ThanPhuc.comThán Phục
Sinh vật Việt Nam đáng thán phục

Thằn lằn đẻ không cần con đực: nhông cát trinh sản ở cồn cát Việt Nam sinh con ra sao

Có những quần thể nhông cát ở Việt Nam chỉ toàn con cái, tự đẻ trứng nở ra con cái. Trinh sản là gì, vì sao bắt đầu từ lai giống, lợi và hại ra sao.

A slender sand lizard with orange and black side bars basks at the mouth of its burrow on a coastal sand dune at morning, ground level view, warm golden light

Ở một số dải cồn cát ven biển Việt Nam có những quần thể nhông cát chỉ gồm con cái: mỗi con tự đẻ trứng, trứng nở ra con cái gần như giống hệt mẹ về di truyền, không cần con đực thụ tinh. Hiện tượng này gọi là trinh sản, và ở nhông cát nó bắt nguồn từ việc hai loài khác nhau từng lai với nhau.

Nghe có vẻ như chuyện cổ tích, nhưng trinh sản ở bò sát đã được ghi nhận ở nhiều nhóm thằn lằn trên thế giới, và Việt Nam có những loài nhông cát thuộc chi Leiolepis là ví dụ tiêu biểu. Bài dưới đây giải thích: một con thằn lằn cái làm thế nào để tạo ra trứng có thể tự phát triển, vì sao quần thể ấy vẫn khoẻ mạnh, cái giá phải trả là gì, và cách nhận ra nhông cát ngoài thực địa mà không làm hại chúng.

Trinh sản là gì và khác nhân bản ở chỗ nào

Ở phần lớn động vật, một con non thừa hưởng một nửa vật liệu di truyền từ mẹ qua trứng và một nửa từ bố qua tinh trùng. Trinh sản là khi trứng tự phát triển thành con non mà không cần tinh trùng. Từ "trinh sản" ghép từ ý "sinh mà không giao phối". Hiện tượng này khá phổ biến ở côn trùng như rệp và ong, hiếm hơn nhiều ở động vật có xương sống.

Ở bò sát, có hai kiểu cần phân biệt. Kiểu thứ nhất là trinh sản thỉnh thoảng: một con cái của loài bình thường, bị nuôi cách ly lâu ngày, bất ngờ đẻ trứng nở ra con. Điều này đã được ghi nhận ở rắn, kỳ đà và một số loài khác. Kiểu thứ hai là trinh sản bắt buộc: cả loài chỉ có con cái, và đây là cách sinh sản duy nhất của chúng. Nhông cát trinh sản ở Việt Nam thuộc kiểu thứ hai.

Trinh sản không phải nhân bản trong phòng thí nghiệm. Không có ai lấy tế bào ra cấy lại. Đây là một cách sinh sản tự nhiên, trong đó cơ chế tạo trứng của con cái được điều chỉnh để trứng mang đủ bộ nhiễm sắc thể ngay từ đầu, như thể nó đã được "thụ tinh" sẵn. Kết quả là con sinh ra rất giống mẹ, nhưng không tuyệt đối giống, vì vẫn có những đột biến nhỏ tích luỹ qua các thế hệ.

Từ lai giống đến một loài toàn con cái: chuỗi sự kiện được tái dựng

Bằng cách so sánh vật liệu di truyền, các nhà sinh học đã tái dựng được con đường hình thành những loài nhông cát trinh sản. Chuỗi sự kiện được cho là như sau.

  1. Hai loài gặp nhau. Hai loài nhông cát sinh sản hữu tính bình thường, có vùng sống chồng lấn, thỉnh thoảng giao phối với nhau.
  2. Con lai mang hai bộ gen khác nhau. Con lai nhận một bộ nhiễm sắc thể từ loài bố và một bộ từ loài mẹ. Vì hai bộ khác nhau khá nhiều, chúng khó bắt cặp bình thường khi tạo trứng.
  3. Một "lối tắt" xuất hiện. Ở một số con lai cái, tế bào sinh trứng nhân đôi toàn bộ nhiễm sắc thể trước khi phân chia. Nhờ vậy mỗi nhiễm sắc thể có một bản sao giống hệt nó để bắt cặp, quá trình tạo trứng diễn ra suôn sẻ.
  4. Trứng đủ bộ, tự phát triển. Trứng tạo ra mang đủ hai bộ nhiễm sắc thể như cơ thể mẹ, không cần tinh trùng, và phát triển thành con cái.
  5. Dòng con cái lan rộng. Mỗi con cái đều đẻ được, nên dòng này tăng số lượng nhanh và chiếm lấy những dải cồn cát phù hợp, trở thành một loài riêng.

