ThanPhuc.comThán Phục
Giác quan phi thường

Dơi định vị bằng tiếng vang thế nào: phát siêu âm, nghe vọng và bắt muỗi trong đêm

Dơi kêu bằng siêu âm rồi đọc tiếng vọng để biết con mồi ở đâu, to cỡ nào, bay về hướng nào. Từng bước của một lần săn, hai kiểu tiếng kêu và cách xem dơi.

A small insect-eating bat swoops toward a moth above a still pond at dusk, wings spread wide, low angle against a deep blue sky, warm amber rim light

Dơi ăn côn trùng bay được trong đêm tối vì chúng tự phát ra những tiếng kêu rất cao, phần lớn nằm ngoài ngưỡng tai người, rồi lắng nghe tiếng vọng dội lại từ vật xung quanh. Độ trễ của tiếng vọng cho biết vật ở xa hay gần, sự chênh lệch giữa hai tai cho biết hướng, còn những biến đổi nhỏ trong âm sắc cho biết vật to hay nhỏ, cứng hay mềm, đứng yên hay đang vỗ cánh. Não dơi ghép tất cả thành một "bức tranh bằng âm" đủ chi tiết để tóm một con muỗi giữa không trung.

Phần dưới đi theo đúng trình tự một lần săn, giải thích tai và não dơi xử lý tiếng vọng ra sao, so sánh hai kiểu tiếng kêu phổ biến, kể cuộc chạy đua giữa dơi và bướm đêm, rồi gỡ vài hiểu lầm quen thuộc. Cuối bài có cách xem dơi lúc chạng vạng mà không làm phiền chúng.

Tiếng kêu mà tai người không nghe thấy

Tai người khoẻ nghe được âm thanh tới khoảng hai mươi nghìn dao động mỗi giây, gọi là hai mươi kilohec. Phần lớn tiếng định vị của dơi ăn côn trùng nằm cao hơn mức đó, nên một bầu trời đầy dơi lúc chạng vạng với ta vẫn yên ắng. Thứ đôi khi lọt vào tai người là tiếng chí chít khi dơi cãi nhau trong hang hay gọi con; đó là tiếng giao tiếp, không phải tiếng định vị.

Vì sao lại là âm cao? Sóng âm chỉ dội lại rõ khi vật cản có kích thước tương đương hoặc lớn hơn bước sóng. Âm càng cao, bước sóng càng ngắn, vật nhỏ như con muỗi, con rầy mới "hiện" lên trong tiếng vọng. Âm trầm thì vòng qua con muỗi như sóng nước vòng qua chiếc cọc tre, gần như không dội lại gì. Cái giá phải trả là âm cao tắt nhanh trong không khí, nên tầm "nhìn" bằng tiếng vang của dơi chỉ khoảng vài mét đến vài chục mét, ngắn hơn nhiều so với tầm mắt.

Tiếng kêu được tạo ở thanh quản, giống như ta tạo giọng nói, nhưng cơ thanh quản của dơi co rút cực nhanh. Đa số loài kêu qua miệng; nhóm dơi lá mũi và dơi móng ngựa lại phát âm qua mũi, và chiếc "lá" thịt quanh lỗ mũi hoạt động như một cái loa định hướng, gom chùm âm về phía trước. Một số loài kêu rất to ngay sát miệng, nhưng vì tai ta không nghe được nên không ai thấy phiền.

Một lần săn muỗi diễn ra theo từng bước

Nếu thu tiếng kêu của một con dơi đang săn bằng máy ghi siêu âm rồi hạ tần số xuống cho tai người nghe, bạn sẽ thấy nhịp kêu thay đổi rõ theo từng giai đoạn:

  1. Tìm kiếm. Dơi bay thong thả, kêu thưa, mỗi tiếng dài hơn và cách nhau xa, giống người cầm đèn pin quét chậm một vùng tối. Tiếng dài giúp dò được vật ở xa hơn.
  2. Phát hiện. Một tiếng vọng nhỏ, lặp lại, nhấp nháy theo nhịp vỗ cánh: có côn trùng. Dơi quay đầu về phía đó.
  3. Tiếp cận. Tiếng kêu ngắn lại, dày lên. Càng gần mồi, khoảng cách giữa tiếng kêu và tiếng vọng càng ngắn, nên dơi kêu nhanh hơn để cập nhật vị trí thường xuyên hơn.
  4. Tiếng rè kết thúc. Trong khoảnh khắc cuối, nhịp kêu tăng vọt tới hàng trăm tiếng mỗi giây, nghe qua máy như một tiếng rè ngắn. Dơi gần như "quay phim chậm" con mồi ở cự ly vài chục xăng-ti-mét.
  5. Tóm. Nhiều loài không đớp bằng miệng mà dùng màng cánh hoặc màng đuôi làm vợt, hất côn trùng vào túi da rồi cúi đầu ăn ngay khi đang bay.
  6. Quay lại tìm kiếm. Chỉ sau vài giây, nhịp kêu thưa trở lại. Một buổi tối, một con dơi nhỏ có thể lặp lại chuỗi này rất nhiều lần.

Đây là lý do người ta nói dơi "điều chỉnh đèn pin" liên tục. Không có một kiểu kêu chung cho mọi lúc; dơi đổi độ dài, độ dày và cả dải tần tuỳ việc cần làm.

Tai và não đọc tiếng vọng ra những gì

Khoảng cách: đo bằng độ trễ. Âm thanh đi trong không khí khoảng ba trăm bốn mươi mét mỗi giây. Vật cách một mét thì tiếng vọng quay về sau chừng sáu phần nghìn giây. Trong não dơi có những nhóm tế bào thần kinh chỉ phản ứng khi tiếng vọng tới đúng một độ trễ nhất định, giống một dãy đồng hồ bấm giờ, mỗi cái canh một khoảng cách.

Hướng ngang: so hai tai. Tiếng vọng từ bên trái chạm tai trái sớm hơn và to hơn một chút. Chênh lệch rất nhỏ nhưng hệ thính giác của dơi đủ nhạy để dùng được.

Độ cao: nhờ vành tai và nắp tai. Nhiều loài có một mẩu da nhỏ dựng trước lỗ tai. Âm đi từ trên xuống và từ dưới lên dội vào nắp tai này khác nhau, tạo những "vết khía" trong phổ âm mà não học cách đọc thành độ cao.

Kích thước và kết cấu: nhờ cường độ và phổ. Vật to dội lại mạnh hơn; lá cây xù xì trả về tiếng vọng lổn nhổn, còn mặt nước phẳng phản xạ âm đi chỗ khác như gương nên gần như "im lặng". Dơi bắt cá và dơi uống nước dựa vào chính điều này để nhận ra mặt ao.

Chuyển động: nhờ hiệu ứng Doppler. Con mồi bay lại gần làm tiếng vọng cao lên một chút, bay ra xa làm nó trầm xuống. Cánh côn trùng vỗ tạo những "ánh lấp lánh" nhịp nhàng trong tiếng vọng, nhờ đó dơi phân biệt được con mồi đang sống với chiếc lá đung đưa.

Không tự làm điếc mình. Tiếng kêu rất to, tiếng vọng rất nhỏ. Ngay lúc phát âm, các cơ nhỏ trong tai giữa co lại để giảm độ nhạy, rồi thả ra kịp lúc tiếng vọng về. Cơ chế tương tự có ở người khi gặp tiếng động lớn, nhưng ở dơi nó chạy theo từng tiếng kêu.

Hai kiểu tiếng kêu và các "máy dò" khác dùng cùng nguyên lý

Các loài dơi không kêu giống nhau. Hai kiểu tiếng kêu dưới đây là hai cách giải cùng một bài toán, mỗi cách hợp một môi trường săn. Bảng đặt thêm cá heo và hai thiết bị con người làm theo nguyên lý tiếng vang để dễ so sánh:

