ThanPhuc.comThán Phục
Giác quan phi thường

Cá trê nếm bằng cả thân mình: râu và da đầy nụ vị giác, tìm mồi trong bùn đục

Cá trê và nhiều loài cá da trơn có nụ vị giác phủ khắp râu, đầu và thân, như một chiếc lưỡi biết bơi. Cơ chế nếm từ xa, phân biệt với khứu giác và cách quan sát.

A whiskered catfish noses along a muddy pond bottom among fallen leaves, long barbels spread forward, underwater close-up, murky green water with a soft beam of light

Cá trê và nhiều loài cá da trơn có nụ vị giác không chỉ trong miệng mà rải khắp bề mặt cơ thể, dày nhất ở các sợi râu và vùng đầu, nên chúng giống một chiếc lưỡi biết bơi. Khi mẩu thức ăn tan ra trong nước, các chất như axit amin lan tới da cá, và cá "nếm" được trước khi kịp chạm miệng. So độ đậm giữa râu trái và râu phải, giữa đầu và đuôi, cá lần ra hướng thức ăn ngay cả trong bùn đục không thấy gì.

Bài này giải thích nụ vị giác trên da cá hoạt động thế nào, nó khác khứu giác ra sao dù cả hai đều nhận chất hoá học trong nước, hai hệ vị giác "ngoài" và "trong" của cá chia việc thế nào, so sánh với những loài nếm bằng chân hay bằng râu khác, và vài cách quan sát cá trê ở ao, bể kính mà bạn có thể làm.

Một chiếc lưỡi trải khắp thân

Lưỡi người có vài nghìn nụ vị giác, tập trung trong khoang miệng. Ở cá trê, nụ vị giác nằm cả trên môi, các sợi râu, da đầu, vây và dọc thân tới tận đuôi. Số lượng ở các loài cá da trơn được ước tính lên tới hàng chục nghìn, có loài còn hơn, và phần lớn nằm bên ngoài miệng. Mỗi nụ là một cụm tế bào hình hũ, đầu nhô ra bề mặt da qua một lỗ nhỏ, sẵn sàng bắt các phân tử hoà tan trong nước.

Vì sao cá cần nhiều nụ vị giác ở ngoài như vậy? Môi trường sống của cá trê là đáy ao, ruộng ngập, kênh rạch: nước đục, ít ánh sáng, đầy bùn. Mắt cá trê nhỏ, gần như không giúp được gì ở đáy bùn ban đêm. Thức ăn của chúng là giun, ấu trùng, tôm tép, xác động vật, thức ăn rơi xuống đáy. Những thứ này đều rỉ ra các chất hoà tan, đặc biệt là axit amin, thứ mà nụ vị giác của cá da trơn cực nhạy.

Nhờ vậy, khi một con cá trê trườn qua đáy, cả thân nó liên tục lấy mẫu nước. Khi một phần cơ thể chạm vào dòng nước có vị, cá có thể quay đầu về phía đó mà không cần "ngửi" hay "nhìn" gì cả.

Nếm và ngửi ở cá khác nhau ra sao

Cả hai đều nhận chất hoá học. Ở trên cạn, ta phân biệt dễ: ngửi là bắt phân tử bay trong không khí, nếm là bắt phân tử hoà tan trong nước bọt. Dưới nước, mọi thứ đều hoà tan, nên ranh giới mờ hơn.

Khác ở cơ quan và dây thần kinh. Khứu giác của cá nằm trong hai hốc mũi trên mõm, nối với não qua dây thần kinh khứu giác. Vị giác nằm ở nụ vị giác, gửi tín hiệu qua các dây thần kinh mặt và các dây thần kinh khác về thân não. Hai hệ đi hai đường riêng.

Khứu giác cho tầm xa, vị giác cho tầm gần. Mũi cá thường nhạy với lượng chất rất nhỏ trôi tới từ xa, giúp biết "đâu đó có thức ăn". Nụ vị giác trên thân thì chính xác ở cự ly gần, giúp xác định "thức ăn ngay bên trái râu".

Thí nghiệm tách hai giác quan. Khi hốc mũi bị chặn tạm thời, cá da trơn vẫn tìm được mẩu mồi gần đó bằng cách bơi theo dòng vị, dù kém ở tầm xa. Điều này cho thấy vị giác ngoài thân đủ tự dẫn đường ở cự ly ngắn.

Nhận được chất gì. Nụ vị giác của cá da trơn nhạy với nhiều loại axit amin, thứ có nhiều trong thịt giun, tôm tép. Một số chất được nhận ra ở nồng độ rất thấp, thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng nếm của lưỡi người.