Điều đáng thán phục là con lai, vốn thường hiếm hoặc khó sinh sản ở nhiều nhóm động vật, ở đây lại trở thành điểm khởi đầu của một loài mới. Cũng cần nói rõ: các bước trên là cách giải thích được nhiều bằng chứng di truyền ủng hộ, nhưng chi tiết từng bước ở từng loài nhông cát cụ thể vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Sinh sản hữu tính và trinh sản: được gì, mất gì

Nếu trinh sản tiện như vậy, tại sao phần lớn động vật vẫn cần cả đực lẫn cái? Bảng dưới so sánh hai cách sinh sản theo những điều mà sinh học tiến hoá thường bàn.

Tiêu chíSinh sản hữu tính (có đực, cái)Trinh sản bắt buộc (toàn con cái)
Số con đẻ đượcChỉ con cái đẻ; một nửa quần thể là con đực không đẻMọi cá thể đều đẻ, quần thể tăng nhanh hơn
Cần tìm bạn tìnhCó, tốn thời gian và năng lượngKhông cần
Lập quần thể mớiCần ít nhất một đực và một cáiMột con cái là đủ để lập cả quần thể
Đa dạng di truyềnCao, mỗi con non là tổ hợp mớiThấp, con gần như giống mẹ
Đối phó bệnh và môi trường đổiLinh hoạt hơnDễ tổn thương nếu gặp bệnh hay biến đổi lớn

Đây là lý do các nhà sinh học thường xem trinh sản bắt buộc là một chiến lược "tốt trước mắt". Nó giúp loài chiếm lĩnh nhanh một môi trường ổn định như dải cồn cát ven biển, nhưng về lâu dài có thể gặp khó khi điều kiện sống thay đổi. Nhông cát trinh sản vì thế vừa là một kỳ quan sinh học, vừa là loài nhạy cảm, cần môi trường cát ven biển được giữ gìn.

Một ngày của nhông cát: hang cát, nắng sớm và thân nhiệt

Bất kể là loài trinh sản hay hữu tính, nhông cát sống một đời rất gắn với cát. Chúng đào hang sâu trong cồn cát, có thể có nhiều ngách, dùng để ngủ đêm, tránh nắng gắt buổi trưa và trốn kẻ thù. Mỗi sáng, khi mặt trời lên, nhông bò ra miệng hang, nằm dẹt người phơi nắng. Là loài biến nhiệt, chúng cần sưởi ấm cơ thể trước khi đủ nhanh nhẹn để kiếm ăn.

Khi cát đã nóng lên, nhông chạy rất nhanh giữa các bụi cỏ, ăn lá non, hoa, hạt và côn trùng. Gặp nguy hiểm, chúng lao thẳng về hang, đôi khi chỉ còn thấy vệt cát bay lên. Hai bên sườn của nhiều loài có các vạch màu sặc sỡ, nhất là cam, đỏ và đen, ở loài hữu tính thường đậm hơn ở con đực trong mùa sinh sản. Ở loài toàn con cái, màu sắc ấy vẫn còn, như một dấu vết của tổ tiên hữu tính.

Một tình huống giả định: nhóm bạn đi dạo cồn cát lúc tám giờ sáng thấy những lỗ tròn nhỏ quanh gốc cỏ. Nếu đứng yên chừng mười phút, rất có thể sẽ thấy những cái đầu thò ra, rồi cả thân hình nằm phơi nắng. Đó là cơ hội tốt để quan sát mà không cần bắt hay đào hang.

Quan sát nhông cát mà không làm hại chúng

Nhông cát ở nhiều nơi bị săn bắt làm thực phẩm và bị mất nơi sống do cồn cát bị san lấp. Loài trinh sản còn đặc biệt mong manh vì vùng phân bố hẹp. Khi đi cồn cát, bạn có thể làm những điều sau.

  • Đi vào buổi sáng nắng nhẹ, đứng yên và quan sát từ xa; nhông phản ứng nhanh với bóng người di chuyển.
  • Dùng ống nhòm hoặc ống kính dài để xem vạch màu hai bên sườn, cách nhông nằm dẹt người hấp thụ nắng.
  • Không đào hang, không đổ nước vào hang để bắt, không giẫm lên vùng có nhiều lỗ hang.
  • Không mua, không ăn nhông cát, kể cả khi được giới thiệu là đặc sản; nhiều quần thể đã suy giảm rõ.
  • Ghi lại giờ, nhiệt độ ước chừng và số con thấy được. Những ghi chép nhỏ như vậy có thể giúp ích cho người theo dõi loài.

