ThanPhuc.comThán Phục
Hợp tác và cộng sinh

Tôm gõ và cá bống chung hang: tôm đào, cá canh, một sợi râu làm dây báo động

Dưới đáy cát gần rạn, tôm gõ mắt kém đào hang còn cá bống mắt tinh đứng canh. Tôm luôn giữ râu chạm cá để nhận tín hiệu. Cơ chế, luật chung sống và cách quan sát.

A pale goby fish rests at a sandy burrow entrance while a small snapping shrimp pushes sand out beside it, antenna touching the goby, low macro angle, soft blue light

Tôm gõ và cá bống chung một hang theo kiểu chia việc: tôm gõ thị lực kém nhưng đào hang giỏi, liên tục xúc cát để giữ hang thông; cá bống mắt tinh đứng ở cửa hang canh gác. Mỗi khi tôm ra ngoài đẩy cát, nó luôn giữ ít nhất một sợi râu chạm vào thân cá. Cá thấy nguy hiểm thì vẫy đuôi, tín hiệu truyền qua sợi râu, tôm lập tức lùi vào hang.

Cảnh này có thể bắt gặp ở những bãi cát vụn quanh rạn san hô vùng biển nhiệt đới Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, trong đó có biển Việt Nam. Bài dưới đi qua hai nhân vật, ngôn ngữ báo động của cá, ai được lợi gì, những điều còn chưa rõ, và cách người lặn tiếp cận cặp đôi này mà không làm chúng trốn mất.

Hai nhân vật: người thợ đào và người lính gác

Tôm gõ, còn gọi là tôm súng, là nhóm tôm nhỏ có một càng to bất thường, có khi gần bằng nửa thân. Trong rất nhiều loài tôm gõ, một nhóm sống chung với cá bống. Mắt của chúng bị phần vỏ đầu che phủ một phần, nên chúng thấy rất kém, chủ yếu phân biệt sáng tối. Bù lại, chúng là những thợ đào cần mẫn: dùng càng và chân như chiếc xẻng, đẩy từng đống cát, vỏ vụn ra khỏi hang, gần như suốt ngày.

Cá bống đi cùng thường là những loài cá bống nhỏ, thân dài, sống ở đáy, hay được người chơi lặn gọi chung là cá bống tôm. Chúng có đôi mắt lồi, đặt cao trên đầu, nhìn rõ xung quanh. Cá thường đứng yên ở cửa hang, thân nửa trong nửa ngoài, đầu hướng ra ngoài.

Một hang thường có một cặp tôm và một hoặc hai cá bống. Hang có thể khá phức tạp với nhiều nhánh và buồng, chạy sâu dưới lớp cát. Vì nền cát vụn luôn sụp lở, nếu không có tôm sửa chữa thường xuyên, hang sẽ bị lấp nhanh. Cá bống không tự đào được một hang như vậy; tôm thì không tự canh nổi mình trước cá săn mồi. Mỗi bên có đúng thứ bên kia thiếu.

Cặp đôi này có nhiều tổ hợp: một loài tôm có thể sống với vài loài cá bống, và ngược lại. Nhưng không phải tôm gõ nào, cá bống nào cũng ghép được; quan hệ mang tính chuyên hoá khá cao.

Một lượt ra cửa hang của tôm

Nếu nằm yên đủ lâu trước một cửa hang, người lặn sẽ thấy tôm làm việc theo một nhịp quen thuộc, lặp đi lặp lại hàng trăm lần trong ngày.

  1. Kiểm tra lính gác. Tôm thò râu ra cửa hang, chạm tìm cá bống. Chỉ khi chạm được cá và cá đứng yên, tôm mới ra.
  2. Ra ngoài với một sợi râu bám cá. Tôm bò ra, ôm một đống cát hoặc vỏ vụn trước càng, đẩy ra xa cửa hang. Suốt lúc đó, ít nhất một sợi râu luôn đặt lên thân hoặc vây đuôi cá.
  3. Nhận tín hiệu. Nếu có cá lạ bơi tới gần, cá bống vẫy đuôi nhanh. Rung động truyền qua râu, tôm dừng việc, lùi về sát cửa hang.
  4. Báo động mức cao. Nếu nguy hiểm tới sát, cá bống quay đầu lao vào hang. Tôm vào trước hoặc vào ngay sau.
  5. Trở lại làm việc. Khi yên, cá thò ra trước, đứng canh; tôm lại thò râu tìm cá rồi ra tiếp.

Đáng chú ý là tín hiệu có mức độ. Quan sát cho thấy cá bống vẫy đuôi mạnh hay nhẹ, lâu hay ngắn tuỳ mức nguy hiểm, và tôm phản ứng tương ứng: chỉ dừng tay, lùi lại gần cửa, hay chạy hẳn vào trong. Đây là một hệ thống liên lạc bằng xúc giác giữa hai loài cách xa nhau trong cây tiến hoá, một bên là cá, một bên là giáp xác.