KiểuTiếng kêu ra saoGiỏi ở việc gìMôi trường hợp
Dơi kêu quét tần sốRất ngắn, trượt nhanh từ cao xuống thấpĐo khoảng cách chính xác, phân biệt vật gần nhauKhoảng trống, mép rừng, trên mặt ao
Dơi kêu tần số không đổi (dơi móng ngựa)Dài hơn, giữ một nốt cao rồi trượt nhẹ ở đuôiBắt nhịp vỗ cánh của côn trùng giữa đám lá rậm nhờ DopplerTán cây dày, sát bụi rậm
Cá heoChuỗi tiếng tách tách phát từ khối mỡ trên tránDò vật trong nước, nơi âm đi nhanh và xa hơn trong không khíBiển, sông lớn
Máy dò đáy biển trên tàuXung âm phát xuống đáyĐo độ sâu, tìm đàn cáDưới nước
Cảm biến lùi xeXung siêu âm ngắnBáo vật cản cách vài chục xăng-ti-mét tới vài métSau đuôi xe

Dơi móng ngựa còn có một mẹo đáng nể: khi bay tới trước, tiếng vọng bị Doppler đẩy cao lên, nên chúng tự hạ giọng kêu xuống một chút để tiếng vọng luôn rơi đúng vùng tai nhạy nhất. Giống như người lái xe vừa chạy vừa chỉnh kính để ảnh luôn nằm giữa khung.

Cuộc chạy đua với bướm đêm

Nếu dơi có "đèn pin âm thanh", con mồi cũng tiến hoá cách tránh ánh đèn ấy. Nhiều loài bướm đêm có tai đơn giản ở ngực hoặc bụng, chỉ vài tế bào cảm thụ, nhưng đủ nghe thấy tiếng kêu siêu âm. Khi tiếng kêu còn xa, bướm lặng lẽ lái tránh; khi tiếng kêu đã sát, chúng gập cánh rơi tự do hoặc bay giật cục, khiến dơi tóm hụt.

Một số loài bướm đêm còn phát lại tiếng lách cách siêu âm. Ở vài loài, tiếng này báo cho dơi biết con mồi có vị đắng, giống như màu sặc sỡ của côn trùng độc ban ngày; ở vài loài khác, các nhà nghiên cứu cho rằng nó làm rối tiếng vọng của dơi. Mức độ "gây nhiễu" thật đến đâu vẫn còn được tranh luận và có lẽ khác nhau tuỳ loài. Lại có loài bướm có đuôi cánh dài xoắn, vỗ tạo tiếng vọng lệch khỏi thân, đánh lạc hướng dơi vào phần cánh không quan trọng.

Phía dơi cũng không đứng yên. Có loài kêu rất nhỏ, gọi là dơi "thì thầm", để bướm đêm không kịp nghe thấy; có loài kêu ở dải tần mà tai bướm kém nhạy. Khi nhiều con dơi săn cùng một chỗ, nhiều loài được ghi nhận dịch nhẹ tần số kêu để tiếng vọng của mình không lẫn với tiếng của con bên cạnh, giống người ta chọn kênh khác nhau trên bộ đàm.

Những hiểu lầm hay gặp về dơi và sự thật

Bé Na lớp 5 hỏi bố: "Dơi mù nên mới phải nghe tiếng vang hả bố?" Câu hỏi ấy gom gần đủ các hiểu lầm phổ biến:

  • "Dơi bị mù." Sai. Mọi loài dơi đều có mắt nhìn được; nhiều loài dùng mắt để định hướng theo đường chân trời lúc hoàng hôn. Tiếng vang bổ sung cho mắt, không thay thế hoàn toàn.
  • "Dơi nào cũng định vị bằng tiếng vang." Không đúng. Phần lớn dơi quả, nhóm dơi to ăn trái cây và mật hoa, tìm thức ăn chủ yếu bằng mắt và mũi. Một số ít dơi quả có kiểu định vị riêng bằng tiếng tặc lưỡi, đơn giản hơn tiếng kêu thanh quản của dơi ăn côn trùng.
  • "Tiếng chí chít nghe được là tiếng dò đường." Phần lớn là tiếng giao tiếp. Tiếng định vị thật thường cao hơn ngưỡng tai người.
  • "Dơi hay lao vào tóc người." Dơi thường lượn sát người vì côn trùng bay quanh đầu ta, nhất là gần đèn. Với tiếng vang, chúng thấy đầu người rất rõ và né được.
  • "Tiếng vang giúp dơi thấy màu." Không. Tiếng vang cho hình dạng, khoảng cách, chuyển động, kết cấu; màu sắc là việc của mắt.