Từ một mẩu giun tới cú đớp

Thử hình dung một mẩu giun rơi xuống đáy ao lúc trời tối. Một con cá trê đang lượn cách đó một quãng sẽ làm gì?

  1. Dòng vị lan ra. Mẩu giun rỉ axit amin vào nước, tạo một vệt vị mờ dần theo khoảng cách và trôi theo dòng nước chảy nhẹ.
  2. Mũi bắt tín hiệu sớm. Nếu cá ở phía dưới dòng, khứu giác có thể báo "có thức ăn" trước, cá bắt đầu bơi chậm, tìm kiếm.
  3. Râu quét. Cá xoè các sợi râu ra trước và sang hai bên, quét sát đáy. Râu vừa có nụ vị giác vừa nhạy với chạm.
  4. So hai bên. Nếu râu bên phải nếm thấy đậm hơn bên trái, cá rẽ phải. Lặp lại nhiều lần, cá tiến dần tới chỗ vị đậm nhất.
  5. Chạm và thử. Khi môi hoặc râu chạm vào mẩu mồi, nụ vị giác trên môi kiểm tra lần nữa.
  6. Quyết định nuốt. Mồi vào miệng, nụ vị giác trong khoang miệng và quanh mang làm lần kiểm cuối. Thứ có vị lạ, đắng hoặc không ăn được sẽ bị nhả ra.

Thứ tự này giải thích vì sao cá trê trong ao hay "lục lọi" quanh một chỗ rồi mới đớp: chúng đang dò dòng vị, không phải đang lưỡng lự.

Hai hệ vị giác: "tìm" bên ngoài và "nuốt" bên trong

Các nhà sinh học thần kinh phát hiện cá da trơn có hai hệ vị giác tách biệt khá rõ. Hệ thứ nhất nhận tín hiệu từ nụ vị giác trên da, râu và môi, đi theo dây thần kinh mặt về một vùng thân não phình to. Ở cá da trơn, vùng này lớn tới mức tạo thành một khối u lồi nhìn thấy được trên mặt não, và bên trong nó các tế bào xếp theo đúng vị trí trên cơ thể, giống một tấm bản đồ thân cá: vùng này lo râu, vùng kia lo thân, vùng khác lo đuôi.

Hệ thứ hai nhận tín hiệu từ nụ vị giác trong khoang miệng và mang, đi theo các dây thần kinh khác về một vùng não riêng. Hệ này lo việc nuốt hay nhả, giống "người kiểm hàng" ở cửa cuối.

Sự chia việc ấy hợp lý: hệ bên ngoài cần biết vị đến từ chỗ nào trên cơ thể để dẫn đường, nên phải có bản đồ; hệ bên trong không cần biết vị trí, chỉ cần quyết định nhanh có nên nuốt. Ở người, hai loại việc này gộp chung vào lưỡi, còn việc tìm thức ăn giao cho mắt và mũi.

Những loài nếm bằng bộ phận ngoài miệng

Cá trê không phải loài duy nhất có "vị giác ngoài miệng". Bảng dưới đây gom một số ví dụ để thấy đây là lời giải quen thuộc trong tự nhiên:

LoàiNếm bằng gìĐể làm gìCó thể quan sát ở đâu
Cá trê, cá tra, cá lăngRâu, môi, da toàn thânTìm mồi trong nước đục, ban đêmAo nuôi, bể kính, chợ cá cảnh
Ruồi nhàLông vị giác ở chânĐáp xuống là biết chỗ đó có đường hay khôngNgay trong bếp
BướmThụ thể vị giác ở chânCon cái "nếm" lá để chọn chỗ đẻ trứng hợp cho sâu nonVườn có cây chủ
Bạch tuộcThụ thể hoá học trên các giác bámThò tay vào khe đá, nếm con mồi trước khi thấyThuỷ cung
Cá phènHai râu dưới cằm có nụ vị giácSục cát đáy tìm động vật nhỏThuỷ cung biển, chợ hải sản

Cùng là "nếm", nhưng mỗi loài đặt cảm biến ở chỗ hay chạm vào thức ăn nhất: cá đáy đặt ở râu cằm, ruồi đặt ở chân, bạch tuộc đặt ở tay. Đó là logic chung của tiến hoá cảm biến.

Nước bẩn làm cá mất vị giác thế nào

Nụ vị giác và tế bào khứu giác của cá tiếp xúc trực tiếp với nước, không có lớp da dày hay lớp nhầy miệng che chở như ở người. Điều đó khiến chúng nhạy, nhưng cũng dễ tổn thương. Nhiều nghiên cứu trên các loài cá cho thấy một số kim loại hoà tan như đồng, một số loại thuốc trừ sâu và chất tẩy rửa, dù ở nồng độ chưa đủ giết cá, vẫn có thể làm tế bào cảm nhận hoá học hoạt động kém đi hoặc chết dần.

