Vượn đu cành bằng cách treo người dưới cành như quả lắc: một tay móc cành, thân đung đưa ra trước, tay kia vươn tới cành tiếp theo, và khi đủ đà thì buông cả hai tay để bay qua khoảng trống. Cánh tay dài hơn chân nhiều, bàn tay như cái móc, khớp vai và khớp cổ tay xoay rộng khiến kiểu di chuyển này nhanh mà ít tốn sức.
Việt Nam có nhiều loài vượn thuộc nhóm vượn mào, như vượn đen má trắng (Nomascus leucogenys) ở rừng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ, vượn má hung (Nomascus gabriellae) ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, cùng vượn Cao Vít cực hiếm ở vùng núi đá Cao Bằng. Bài này không bàn tiếng hót hay cách nhận biết, mà tập trung vào khả năng nhào lộn giữa tán rừng: vật lý của cú đu, giải phẫu của cánh tay, và cái giá chúng trả cho lối sống trên cao.
Cú đu là một con lắc: vật lý đơn giản đằng sau động tác khó
Hãy nghĩ tới chiếc xích đu ở sân chơi. Khi kéo lên cao rồi thả, xích đu rơi xuống, tăng tốc, vượt qua điểm thấp nhất rồi lại lên cao ở phía bên kia. Năng lượng chuyển qua lại giữa độ cao và tốc độ, nên chỉ cần đẩy nhẹ là xích đu tiếp tục chuyển động. Vượn đu cành cũng tận dụng đúng nguyên lý ấy. Thân vượn là quả nặng, cánh tay là sợi dây, cành cây là điểm treo.
Ở mỗi cú đu, vượn rơi xuống theo cung tròn, lấy tốc độ, rồi vung người lên phía trước và móc tay vào cành kế tiếp đúng lúc thân đang ở điểm cao. Nếu đánh nhịp khéo, phần lớn năng lượng được giữ lại cho nhịp sau, vượn chỉ cần bỏ thêm chút sức để bù phần hao do ma sát và sức cản không khí. Đó là lý do một con vượn có thể đi rất xa trong tán rừng mà không phải lúc nào cũng gồng sức.
Khi đi nhanh, vượn chuyển sang kiểu "có pha bay": buông tay trước khi tay kia chạm cành, cơ thể bay tự do một đoạn rồi mới móc lại. Pha bay này có thể vượt qua những khoảng trống vài mét giữa hai tán cây. Các nhà nghiên cứu chuyển động so sánh nó với kiểu chạy của người: đi bộ thì luôn có một chân chạm đất, còn chạy thì có lúc cả hai chân đều rời mặt đất.
Một cơ thể làm ra để đu: so sánh vượn với khỉ và người
Không cần nhìn vượn đu, chỉ cần so sánh bộ khung là đã thấy cơ thể chúng được "đặt hàng" cho việc treo mình. Bảng dưới so ba nhóm linh trưởng quen thuộc.
| Bộ phận | Vượn | Khỉ | Người |
|---|---|---|---|
| Tỷ lệ tay so với chân | Tay dài hơn chân rõ rệt, sải tay vượt xa chiều cao đứng | Tay chân gần bằng nhau | Chân dài hơn tay |
| Bàn tay | Ngón dài, cong như cái móc; ngón cái ngắn, tách xa | Ngón vừa, nắm cành và nắm đồ ăn | Ngón cái dài, khéo léo cầm nắm |
| Khớp vai | Xoay rất rộng, tay vung trọn vòng phía trên đầu | Xoay hạn chế hơn, thích hợp chạy bốn chân trên cành | Xoay rộng, kế thừa từ tổ tiên leo trèo |
| Khớp cổ tay | Linh hoạt, thân xoay được dưới bàn tay đang móc cành | Chắc, chịu lực khi chống tay đi | Linh hoạt vừa |
| Đuôi | Không có | Có, dùng giữ thăng bằng | Không có |
Chi tiết ngón cái đáng chú ý nhất. Khi bàn tay móc vào cành, ngón cái ngắn và nằm tách xa khỏi chỗ móc, nên không vướng. Bàn tay vì thế không "nắm" cành mà "treo" vào cành, giống chiếc móc treo áo. Nhả móc nhanh hơn nhả nắm, và đó là điều sống còn khi cú đu tiếp theo phải bắt đầu chỉ trong một phần giây.
