. Khi con vật bị kích thích, tế bào phồng lên và lưới giãn ra. Khoảng cách tăng làm ánh phản chiếu chuyển sang bước sóng dài hơn: xanh lục, vàng, cam, đôi khi gần đỏ.
  5. Khi bình tĩnh lại, lưới co về và con vật trở về tông xanh. Quá trình đi và về mất từ vài giây tới vài phút.

Loại màu sinh ra từ cấu trúc chứ không từ sắc tố này gọi là màu cấu trúc. Lông chim bói cá, cánh một số loài bướm xanh ánh kim cũng có màu theo cách tương tự, nhưng tắc kè hoa đặc biệt ở chỗ nó chủ động thay đổi được cấu trúc ấy trong lúc sống.

Đổi màu để làm gì: ba mục đích theo thứ tự quan trọng

Nói chuyện với đồng loại. Đây là lý do chính được nhiều quan sát ủng hộ. Hai con đực gặp nhau sẽ cùng sáng màu lên, con nào rực rỡ hơn và đổi màu nhanh hơn thường thắng cuộc đối đầu mà không cần cắn nhau. Con cái đã giao phối hoặc không sẵn sàng thì chuyển sang màu tối, có khi điểm thêm đốm sặc sỡ để từ chối con đực.

Điều hoà thân nhiệt. Là loài máu lạnh, tắc kè hoa cần sưởi nắng. Buổi sáng, nhiều con sẫm màu lại để hấp thụ nhiệt nhanh hơn; khi đã đủ ấm, chúng nhạt màu để phản xạ bớt. Một lớp tế bào ánh kim thứ hai, nằm sâu hơn, có tinh thể to và xếp lộn xộn, được cho là giúp phản xạ một phần tia hồng ngoại từ mặt trời.

Hoà vào nền. Màu xanh nghỉ ngơi của tắc kè hoa đã khớp với tán lá, nên phần lớn thời gian chúng không cần đổi gì để nguỵ trang. Khi gặp chim săn mồi, có loài chuyển sang tông nhạt hoặc sẫm hơn, và có nghiên cứu ghi nhận cách phản ứng khác nhau tuỳ kẻ săn là chim hay rắn. Nhưng chúng không chép hoa văn nền như bạch tuộc hay cá bơn.

Ban đêm khi ngủ. Một chi tiết người nuôi hay để ý: tắc kè hoa ngủ thường nhạt màu hơn hẳn ban ngày. Lúc ấy hệ thần kinh nghỉ, lưới tinh thể ở trạng thái thả lỏng, và con vật trông nhợt như đã chết dù hoàn toàn bình thường.

Đọc một cuộc chạm trán giữa hai con đực

Cảnh dễ thấy nhất về chức năng giao tiếp của màu là khi hai con tắc kè hoa đực gặp nhau trên cùng một cành. Trong phim tài liệu và ở các khu nuôi nghiên cứu, diễn biến thường đi theo trình tự gần giống nhau.

  1. Nhận ra nhau. Mỗi bên xoay một mắt về phía đối thủ, mắt kia vẫn canh xung quanh. Màu lúc này còn ở tông nghỉ.
  2. Sáng màu lên. Cả hai cùng chuyển sang những sọc và mảng sáng, thường vàng, cam hoặc lam tuỳ loài; thân dẹt ra và nghiêng sang để khoe diện tích lớn nhất.
  3. Phồng họng, há miệng. Con nào tự tin thì tiến lên chậm, màu càng đậm. Người quan sát ghi nhận rằng tốc độ sáng màu cũng là một tín hiệu: con đổi nhanh hơn hay chiếm ưu thế.
  4. Một bên chịu thua. Con yếu thế sẫm màu lại, có khi chuyển gần như nâu đen, rồi lùi xuống cành thấp. Phần lớn cuộc đối đầu kết thúc ở bước này, không có vết cắn nào.
  5. Nếu không ai lùi. Hai con mới lao vào đẩy, cắn nhau, đây là trường hợp tốn kém và hiếm hơn.

Chuỗi này cho thấy màu ở tắc kè hoa giống một kiểu ngôn ngữ để tránh đánh nhau thật. Vì vậy người nuôi để hai con đực nhìn thấy nhau qua vách kính có thể làm chúng căng thẳng kéo dài, một lý do nữa khiến việc nuôi loài này không đơn giản.

Các cách tạo màu ở động vật: tắc kè hoa đứng ở đâu

Đặt các cơ chế cạnh nhau giúp thấy rằng “đổi màu” là chữ chung cho những thứ rất khác nhau về vật lý.

Kiểu màuNguồn gốcVí dụĐổi được không
Màu sắc tốChất màu hấp thụ một phần ánh sángLông chim sẻ nâu, da ếch vàngĐổi được nếu hạt sắc tố di chuyển trong tế bào
Màu cấu trúc cố địnhCấu trúc nhỏ phản chiếu chọn lọcLông chim bói cá, cánh bướm xanh ánh kimKhông, trừ khi bị ướt hay hỏng
Màu cấu trúc chủ độngLưới tinh thể co giãn đượcTắc kè hoaCó, từ vài giây tới vài phút
Túi sắc tố kéo bằng cơSắc tố trong túi đàn hồiBạch tuộc, mựcCó, dưới một giây
Phát sáng sinh họcPhản ứng hoá học sinh ra ánh sángĐom đóm, sứaBật tắt được ở nhiều loài

Nhìn vào bảng, tắc kè hoa không phải loài đổi màu nhanh nhất mà là loài khai thác màu cấu trúc một cách chủ động hiếm thấy. Các phòng thí nghiệm vật liệu đã chế tạo những tấm màng đổi màu khi bị kéo giãn, dựa trên đúng nguyên lý thay khoảng cách giữa các hạt nhỏ, và đây là lĩnh vực đang được nghiên cứu nhiều.

