Đúng, nếu so cùng khối lượng: một sợi tơ kéo của nhện chịu lực kéo cao hơn sợi thép nặng bằng nó, và hấp thụ được nhiều năng lượng trước khi đứt hơn hầu hết sợi nhân tạo. Bí mật không nằm ở chất liệu lạ mà ở cách nhện kéo sợi: protein được giữ ở dạng lỏng trong tuyến, rồi bị rút nước, đổi độ axit và kéo căng trong một ống dẫn hẹp để các phân tử xếp hàng thành sợi rắn.
Cần nói ngay cho chính xác: "bền hơn thép" không có nghĩa một sợi tơ treo được ô tô. Sợi tơ mảnh hơn sợi tóc rất nhiều, nên lực tuyệt đối nó chịu được vẫn nhỏ. Bài này giải thích con số so sánh ấy nghĩa là gì, quá trình biến protein thành sợi, bảy loại tơ khác nhau trong cùng một con nhện, cách nhện dựng lưới tròn trong một đêm, và cách bạn quan sát lưới nhện buổi sớm ngay ngoài vườn.
"Bền hơn thép" thật ra so cái gì
Khi đo vật liệu, người ta tách hai đại lượng. Độ bền kéo cho biết vật liệu chịu được lực kéo bao nhiêu trước khi đứt, tính trên cùng tiết diện hoặc cùng khối lượng. Độ dai cho biết nó hấp thụ được bao nhiêu năng lượng trong lúc bị kéo dãn tới khi đứt. Thép rất bền nhưng nặng; sợi aramid dùng trong áo chống đạn rất bền nhưng giòn hơn; cao su rất dãn nhưng yếu.
Tơ kéo của nhện, loại sợi nhện thả mình treo lơ lửng và làm khung lưới, đứng ở vị trí hiếm: bền gần ngang những sợi kỹ thuật mạnh, lại dãn được đáng kể trước khi đứt. Nhân hai đại lượng lại, độ dai của nó vượt nhiều vật liệu nhân tạo. Tính trên cùng khối lượng, tơ kéo vượt thép thông thường, vì tơ nhẹ hơn thép nhiều lần.
Vì sao độ dai quan trọng với nhện? Lưới nhện phải chặn một con côn trùng đang bay nhanh. Nếu sợi cứng mà không dãn, cú va sẽ bật mồi ra hoặc đứt sợi. Nếu sợi dãn mà yếu, mồi xuyên thủng lưới. Tơ nhện hấp thụ động năng của mồi, biến phần lớn thành nhiệt, và gần như không bật ngược lại như lò xo. Đó là lý do con ruồi va vào lưới thì dính lại chứ không bị bắn ra.
Từ dung dịch protein tới sợi rắn: chuyện xảy ra trong bụng nhện
Tơ nhện được làm từ một nhóm protein mà giới sinh học gọi chung là protein tơ. Trong tuyến, chúng tồn tại ở dạng dung dịch đặc như mật. Sợi chỉ hình thành ở những milimét cuối cùng trước khi ra khỏi cơ thể:
- Tích trữ: tế bào thành tuyến tiết protein vào lòng tuyến. Protein cuộn lại, giữ ở nồng độ rất đặc mà vẫn không vón cục nhờ môi trường hoá học được giữ ổn định.
- Đi vào ống dẫn: dung dịch chảy qua một ống dài, hẹp dần và có khúc uốn. Thành ống rút bớt nước ra khỏi dòng chảy.
- Đổi môi trường: dọc ống, độ axit tăng lên và thành phần muối thay đổi. Các phân tử protein bắt đầu "mở khoá" những đoạn dễ kết dính với nhau.
- Kéo căng: khi nhện rút sợi bằng chân sau hoặc bằng chính trọng lượng cơ thể lúc thả mình, dòng chảy bị kéo dài ra. Lực kéo làm các phân tử duỗi thẳng và xếp song song.
- Kết tinh: những đoạn protein đã xếp hàng gắn chặt với nhau thành các vùng tinh thể nhỏ, sợi rắn lại ngay trong ống trước khi ra tới núm nhả tơ.
- Ra ngoài: sợi thoát ra qua các ống nhỏ trên núm nhả tơ ở cuối bụng. Nhện điều chỉnh tốc độ rút để đổi độ dày và độ bền của sợi.
Ngộ nhận phổ biến là tơ "gặp không khí thì cứng lại". Thực tế sợi đã hình thành bên trong ống dẫn do kéo căng và đổi môi trường hoá học; không khí chỉ làm khô thêm phần nước còn sót. Chính vì kéo căng là bước quyết định, nên tơ rút nhanh và đều thường bền hơn tơ rút chậm.
