Tổ ong mật hình lục giác vì đó là hình đều duy nhất vừa lát kín mặt phẳng không chừa khe hở, vừa cần ít vách nhất để bao cùng một diện tích. Với ong, vách là sáp, mà sáp thì đắt: muốn tiết được sáp, đàn ong phải ăn rất nhiều mật. Lục giác cho đàn ong nhiều chỗ chứa mật và nuôi con nhất với lượng sáp ít nhất, lại tạo khối vững chắc vì mỗi vách dùng chung cho hai ô.
Nhưng ong không biết hình học. Câu hỏi thú vị hơn là chúng làm ra lục giác bằng cách nào: tự đo bằng râu, hay sáp ấm tự kéo thành góc? Bài này đi qua phép so sánh ba hình lát kín, nguồn gốc của sáp, các bước dựng một ô, những chi tiết thiết kế ít ai để ý, cuộc tranh luận về cơ chế, và lý do một số loài ong ở Việt Nam lại làm tổ chẳng giống lục giác chút nào.
Ba hình lát kín mặt phẳng và vì sao lục giác thắng
Chỉ có ba đa giác đều xếp sát nhau phủ kín mặt phẳng mà không chừa khe: tam giác đều, hình vuông và lục giác đều. Nếu cùng bao một diện tích bằng nhau, tổng chiều dài vách cần dùng khác nhau rõ rệt:
| Hình ô | Chu vi khi diện tích bằng 1 | Hình dạng bên trong | Hợp với thân ong không |
|---|---|---|---|
| Tam giác đều | khoảng 4,56 | Góc nhọn hẹp, nhiều chỗ chết | Kém: ấu trùng tròn để phí góc |
| Hình vuông | 4,00 | Bốn góc vuông | Tạm được, vẫn phí góc |
| Lục giác đều | khoảng 3,72 | Gần tròn nhất trong ba hình | Tốt: ôm sát thân ấu trùng và ong |
Chênh lệch nghe nhỏ, nhưng nhân lên hàng chục nghìn ô trong một bánh tổ thì lượng sáp tiết kiệm là đáng kể. Các nhà toán học từ lâu đã đoán rằng trong mọi cách chia mặt phẳng thành những ô bằng nhau, lưới lục giác có tổng chiều dài vách nhỏ nhất, kể cả khi cho phép vách cong. Điều này được chứng minh chặt chẽ vào cuối thế kỷ trước, rất lâu sau khi loài ong đã "dùng" kết quả đó.
Lý do thứ hai ít được nhắc: mỗi vách dùng chung cho hai ô, ba ô chụm ở mỗi góc. Kết cấu này phân tán lực đều, nên bánh tổ mỏng manh vẫn đỡ được khối mật nặng gấp nhiều lần khối lượng sáp làm ra nó.
Sáp ong đến từ đâu
Sáp không lấy từ hoa. Ong thợ tự tiết ra nó từ bốn cặp tuyến sáp nằm ở mặt dưới bụng. Sáp chảy ra dưới dạng chất lỏng rồi đông lại thành những vảy mỏng trong suốt, nhỏ hơn hạt gạo, nằm trong các túi nhỏ giữa các đốt bụng. Ong thợ còn trẻ, ở giai đoạn làm việc trong tổ, là lứa tiết sáp nhiều nhất; tuyến sáp sẽ teo dần khi ong chuyển sang đi kiếm mật ngoài trời.
Muốn tiết sáp, ong phải biến đường trong mật thành chất béo. Đây là quá trình tốn kém: đàn ong cần tiêu thụ một lượng mật gấp nhiều lần khối lượng sáp thu được. Người nuôi ong vì thế hay giữ lại bánh tổ cũ, cho ong dùng lại thay vì bắt chúng xây từ đầu. Với đàn ong hoang, mỗi gam sáp tiết kiệm được là thêm mật dự trữ cho mùa khan hoa.
Ong xây tổ cũng cần nhiệt. Trong lúc làm sáp và xây, ong treo mình thành chuỗi, móc chân vào nhau giữa hai mép bánh tổ, và giữ nhiệt quanh vùng xây ở khoảng ba mươi lăm độ bằng cách rung cơ bay mà không đập cánh. Ở nhiệt độ đó sáp mềm dẻo, nhào nặn được bằng hàm mà không chảy nhão. Chuỗi ong treo lơ lửng này trông như đang nghỉ, thật ra là một xưởng gia nhiệt sống.
Ong dựng một ô tổ từ vảy sáp tới thành mỏng
Không có con ong nào xây trọn một ô. Hàng trăm con thay nhau làm việc, mỗi con góp vài thao tác rồi rời đi. Tách riêng chuỗi thao tác, ta có trình tự gần đúng như sau:
- Ong thợ dùng gai ở chân sau gỡ vảy sáp khỏi bụng, chuyền lên chân trước rồi đưa vào hàm.
- Hàm nhai vảy sáp, trộn với nước bọt để sáp mềm và dễ nặn hơn.
- Ong đắp sáp lên mép bánh tổ đang xây, ban đầu thành một gờ dày, vụng về.