Ai được gì trong căn hang chung

Bảng dưới đây tổng hợp những lợi ích đã được ghi nhận cho từng bên, cùng phần còn đang được tìm hiểu.

BênLợi ích đã ghi nhậnPhần còn chưa rõ
Tôm gõCó người canh gác mắt tinh, dám ra ngoài làm việc lâu hơn và ít bị ăn thịt hơnCó giả thuyết tôm ăn cả chất thải của cá hoặc mảnh thức ăn cá mang về, chưa đủ bằng chứng
Cá bốngCó hang trú ẩn chắc chắn để ngủ đêm, trốn kẻ săn mồi và đẻ trứng; không tốn sức đàoMức đóng góp của hang vào sự sống còn của cá non
Cả haiPhân công lao động: mỗi bên làm đúng việc mình giỏi, chi phí thấpCách hai bên "chọn" nhau khi còn nhỏ, và cặp nào có thể đổi bạn chung hang

Thí nghiệm trong bể cho thấy khi không có cá bống canh, tôm ra khỏi hang ít hơn và rụt rè hơn hẳn. Ngược lại, cá bống không có hang thì phơi mình trước cá săn mồi. Ban đêm, cá chui vào hang ngủ và nhiều khi tôm lấp bớt cửa hang bằng cát và sỏi, đóng cửa cho cả nhà. Sáng ra, tôm lại mở cửa.

Cái càng làm nên tên "tôm gõ"

Tiếng nổ dưới nước. Tôm gõ có tên vì tiếng tách vang lên khi chúng đóng càng lớn cực nhanh. Điều kỳ lạ là tiếng nổ không đến từ hai má càng đập vào nhau, mà từ một bọt khí: càng đóng nhanh tạo một tia nước tốc độ cao, áp suất tụt mạnh làm sinh ra bọt khí, và khi bọt khí sụp đổ, nó phát ra tiếng nổ lớn kèm một chớp sáng cực nhỏ.

Dùng để làm gì. Sóng xung kích từ bọt khí có thể làm choáng con mồi nhỏ, và được dùng để đe doạ đối thủ, bảo vệ hang. Trong cặp tôm và cá bống, tiếng tách cũng nghe được khi tôm có tranh chấp với tôm khác.

Tiếng lách tách của rạn. Ở những vùng có nhiều tôm gõ, tiếng tách liên tục của cả quần thể tạo một nền âm thanh như mỡ rán trên chảo, nghe rõ khi đặt micro dưới nước. Âm nền này lớn đến mức gây nhiễu cho thiết bị dò âm thanh dưới biển.

Liên hệ với hợp tác. Dù có vũ khí mạnh như vậy, tôm gõ vẫn cần lính gác vì không nhìn thấy kẻ thù đang tới. Vũ khí chỉ hữu dụng khi biết bắn vào đâu, và đó là việc của đôi mắt cá bống.

Lặn ngắm cặp tôm và cá bống mà không làm chúng trốn

Cá bống canh hang cực kỳ nhạy. Người lặn vụng về thường chỉ kịp thấy một vệt cát và một cái hang trống. Vài nguyên tắc dưới đây giúp tăng cơ hội.

  • Tìm đúng chỗ: bãi cát vụn và sỏi san hô xen giữa các khối rạn, độ sâu từ vài mét đến vài chục mét. Dấu hiệu là những đống cát nhỏ hình quạt trước một lỗ tròn.
  • Tiếp cận thấp và chậm: hạ người sát đáy từ xa, bò tới bằng những nhịp vây rất nhẹ. Cá bống phản ứng mạnh với bóng đổ phía trên và chuyển động đột ngột.
  • Dừng hẳn và chờ: nếu cá đã thụt vào, đừng tiến tới. Nằm yên một hai phút, cá thường thò ra lại, rồi tôm cũng ra.
  • Không chạm, không khuấy cát: không dùng tay hay que chọc hang; không quẫy chân làm cát bay mù.
  • Chụp ảnh: dùng chế độ chụp không đèn hoặc đèn dịu, không áp sát ống kính vào cửa hang.
  • Đi cùng người hướng dẫn: lặn bình cần chứng chỉ và hướng dẫn viên; người mới có thể bắt đầu bằng lặn ống thở ở bãi cát nông gần rạn.

Nếu không lặn, một số thuỷ cung có bể đáy cát với các cặp tôm và cá bống. Đứng yên trước bể một lúc là đủ để thấy tôm đẩy cát và sợi râu đặt lên đuôi cá. Một bài quan sát cho học sinh: đếm xem trong năm phút tôm ra ngoài bao nhiêu lần và có bao nhiêu lần sợi râu rời khỏi cá.

Hiểu lầm hay gặp về cặp tôm và cá bống

Cặp đôi này hay được kể lại trong phim tài liệu và sách thiếu nhi, kèm theo vài cách hiểu chưa đúng. Dưới đây là những điều nên sửa.