Một con nhện, nhiều loại tơ cho nhiều việc
Nhện giăng lưới tròn có thể có tới bảy loại tuyến tơ, mỗi loại cho một sản phẩm khác nhau. Không phải loài nhện nào cũng đủ bảy, nhưng bảng dưới cho thấy độ chuyên môn hoá đáng nể:
| Loại tơ | Đặc tính | Dùng làm gì |
|---|---|---|
| Tơ kéo | Bền nhất, dãn vừa | Dây an toàn khi nhện thả mình, khung và nan hoa của lưới |
| Tơ phụ | Bền, ít dãn | Xoắn ốc tạm làm giàn giáo trong lúc dựng lưới |
| Tơ xoắn đàn hồi | Rất dãn, mềm | Sợi xoắn ốc bắt mồi, có thể kéo dài ra nhiều lần |
| Keo | Giọt dính, hút ẩm | Phủ thành chuỗi hạt trên sợi xoắn bắt mồi |
| Tơ bọc | Mảnh, nhiều sợi | Quấn mồi vừa sa lưới |
| Tơ kén | Dày, chắc | Làm túi trứng bảo vệ trứng |
| Xi măng tơ | Dính tức thì | Gắn đầu sợi vào cành, lá hoặc gắn hai sợi với nhau |
So với tơ tằm, thứ con người đã dệt hàng nghìn năm, tơ kéo của nhện thường bền và dai hơn. Nhưng người ta không nuôi nhện lấy tơ như nuôi tằm: nhện ăn thịt, sống riêng lẻ và dễ ăn thịt lẫn nhau khi nhốt chung. Các phòng thí nghiệm vì vậy thử cho vi sinh vật hoặc sinh vật khác sản xuất protein tơ rồi kéo sợi nhân tạo; sợi làm ra đã dùng được trong vài sản phẩm, nhưng vẫn chưa sánh hết được tơ thật vì khó tái tạo đúng bước kéo căng trong ống dẫn.
Vì sao tơ vừa cứng vừa dai: nhìn vào bên trong một sợi
Hình dung sợi tơ như một sợi dây thừng làm từ hàng triệu chuỗi protein xếp dọc. Trên mỗi chuỗi có hai kiểu đoạn xen kẽ. Kiểu thứ nhất là những đoạn ngắn lặp lại, xếp khít với đoạn tương tự trên chuỗi bên cạnh, tạo thành các tinh thể nhỏ cứng như những viên gạch. Kiểu thứ hai là các đoạn lỏng lẻo hơn, cuộn rối, nối giữa các viên gạch như những chiếc lò xo.
Khi sợi bị kéo, phần lò xo duỗi ra trước, cho sợi dãn và hấp thụ năng lượng. Khi lò xo đã căng hết, các viên gạch tinh thể gánh lực, cho sợi độ bền cao. Tỷ lệ gạch và lò xo khác nhau giữa các loại tơ: tơ kéo nhiều gạch hơn nên bền, tơ xoắn bắt mồi nhiều lò xo hơn nên dãn. Một con nhện vì vậy chỉ cần đổi công thức protein là có vật liệu mới.
Tơ kéo còn có một đặc tính lạ: khi bị ướt, nó co ngắn lại đáng kể và trở nên mềm hơn. Hiện tượng này giúp lưới căng lại sau khi bị gió hay giọt nước làm chùng, dù với các kỹ sư muốn dùng tơ trong vật liệu thì đây lại là rắc rối. Ngoài ra, nhiều loài nhện giăng lưới tròn ăn lại lưới cũ trước khi dựng lưới mới, tái sử dụng phần lớn protein. Một lưới bị bỏ đi gần như không lãng phí gì.
Giăng một lưới tròn trong một đêm
Sợi cầu thả theo gió. Nhện đứng ở một điểm cao, nhả một sợi mảnh để gió mang đi. Khi đầu sợi vướng vào cành bên kia, nhện kéo căng và gia cố bằng cách đi lại nhiều lần, rải thêm tơ. Đây là cách nhện bắc lưới qua những khoảng trống mà nó không thể bò qua.
Khung chữ Y và nan hoa. Từ giữa sợi cầu, nhện thả mình xuống kéo theo một sợi, tạo hình chữ Y. Điểm giao trở thành tâm lưới. Từ tâm, nhện lần lượt kéo các nan hoa ra khung ngoài, kiểm tra khoảng cách giữa các nan bằng chân.
Xoắn ốc tạm làm giàn giáo. Nhện đi từ tâm ra ngoài, rải một đường xoắn thưa bằng tơ không dính. Giàn giáo này giữ các nan hoa ổn định và làm lối đi cho bước sau.
Xoắn ốc dính từ ngoài vào. Nhện quay ngược từ mép ngoài vào trong, rải sợi xoắn đàn hồi phủ keo, khoảng cách dày hơn nhiều. Vừa đi vừa cắn bỏ giàn giáo tạm, thường ăn luôn phần tơ đó.