- Những con khác tới gọt bớt chỗ dày, chuyển sáp sang chỗ mỏng, dần dần kéo vách lên thành ô.
- Ong dùng râu và hàm dò độ dày vách; vách mỏng cỡ một tờ giấy nhưng đều đến đáng kinh ngạc.
- Cuối cùng một gờ dày hơn được giữ lại ở miệng ô làm viền gia cố, giúp miệng ô không bị sứt khi ong ra vào liên tục.
Điểm hay là vách của ô này cũng là vách của ô bên cạnh, nên công việc của một con lan sang cả những ô xung quanh. Bánh tổ lớn dần từ trên xuống, từ giữa ra, như một tấm vải được dệt bởi rất nhiều đôi tay không cần ai chỉ huy.
Những chi tiết thiết kế ít ai để ý
Đáy ô không phẳng. Đáy mỗi ô là một chóp nông ghép từ ba mặt hình thoi. Hai mặt bánh tổ áp lưng vào nhau và lệch nhau nửa ô, nên đáy một ô bên này tì vào ba ô bên kia. Cách ghép này vừa tiết kiệm sáp ở phần đáy vừa làm bánh tổ cứng hơn.
Ô hơi chếch lên. Các ô không nằm ngang hoàn toàn mà ngóc miệng lên một góc nhỏ. Mật đặc chưa kịp bịt nắp vẫn không chảy ra ngoài, giống cái cốc nghiêng nhẹ về phía sau.
Nhiều cỡ ô trong một tổ. Ô nuôi ong thợ nhỏ nhất, ô nuôi ong đực to hơn rõ rệt. Ở chỗ chuyển giữa hai cỡ, ong chèn những ô méo, có ô năm cạnh hay bảy cạnh, để nối hai lưới lại. Tổ ong thật không hoàn hảo như hình minh hoạ, và chính những ô méo này cho thấy ong đang xử lý tình huống chứ không chép khuôn.
Ô chúa là ngoại lệ. Mỗi khi cần nuôi chúa mới, ong xây vài ô hình củ lạc treo dọc ở mép bánh tổ, sần sùi và to hơn hẳn. Chúng không theo lưới lục giác vì chỉ dùng một lần rồi bị gặm bỏ.
Nắp ô cũng có hai loại. Ô mật được bịt nắp sáp kín và phẳng; ô có nhộng được bịt bằng nắp xốp hơn trộn sáp với vụn khác, để nhộng bên trong vẫn có không khí.
Ong tự đo hay vật lý tự làm: cuộc tranh luận chưa ngã ngũ
Có một giả thuyết hấp dẫn: ong chỉ cần làm những ô tròn quanh thân mình, rồi nhiệt trong tổ làm sáp mềm, sức căng bề mặt kéo vách giữa các ô tròn xếp sát nhau thành những đường thẳng gặp nhau ở góc một trăm hai mươi độ, đúng như lớp bọt xà phòng giữa hai tấm kính. Theo cách nhìn này, lục giác là sản phẩm của vật lý nhiều hơn là tài khéo của ong.
Phía ngược lại chỉ ra vài điểm khó giải thích: những ô mới ở mép bánh tổ đã có góc rõ ràng từ lúc vách còn thấp; nhiệt độ trong tổ không đủ làm sáp chảy lỏng; và ong liên tục dùng râu cùng hàm để đo, gọt, sửa. Những ô méo năm cạnh, bảy cạnh ở chỗ nối hai cỡ ô cũng cho thấy ong có điều chỉnh tuỳ chỗ chứ không để sáp tự chảy.
Cách hiểu được nhiều người chấp nhận hiện nay là kết hợp: ong chủ động dựng và gọt vách, dùng cơ thể làm thước đo cỡ ô, còn tính dẻo của sáp ấm cùng xu hướng tự nhiên của vách mỏng giúp các góc đều và thẳng hơn. Ở đây cần tách bạch: việc lục giác tối ưu về vật liệu là kết quả toán học đã chứng minh; còn câu hỏi ong làm ra nó bằng tay nghề hay nhờ vật lý thì vẫn là đề tài nghiên cứu đang mở.