Quan sát thằn lằn đổi màu ngay ở vườn nhà

Không cần tắc kè hoa thật, bạn vẫn quan sát được hiện tượng đổi màu do tâm trạng và nhiệt độ ở các loài nhông quen thuộc. Bé Na lớp 5 cùng bố có thể làm theo những gợi ý sau trong một buổi sáng nắng.

  • Tìm nhông ở bờ rào, hàng dâm bụt, gốc cây ăn quả vào khoảng tám chín giờ sáng, lúc chúng ra phơi nắng.
  • Ghi lại màu thân khi con vật vừa ra phơi và khi đã nằm nắng một lúc; nhiều con sẫm hơn lúc đầu và nhạt dần sau đó.
  • Vào mùa mưa, để ý con đực có đầu và cổ chuyển đỏ cam, gật gù đầu lên xuống trên một cành cao: đó là màn khoe với con cái và doạ con đực khác.
  • Đứng xa ít nhất vài mét, quan sát bằng ống nhòm hoặc chụp ảnh từ xa; tiến lại gần quá con vật sẽ chạy hoặc sẫm màu vì hoảng.
  • Không bắt, không nhốt vào lọ để “xem đổi màu”, vì lúc bị nhốt nó chỉ thể hiện màu hoảng sợ, không phải màu tự nhiên.

Ghi chép vài buổi như vậy, bạn sẽ thấy rõ một điều mà nhiều người lớn vẫn lẫn: con nhông đổi màu theo nắng và theo việc nó đang làm, chứ không theo màu chiếc lá nó đậu lên.

Ngộ nhận phổ biến và sự thật

Ít loài vật bị gán cho nhiều khả năng không có như tắc kè hoa. Mấy câu sau đây rất hay gặp.

  • “Đặt tắc kè hoa lên tấm vải kẻ ca rô, nó sẽ đổi thành ca rô.” Không. Những hình ảnh như vậy trên mạng thường là ảnh ghép.
  • “Tắc kè hoa đổi được mọi màu.” Mỗi loài chỉ có một dải màu nhất định, tuỳ loại sắc tố và cấu trúc tinh thể của nó.
  • “Con tắc kè kêu ban đêm trong nhà là tắc kè hoa.” Tắc kè kêu “tắc kè” ở Việt Nam là một loài thuộc họ thằn lằn khác, không đổi màu theo kiểu này và sống bám tường, bám cây.
  • “Nuôi tắc kè hoa rất dễ.” Chúng cần nhiệt độ, độ ẩm, tia cực tím và thức ăn sống rất đặc thù, dễ stress và bệnh. Mua bán tắc kè hoa còn góp phần vào việc bắt chúng ra khỏi tự nhiên ở nơi bản địa.

Muốn xem tắc kè hoa thật, cách tốt nhất là tới các vườn thú có chuồng bò sát được chăm sóc đúng cách, hoặc xem phim tài liệu quay ngoài tự nhiên. Ở đó bạn sẽ thấy màu của chúng gắn với hành vi: con đực đứng đối mặt nhau, con cái từ chối, con vật sưởi nắng buổi sớm.

Câu hỏi thường gặp

Tắc kè hoa có đổi màu theo màu nền không?

Chỉ ở mức hạn chế. Màu xanh nghỉ ngơi vốn đã hợp với tán lá, và chúng có thể nhạt hay sẫm đi khi gặp kẻ săn. Nhưng tắc kè hoa không chép hoa văn nền; đổi màu chủ yếu phục vụ giao tiếp và điều hoà thân nhiệt.

Vì sao tắc kè hoa có màu xanh lá?

Màu xanh lá là tổng của lớp sắc tố vàng phía trên và ánh xanh lam do lưới tinh thể bên dưới phản chiếu. Khi lưới giãn ra, ánh phản chiếu chuyển sang vàng cam, và con vật trông vàng hoặc đỏ hơn.

Việt Nam có tắc kè hoa hoang dã không?

Không có loài nào thuộc họ tắc kè hoa sống hoang dã ở Việt Nam. Những con hay bị gọi nhầm là tắc kè hoa ngoài vườn thường là các loài nhông, con đực mùa sinh sản đổi đầu sang đỏ cam.

Tắc kè hoa đổi màu mất bao lâu?

Thường từ vài giây tới vài phút, tuỳ loài và tuỳ mức độ kích thích. Chậm hơn nhiều so với bạch tuộc và mực, vốn đổi được trong chưa đầy một giây nhờ túi sắc tố kéo bằng cơ.

Vì sao tắc kè hoa ngủ lại nhạt màu?

Khi ngủ, hệ thần kinh nghỉ ngơi và lưới tinh thể trong da ở trạng thái thả lỏng, cộng với sắc tố không bị huy động, nên da nhạt hẳn so với ban ngày. Đó là trạng thái bình thường.

Có nên mua tắc kè hoa về nuôi cho trẻ xem đổi màu không?

Không nên. Tắc kè hoa cần điều kiện nuôi rất đặc thù, dễ bệnh khi bị nhốt, và nhiều con trên thị trường bị bắt từ tự nhiên. Quan sát các loài nhông ngoài vườn hoặc xem ở vườn thú là cách tốt hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138