Với học sinh, cồn cát ven biển là một phòng thí nghiệm ngoài trời: có thể so sánh thời điểm nhông xuất hiện vào ngày nắng và ngày âm u, hoặc ghi lại khoảng cách nhông chạy về hang khi có người đến gần.

Làm sao biết một loài thằn lằn chỉ toàn con cái

Nghe thì đơn giản, nhưng xác định một loài là trinh sản bắt buộc cần nhiều bước kiểm tra. Dấu hiệu đầu tiên thường đến từ thực địa: người khảo sát bắt mẫu nhiều lần ở cùng một vùng mà chỉ gặp con cái, không thấy con đực nào, dù ở loài họ hàng gần tỷ lệ đực cái khá cân bằng. Riêng chuyện này chưa đủ, vì con đực có thể sống ở chỗ khác, xuất hiện vào mùa khác hoặc khó bắt hơn.

Bước tiếp theo là nuôi cách ly trong điều kiện có kiểm soát: một con cái được giữ riêng từ nhỏ mà vẫn đẻ trứng, trứng nở ra con non khoẻ mạnh. Sau đó là phân tích di truyền. Nếu con non gần như trùng khớp với mẹ ở rất nhiều vị trí trên bộ gen, và bộ gen của chúng giống như ghép từ hai loài khác nhau, thì giả thuyết "loài lai trinh sản" được củng cố.

Chính vì cần đủ cả ba loại bằng chứng, những phát hiện về thằn lằn trinh sản thường mất nhiều năm mới được xác nhận. Đây cũng là bài học nhỏ về cách khoa học làm việc: một quan sát lạ chỉ là điểm khởi đầu, phải loại trừ từng cách giải thích khác thì mới đi tới kết luận.

Hiểu lầm hay gặp về trinh sản ở thằn lằn

Con non sinh ra bằng trinh sản là bản sao hoàn hảo của mẹ. Gần giống, không tuyệt đối. Mỗi lần tạo trứng vẫn có thể phát sinh đột biến nhỏ, nên qua nhiều thế hệ các dòng con cái khác nhau chút ít.

Loài toàn con cái thì sẽ sớm tuyệt chủng. Không nhất thiết. Nhiều loài thằn lằn trinh sản trên thế giới đã tồn tại rất lâu. Nhưng đúng là chúng có thể dễ tổn thương hơn khi gặp bệnh mới hay môi trường biến đổi mạnh.

Trinh sản là do môi trường ô nhiễm làm biến đổi. Không. Ở nhông cát, trinh sản bắt nguồn từ việc lai giữa hai loài từ rất lâu, không liên quan tới ô nhiễm hay hoá chất.

Mọi con nhông cát đều trinh sản. Không. Phần lớn các loài nhông cát vẫn sinh sản hữu tính với đủ đực và cái. Chỉ một số loài là toàn con cái.

Câu hỏi thường gặp

Trinh sản ở thằn lằn là gì?

Đó là khi trứng của thằn lằn cái tự phát triển thành con non mà không cần tinh trùng của con đực. Ở loài trinh sản bắt buộc, toàn bộ quần thể chỉ có con cái và đây là cách sinh sản duy nhất.

Vì sao nhông cát trinh sản lại xuất phát từ con lai?

Con lai giữa hai loài nhận hai bộ nhiễm sắc thể khác nhau, khó bắt cặp khi tạo trứng. Ở một số con lai, tế bào sinh trứng nhân đôi nhiễm sắc thể trước khi phân chia, nhờ đó tạo được trứng đủ bộ, tự phát triển.

Con của nhông cát trinh sản có giống hệt mẹ không?

Rất giống nhưng không tuyệt đối, vì vẫn có đột biến nhỏ phát sinh qua các thế hệ. Đa dạng di truyền trong quần thể vì thế thấp hơn nhiều so với loài hữu tính.

Trinh sản có lợi gì cho loài?

Mọi cá thể đều đẻ được, không cần tìm bạn tình, và chỉ một con cái cũng đủ lập quần thể mới. Nhờ vậy loài có thể nhanh chóng chiếm những vùng sống ổn định như cồn cát ven biển.

Ở đâu có thể thấy nhông cát ở Việt Nam?

Nhông cát sống ở các cồn cát ven biển nhiều tỉnh miền Trung và phía Nam. Nên quan sát vào buổi sáng nắng nhẹ, đứng yên từ xa và không đào hang hay bắt chúng.

Rắn và kỳ đà có trinh sản được không?

Đã có những trường hợp con cái rắn và kỳ đà nuôi cách ly lâu ngày tự đẻ trứng nở ra con. Đó là trinh sản thỉnh thoảng, khác với loài toàn con cái như một số nhông cát.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138