Hậu quả không nhìn thấy ngay: cá vẫn bơi, vẫn sống, nhưng tìm mồi chậm hơn, khó nhận ra mùi kẻ thù, khó tìm bạn tình. Với một loài sống nhờ "thế giới vị" như cá da trơn, đây là kiểu tổn hại âm thầm. Tế bào vị giác của cá có khả năng thay mới theo thời gian, nên nếu nước sạch trở lại, chức năng có thể hồi phục một phần, nhưng phơi nhiễm kéo dài thì khó.

Với người nuôi cá cảnh, điều này có ý nghĩa thực tế: không đổ nước rửa bát, xà phòng, thuốc diệt côn trùng gần bể; thay nước bằng nước đã khử clo; vệ sinh bể bằng nước sạch thay vì chất tẩy. Với người sống gần kênh rạch, giữ nước sạch là giữ cho cả những sinh vật ta ít khi nhìn thấy dưới đáy bùn.

Quan sát cá trê và hiểu lầm hay gặp

Gia đình có bể cá cảnh hoặc ao nhỏ ở quê có thể thử vài quan sát sau, nhẹ nhàng với cá:

  • Thả một viên thức ăn chìm ở góc bể xa chỗ cá nằm, quan sát cá bắt đầu quét râu và lần tới như thế nào. Thử lại khi tắt đèn bể, dùng đèn pin ánh đỏ nhạt để xem.
  • Để ý cá dùng râu chạm vào đáy liên tục khi bơi chậm, khác hẳn lúc bơi nhanh râu ép sát thân.
  • So sánh với cá không râu như cá vàng: cá vàng dựa mắt nhiều hơn, thường bơi lên mặt nước đớp mồi.
  • Hiểu lầm "râu cá trê có độc". Râu mềm, không có độc. Thứ cần cẩn thận là gai cứng ở vây ngực và vây lưng của nhiều loài cá da trơn, có thể đâm đau, một số loài cá biển như cá ngát còn có nọc.
  • Hiểu lầm "cá không có vị giác". Cá có vị giác, và cá da trơn thuộc nhóm có vị giác phát triển bậc nhất trong giới động vật có xương sống.
  • Khi cầm cá ở ao nuôi, bắt từ phía sau, giữ tránh vây ngực. Không thả cá cảnh ngoại lai ra sông hồ tự nhiên vì có thể gây hại cho loài bản địa.

Những quan sát đơn giản này cho thấy một điều: cá trê sống trong một "thế giới vị" mà ta không hình dung được, nơi mỗi dòng nước là một món ăn có hương vị riêng.

Câu hỏi thường gặp

Râu cá trê dùng để làm gì?

Râu cá trê vừa là cơ quan xúc giác vừa phủ dày nụ vị giác. Cá dùng râu quét sát đáy để chạm và nếm, nhờ đó tìm được thức ăn trong bùn, nước đục và ban đêm khi mắt gần như vô dụng.

Cá trê có ngửi được không?

Có. Cá trê có hốc mũi trên mõm và khứu giác khá tốt, dùng để phát hiện thức ăn ở xa hơn. Vị giác trên thân và râu đảm nhận việc dò chính xác ở cự ly gần.

Cắt râu cá trê thì có sao không?

Râu là cơ quan cảm giác quan trọng, cắt đi khiến cá khó tìm mồi và dễ nhiễm trùng. Không nên cắt hay giật râu cá, kể cả với cá nuôi trong bể.

Cá tra, cá ba sa có nếm bằng thân như cá trê không?

Cá tra, cá ba sa cũng thuộc nhóm cá da trơn và có nụ vị giác trên râu, môi và da. Mức phân bố cụ thể khác nhau giữa các loài, nhưng nguyên lý chung là giống nhau.

Vì sao cá trê hay hoạt động ban đêm?

Ban đêm ít kẻ săn mồi dùng mắt như chim, cá lớn săn bằng mắt. Với một giác quan không cần ánh sáng như vị giác toàn thân, cá trê có lợi thế khi kiếm ăn trong bóng tối.

Người có nụ vị giác ở ngoài miệng không?

Không. Nụ vị giác của người nằm trên lưỡi, vòm miệng và cổ họng. Một số thụ thể vị giác được tìm thấy ở ruột và đường thở, nhưng chúng không tạo ra cảm giác "nếm" như trong miệng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138