Không phải loài ong nào cũng làm lục giác đều
Ở Việt Nam có thể gặp nhiều loài ong làm tổ khác nhau. So sánh chúng giúp thấy lục giác là một giải pháp, không phải định luật của mọi loài ong:
| Loài | Tổ trông thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ong nội Apis cerana | Nhiều bánh lục giác song song trong hốc cây, hốc đá | Ô nhỏ hơn ong ngoại; là loài bản địa |
| Ong ngoại Apis mellifera | Nhiều bánh song song, ô to hơn | Loài nhập nội, nuôi phổ biến trong thùng |
| Ong khoái Apis dorsata | Một bánh rất lớn treo lộ thiên dưới cành cao hoặc vách đá | Một lớp ong phủ kín bánh tổ như tấm chăn để giữ nhiệt và che chắn; rất dữ khi bị quấy |
| Ong ruồi Apis florea | Một bánh nhỏ cỡ bàn tay quấn quanh cành cây bụi | Phần trên bánh phình ra làm kho mật |
| Ong dú, ong không ngòi | Hũ mật tròn như quả trứng, ô nuôi con xếp tầng hoặc chùm | Dùng hỗn hợp sáp và nhựa cây; không theo lưới lục giác |
Ong dú là phản ví dụ đẹp: chúng cũng có sáp, cũng nuôi con trong ô, nhưng chọn hũ tròn lớn để chứa mật. Mỗi giải pháp hợp với một kiểu sống: ong mật cần tối đa chỗ trong một hốc chật, ong dú thì đàn nhỏ hơn và ưu tiên kho chứa kiên cố. Ong khoái và ong ruồi có thể gặp ở rừng tràm, rừng thưa; tổ ong khoái treo cao rất nguy hiểm khi lại gần, chỉ nên ngắm từ xa.
Con người học gì từ tổ ong và cách tự quan sát an toàn
Kết cấu tổ ong có mặt trong rất nhiều vật quanh ta: tấm ruột tổ ong bằng nhôm hay giấy trong sàn máy bay, cánh cửa nhẹ, tấm ốp tủ bếp, thùng carton chịu lực. Ý tưởng chung là hai lớp mặt mỏng kẹp một lõi ô lục giác, nhẹ mà cứng. Muốn tự thấy nguyên lý ở nhà và ngoài trời, bé Na lớp 5 cùng bố mẹ có thể làm:
- Thổi bọt xà phòng giữa hai tấm kính hoặc hai nắp hộp nhựa trong, ép nhẹ: các vách bọt tự gặp nhau ba cái một ở góc khoảng một trăm hai mươi độ, gần giống lưới tổ ong.
- Bó chặt khoảng hai mươi ống hút tròn bằng dây chun rồi nhìn từ đầu ống: các ống ở giữa bị ép thành hình gần lục giác.
- Dùng thước và kéo cắt ba tờ giấy cùng diện tích thành lưới tam giác, vuông, lục giác, rồi đo tổng chiều dài đường cắt để tự kiểm bảng so sánh ở trên.
- Xin ghé một trại ong có thùng kính quan sát, đứng ở chỗ người nuôi chỉ định, mặc áo dài tay màu sáng; xem chuỗi ong treo và ô mới xây ở mép bánh.
- Không tự chọc tổ ong rừng, nhất là ong khoái và ong vò vẽ; thấy tổ gần lối đi thì báo người có kinh nghiệm.
- Cầm một mẩu bánh tổ cũ đã rút mật soi lên đèn: bạn sẽ thấy đáy chóp ba mặt thoi và độ mỏng của vách.
Sau buổi quan sát, một câu hỏi hay để bé tự nghĩ: nếu ong làm ô tròn thì khe giữa các ô sẽ ra sao, và đàn ong phải làm gì với khe đó? Câu trả lời dẫn thẳng về lý do lục giác thắng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ong không làm tổ hình tròn cho giống thân mình?
Các ô tròn xếp cạnh nhau luôn chừa khe hở, tốn chỗ và phải lấp thêm vật liệu. Lục giác gần tròn nhất trong các hình lát kín mặt phẳng, nên vừa ôm thân ấu trùng vừa không phí chỗ và tốn ít sáp nhất.
Sáp ong có phải lấy từ phấn hoa không?
Không. Ong thợ tự tiết sáp từ các tuyến dưới bụng, nhờ biến đường trong mật thành chất béo. Phấn hoa là thức ăn giàu đạm cho ấu trùng, còn sáp là vật liệu xây dựng do chính cơ thể ong sản xuất.
Ô tổ ong có đều nhau tuyệt đối không?
Không tuyệt đối. Ô ong thợ nhỏ, ô ong đực lớn hơn, ô chúa hình củ lạc, và ở chỗ chuyển cỡ có những ô năm hay bảy cạnh. Nhìn kỹ một bánh tổ thật, bạn sẽ thấy các chỗ sửa chữa và ô méo.
Giả thuyết tổ ong trong toán học là gì?
Đó là phát biểu rằng trong mọi cách chia mặt phẳng thành các ô có diện tích bằng nhau, lưới lục giác đều có tổng chiều dài đường biên nhỏ nhất. Điều này đã được chứng minh chặt chẽ vào cuối thế kỷ hai mươi.
Ong dú có làm tổ lục giác không?
Không theo kiểu ong mật. Ong dú làm hũ mật tròn như quả trứng bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, ô nuôi con xếp thành tầng hoặc chùm. Đây là ví dụ cho thấy mỗi loài ong chọn kiểu tổ hợp với cách sống của mình.
Có nên lấy tổ ong rừng về cho trẻ xem không?
Không nên. Lấy tổ ong rừng làm chết cả đàn và rất dễ bị đốt, nhất là với ong khoái hay ong vò vẽ. Cách an toàn là xem thùng kính ở trại ong hoặc cầm một mẩu bánh tổ cũ đã rút mật do người nuôi cho.