Một chuỗi đu cành qua khe rừng, nhìn chậm lại từng bước
Nếu được xem một đoạn phim quay chậm cảnh vượn vượt qua khe trống giữa hai tán cây, bạn sẽ thấy chuỗi động tác sau.
- Chọn đích. Vượn nhìn và ước lượng khoảng cách tới cành tiếp theo. Hai mắt nhìn thẳng về trước giúp chúng đánh giá chiều sâu khá chính xác.
- Lấy đà. Treo một tay, vượn đung đưa thân vài nhịp nếu cần, hoặc dùng luôn đà từ cú đu trước đó.
- Buông tay ở đúng góc. Thời điểm buông quyết định quỹ đạo bay, giống người ném đá chọn lúc buông tay khi vung.
- Bay tự do. Cơ thể đi theo một đường cong, tay chân duỗi ra, sẵn sàng bắt cành.
- Móc và hãm. Một tay móc cành đích; khớp vai và cổ tay xoay để biến cú bay thành cú đu mới, không giật mạnh vào cơ thể.
Không phải lần nào cũng trọn vẹn. Khi xem xét bộ xương vượn hoang dã, các nhà nghiên cứu thường thấy dấu vết những chỗ gãy xương đã liền lại, nghĩa là vượn có ngã. Đu cành nhanh, đẹp, nhưng không phải không có rủi ro; cành mục, mưa trơn và gió mạnh đều có thể khiến một cú bắt trượt.
Khi không đu: vượn đi hai chân trên cành và ngồi ngủ
Vượn không lúc nào cũng treo mình. Trên những cành to nằm ngang, chúng đứng thẳng và đi bằng hai chân, hai cánh tay dài giơ lên cao hoặc dang ra hai bên như người đi trên dây giữ thăng bằng. Cảnh này hay làm người xem bất ngờ vì vượn trông rất giống người đang bước. Trên mặt đất, nơi vượn hiếm khi xuống, chúng cũng đi hai chân theo cách tương tự.
Ban đêm, vượn không làm tổ như khỉ đột hay đười ươi. Chúng ngồi ngủ trên cành cao, thường ở những cây lớn, thân co lại, đầu gục giữa hai gối. Ở mông vượn có những miếng da chai giúp ngồi lâu trên cành cứng. Việc chọn cây ngủ cao, tán rộng có lẽ giúp tránh kẻ săn mồi leo trèo.
Tất cả những điều này cho thấy vượn sống gần như trọn đời trên tán rừng. Đó cũng là lý do vượn cực kỳ phụ thuộc vào rừng liền tán: khi rừng bị chia cắt bởi đường, nương rẫy hay khoảng trống rộng hơn khả năng bay của chúng, một đàn vượn có thể bị cô lập trên một mảnh rừng nhỏ mà không thể đi tìm bạn đời hay thức ăn ở nơi khác.
Quan sát vượn ngoài tự nhiên: chuẩn bị và kỳ vọng thật
Vượn ở Việt Nam đều là loài nguy cấp, sống ở rừng sâu và rất nhút nhát. Muốn thấy chúng đu cành, bạn cần chuẩn bị đúng cách và kỳ vọng vừa phải.
- Đi cùng chương trình quan sát linh trưởng của vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn, có kiểm lâm hay người dẫn đường địa phương.
- Dậy thật sớm. Vượn hoạt động mạnh vào buổi sáng, và người dẫn thường lần theo tiếng hót để tìm đàn.
- Mang ống nhòm, mặc đồ màu trầm, đi chậm và nói khẽ; giữ khoảng cách, không đuổi theo khi đàn di chuyển.
- Chú ý cách vượn chọn cành: chúng hay đi theo những tuyến cành quen thuộc, nên đứng yên ở một chỗ thoáng đôi khi hiệu quả hơn đi lùng.
- Không cho ăn, không bắt chước tiếng kêu, không bay thiết bị quay phim gần tán cây có vượn.
Gia đình bé Na có thể khởi động bằng một trò chơi ở sân chơi: thử đu trên xà ngang bằng hai tay, đếm xem đu được bao xa trước khi mỏi. Rồi so với con vượn đu cả buổi sáng. Câu hỏi "vì sao vượn không mỏi" sẽ dẫn tới khớp vai, bàn tay móc và nhịp quả lắc mà bài vừa nói.