Chờ ở tâm hoặc nấp bên mép. Tâm lưới để trống không dính. Nhện đứng đó hoặc nấp trong lá cuộn bên mép, giữ một sợi tín hiệu. Khi mồi sa lưới, độ rung truyền theo nan hoa tới chân nhện, cho biết mồi ở hướng nào và to cỡ nào.
Vì sao nhện không dính lưới của mình? Nhện chủ yếu đi trên nan hoa và tâm vốn không có keo, bước rất khéo để chạm sợi dính ít nhất. Chân nhện có lông và lớp phủ giúp giảm độ bám. Câu "nhện tiết dầu chống dính toàn thân" hay được lặp lại nhưng chưa được chứng minh rõ ràng.
Quan sát lưới nhện buổi sớm ngoài vườn
Mùa mưa, sáng sớm sau một đêm sương là lúc lưới nhện hiện rõ nhất vì giọt nước bám thành chuỗi hạt. Ở Việt Nam dễ gặp nhện tơ vàng với lưới lớn ánh vàng ở bìa rừng, vườn cây, và nhện có vệt tơ trắng hình chữ X hay zích zắc ở giữa lưới. Bạn có thể:
- Đứng nghiêng người cho nắng chiếu ngược từ sau lưới: tơ sẽ sáng lên, đếm được nan hoa và vòng xoắn.
- So khoảng cách: vòng xoắn ở ngoài sát nhau, ở gần tâm thưa hơn hoặc có vùng trống; đó là vết tích của giàn giáo tạm.
- Nhìn kỹ sợi xoắn dưới kính lúp: các giọt keo xếp như chuỗi hạt cườm, còn nan hoa thì trơn.
- Ghi lại lưới ở cùng một chỗ trong vài ngày liên tiếp: nhiều nhện dựng lưới mới mỗi tối hoặc mỗi sáng.
- Với vệt tơ trắng hình chữ X: chức năng của nó còn tranh luận, có ý kiến cho là báo cho chim tránh đâm vào, có ý kiến cho là hút côn trùng hoặc che thân nhện.
- Không chọc phá lưới, không bắt nhện về nuôi; đa số nhện giăng lưới vô hại với người và có ích vì bắt muỗi, ruồi.
Nhóm bạn đi dã ngoại ban đêm có thể soi đèn pin đỏ nhẹ để thấy nhện đang dựng lưới mà không làm nó hoảng. Đứng yên vài phút là đủ chứng kiến giai đoạn rải xoắn ốc dính, phần đẹp nhất của cả công trình.
Câu hỏi thường gặp
Tơ nhện có thật sự bền hơn thép không?
Đúng khi so cùng khối lượng: tơ kéo của nhện chịu lực kéo cao hơn sợi thép nặng bằng nó và dai hơn nhiều sợi nhân tạo. Nhưng sợi tơ rất mảnh nên lực tuyệt đối nhỏ, một sợi đơn không treo được vật nặng.
Tơ nhện làm từ chất gì?
Tơ nhện là protein do các tuyến trong bụng nhện tiết ra ở dạng dung dịch đặc. Khi chảy qua ống dẫn hẹp, bị rút nước, đổi độ axit và kéo căng, các phân tử xếp hàng và kết tinh thành sợi rắn.
Vì sao nhện không bị dính vào lưới của chính nó?
Nhện đi chủ yếu trên nan hoa và tâm lưới vốn không có keo, bước khéo để ít chạm sợi dính. Chân có lông và lớp phủ giảm bám. Giả thuyết nhện tiết dầu chống dính toàn thân chưa được chứng minh rõ.
Một con nhện làm được mấy loại tơ?
Nhện giăng lưới tròn có thể có tới bảy loại tuyến tơ, cho tơ kéo, tơ phụ, tơ xoắn đàn hồi, keo, tơ bọc mồi, tơ kén và xi măng tơ. Mỗi loại có tính chất riêng hợp với một việc.
Vì sao không nuôi nhện lấy tơ như nuôi tằm?
Nhện ăn thịt, sống riêng lẻ và dễ ăn thịt lẫn nhau khi nhốt chung, nên không nuôi đông được. Các phòng thí nghiệm thử cho vi sinh vật sản xuất protein tơ, nhưng sợi nhân tạo vẫn chưa sánh hết được tơ thật.
Nhện có dùng lại tơ cũ không?
Nhiều loài nhện giăng lưới tròn ăn lại lưới cũ trước khi dựng lưới mới, tái sử dụng phần lớn protein trong tơ. Nhờ vậy việc giăng lưới hằng ngày tốn ít vật liệu hơn người ta tưởng.