  • "Cá bống là thú cưng của tôm" hay "tôm là người hầu của cá". Không bên nào phục vụ bên nào. Cả hai làm việc vì lợi ích của chính mình, và hợp tác tồn tại vì nó có lợi cho cả hai hơn là sống riêng.
  • "Cá bống chỉ ở cửa hang cho vui." Cá đứng canh suốt ngày, phản ứng với từng con cá săn mồi bơi qua, và tín hiệu của nó quyết định khi nào tôm được ra làm việc.
  • "Tôm dùng mắt để nhìn cá." Tôm dựa vào xúc giác là chính; khi râu mất liên lạc với cá, tôm thường dừng việc và lùi lại.
  • "Mọi cá bống đều sống với tôm." Họ cá bống rất lớn, chỉ một số loài sống chung hang với tôm gõ. Cá bống nước lợ quen thuộc ở các bãi bồi, cửa sông Việt Nam phần lớn sống theo cách khác.
  • "Bắt một cặp về nuôi bể sẽ giữ được tập tính." Trong bể cảnh nhiều cặp vẫn chung hang, nhưng việc khai thác từ tự nhiên làm hao hụt quần thể ở rạn; ngắm tại chỗ hoặc ở thuỷ cung là lựa chọn tốt hơn.

Mỗi hiểu lầm đều có thể trở thành câu hỏi để học sinh tự kiểm chứng khi xem một đoạn phim về cặp đôi này: tôm làm gì, cá làm gì, sợi râu ở đâu, và ai phản ứng trước khi có cá lạ bơi tới.

So với những cặp đôi khác dưới biển

Biển nhiệt đới đầy những cặp hợp tác giữa động vật có xương sống và không xương sống. Cá hề sống trong hải quỳ là ví dụ nổi tiếng nhất. Cua ẩn sĩ ở một số loài gắn hải quỳ lên vỏ ốc mình mang, hải quỳ giúp xua bạch tuộc, cua cho hải quỳ đi nhờ và ăn thức ăn rơi vãi; khi đổi vỏ, cua còn cẩn thận chuyển hải quỳ sang vỏ mới. Có loài cua nhỏ cầm hai con hải quỳ tí hon trong hai càng như đôi găng, chĩa vào kẻ thù.

Điều khiến cặp tôm gõ và cá bống đặc biệt là kênh liên lạc. Phần lớn các cặp khác dựa vào hoá học, như lớp nhầy của cá hề, hoặc vào việc chung sống thụ động. Ở đây có một tín hiệu chủ động, được phân mức, truyền bằng xúc giác qua sợi râu, và có phản hồi rõ ràng.

Nhìn từ xa, đó chỉ là một con cá nhỏ đứng ở lỗ cát. Nhìn gần, đó là một hợp đồng lao động được tiến hoá chọn lọc qua rất nhiều thế hệ: một bên đem sức, một bên đem mắt, và một sợi râu nối hai bên. Những rạn san hô và bãi cát nơi chúng sống cần được giữ gìn; neo thuyền và giẫm đạp lên đáy cát quanh rạn có thể xoá sổ cả một khu hang chỉ trong một lần.

Câu hỏi thường gặp

Tôm gõ có thật sự gần như mù không?

Tôm gõ không mù hẳn nhưng thị lực rất kém vì mắt bị phần vỏ đầu che phủ một phần. Chúng chủ yếu phân biệt sáng tối và chuyển động lớn, nên dựa vào xúc giác qua râu và vào cá bống để biết nguy hiểm.

Nếu cá bống chết thì tôm gõ có sống được không?

Tôm vẫn sống được một thời gian, nhưng ra ngoài ít hơn và dễ bị ăn thịt hơn. Ngoài tự nhiên, hang trống thường sớm có cá bống khác đến nhận, vì hang tốt là tài sản quý ở đáy cát.

Cá bống báo động cho tôm bằng cách nào?

Cá bống vẫy đuôi với mức mạnh nhẹ khác nhau tuỳ mức nguy hiểm. Rung động truyền qua sợi râu tôm đang đặt lên thân cá. Nguy hiểm lớn thì cá lao hẳn vào hang và tôm chạy theo.

Tiếng nổ của tôm gõ có nguy hiểm với người không?

Không. Tiếng nổ đủ làm choáng con mồi rất nhỏ ở cự ly sát, nhưng không gây hại cho người. Người lặn chỉ nghe thấy tiếng lách tách liên tục ở các rạn có nhiều tôm gõ.

Có thể thấy tôm gõ và cá bống ở biển Việt Nam không?

Các cặp tôm gõ và cá bống phân bố rộng ở vùng biển nhiệt đới Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, trong đó có biển Việt Nam. Người lặn có thể tìm ở những bãi cát vụn xen giữa rạn san hô, nhớ tiếp cận chậm và giữ khoảng cách.

Tôm và cá chọn nhau từ khi nào?

Điều này vẫn đang được nghiên cứu. Có quan sát cho thấy cá bống non và tôm non tìm đến hang có sẵn hoặc ghép cặp khi còn nhỏ, nhờ mùi và tín hiệu hoá học. Cách nhận ra đúng đối tác cụ thể thế nào chưa được hiểu đầy đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138