Hiểu lầm hay gặp về vượn
Vượn là khỉ lớn. Vượn không phải khỉ. Vượn thuộc nhóm vượn người, gần với người hơn khỉ, không có đuôi và có khớp vai xoay rộng như người.
Vượn nhảy giữa các cây như sóc. Sóc bật nhảy bằng chân sau. Vượn chủ yếu đu bằng tay, chỉ buông tay bay qua khoảng trống khi đã lấy đủ đà từ cú đu.
Vượn bám cành bằng sức nắm rất chặt. Bàn tay vượn hoạt động như cái móc treo hơn là cái kẹp. Nhờ vậy chúng móc và nhả nhanh, tiết kiệm sức hơn so với việc nắm chặt.
Vượn không bao giờ ngã. Bộ xương vượn hoang dã thường có dấu vết gãy xương đã liền, cho thấy ngã là chuyện có xảy ra trong đời sống trên tán rừng.
Vượn con được cứu về nuôi rồi thả lại là xong. Vượn con sống cùng người thường thiếu kỹ năng đu cành, chọn cây và sống trong đàn. Việc đưa chúng trở lại rừng cần nhiều năm tập luyện ở trung tâm cứu hộ và không phải lúc nào cũng thành công.
Vượn con học đu cành như thế nào
Vượn con mới sinh chưa tự đu được. Trong những tháng đầu, con non bám chặt vào bụng mẹ, tay chân quặp lấy lông, và mẹ vẫn đu cành với con đeo trước ngực. Lực bám của con non lúc này là phản xạ sống còn: một cú đu của mẹ đủ mạnh để hất văng một con non bám lỏng tay.
Khi lớn dần, vượn con bắt đầu rời mẹ trong chốc lát, treo mình ở những cành nhỏ gần đó, thử đung đưa một tay rồi quay lại. Người quan sát mô tả giai đoạn này giống trẻ con tập đi: nhiều lần vụng về, có lúc trượt tay, rơi xuống cành thấp hơn, rồi lại leo lên. Cú đu có pha bay qua khoảng trống là kỹ năng đến muộn nhất, cần cả sức, độ dài cánh tay lẫn khả năng ước lượng khoảng cách.
Đàn vượn thường là một gia đình nhỏ gồm bố mẹ và vài con ở các lứa tuổi. Con lớn hơn đi trước, con nhỏ theo sau, và tuyến cành quen thuộc của cả gia đình trở thành "đường tập" cho con non. Đây là lý do vượn mồ côi được cứu hộ rất khó trở lại rừng: chúng thiếu cả một quá trình học từ bố mẹ trên những tuyến cành có thật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vượn có cánh tay dài như vậy?
Cánh tay dài giúp mỗi cú đu đi được xa hơn, giống sợi dây xích đu dài hơn thì cung đu rộng hơn. Đây là thích nghi cho lối di chuyển treo mình dưới cành trên tán rừng.
Vượn đu cành có tốn nhiều sức không?
Ít hơn người ta nghĩ. Khi đánh nhịp đúng, cú đu hoạt động như con lắc, năng lượng chuyển qua lại giữa độ cao và tốc độ, vượn chỉ cần bù thêm phần hao hụt nhỏ ở mỗi nhịp.
Vượn có thể bay qua khoảng trống bao xa?
Khi đu nhanh, vượn buông tay và bay tự do qua những khoảng trống khoảng vài mét giữa các tán cây. Khoảng cách tuỳ đà, độ cao và tình trạng cành ở đích.
Vượn ở Việt Nam có xuống đất không?
Rất hiếm. Vượn sống gần như trọn đời trên tán rừng, ăn, ngủ, di chuyển trên cao. Khi buộc phải xuống đất hoặc đi trên cành to, chúng đi bằng hai chân.
Vì sao rừng bị chia cắt lại nguy hiểm cho vượn?
Vượn chỉ di chuyển qua tán cây liền nhau. Khoảng trống rộng hơn khả năng bay của chúng sẽ cô lập đàn vượn, khiến chúng không tìm được bạn đời và nguồn thức ăn mới.
Vượn khác khỉ ở điểm nào dễ nhận nhất?
Vượn không có đuôi, cánh tay dài hơn chân rõ rệt và thường đu dưới cành bằng tay. Khỉ có đuôi, chạy bốn chân trên cành và nhảy bằng chân sau.