Hiểu lầm cuối cùng nằm ngay trong cách gọi: "nhìn bằng tai" chỉ là phép so sánh cho dễ hình dung. Thứ dơi có là một giác quan khác hẳn, với ưu điểm và giới hạn riêng.

Xem dơi lúc chạng vạng thế nào cho đúng

Ở Việt Nam, dơi ăn côn trùng có mặt từ thành phố tới vùng núi đá vôi. Một buổi xem dơi không cần đi xa:

  • Chọn lúc mặt trời vừa lặn, ngồi gần ao hồ, bờ sông hoặc dưới cột đèn đường có nhiều côn trùng bay quanh.
  • Nhìn ngược lên nền trời còn sáng để thấy bóng dơi; để ý những cú đổi hướng gắt, thường là lúc chúng vừa tóm mồi.
  • Nếu có máy dò siêu âm dùng cho người xem dơi, bạn sẽ nghe được chuỗi tiếng lốp bốp dày dần rồi rè lên ở mỗi cú săn, đúng như các bước mô tả ở trên.
  • Thí nghiệm nhỏ ở nhà: đứng trong phòng trống vỗ tay một cái, rồi đứng cạnh rèm vải dày vỗ tay lần nữa. Tiếng vọng khác hẳn, đó chính là thông tin "kết cấu" mà dơi khai thác, chỉ là ở tai người thì thô hơn rất nhiều.
  • Không chiếu đèn pin mạnh, không ném đá, không khua gậy vào đàn dơi. Khi vào hang, giữ im lặng và không chạm tay vào vách nơi dơi treo.
  • Không cầm dơi bằng tay trần, kể cả dơi rơi xuống đất. Dơi có thể mang mầm bệnh; nếu gặp dơi bị thương, gọi người có chuyên môn hoặc kiểm lâm địa phương.

Một con dơi ăn côn trùng là một "máy diệt muỗi" chạy bằng tiếng vang, hoàn toàn miễn phí. Nhiều loài dơi ở Việt Nam đang mất chỗ trú vì hang bị khai thác và cây già bị chặt; giữ yên những chỗ ấy là cách bảo vệ đơn giản nhất.

Câu hỏi thường gặp

Dơi có nghe được tiếng vọng của con dơi khác không?

Có, và đó là một vấn đề thật khi nhiều dơi săn chung. Nhiều loài được ghi nhận dịch nhẹ tần số hoặc đổi nhịp kêu để tách tiếng vọng của mình khỏi tiếng của con bên cạnh, giống chọn kênh riêng trên bộ đàm.

Dơi định vị bằng tiếng vang xa được bao nhiêu mét?

Tuỳ loài và kích thước vật. Với côn trùng nhỏ, tầm hiệu quả thường chỉ vài mét; với vật lớn như tán cây hay vách đá thì xa hơn, khoảng vài chục mét. Âm cao tắt nhanh trong không khí nên tầm này ngắn hơn tầm nhìn của mắt nhiều.

Mưa có làm dơi khó định vị không?

Có. Hạt mưa cũng dội lại tiếng vang và làm rối bức tranh âm thanh, đồng thời không khí ẩm hấp thụ âm cao nhiều hơn. Vào đêm mưa to, dơi thường săn ít hơn hoặc ở lại chỗ trú.

Dơi con có biết định vị ngay từ lúc mới sinh không?

Không hoàn toàn. Dơi con phát tiếng kêu từ sớm, nhưng kỹ năng bay và săn bằng tiếng vang cần thời gian tập luyện. Những chuyến bay đầu đời thường vụng về, va chạm nhiều hơn dơi trưởng thành.

Người có học được cách định vị bằng tiếng vang như dơi không?

Một số người khiếm thị học được cách tặc lưỡi rồi nghe tiếng vọng để nhận ra tường, cửa, xe đỗ. Tuy vậy tai người không nghe được siêu âm nên độ chi tiết thấp hơn dơi rất nhiều, chỉ nhận ra vật lớn.

Ánh đèn đường ảnh hưởng tới dơi thế nào?

Một số loài dơi bay nhanh tận dụng côn trùng tụ quanh đèn, nhưng nhiều loài bay chậm, ưa bóng tối lại tránh vùng sáng. Đèn chiếu cửa hang hay hàng cây ven sông có thể làm chúng mất đường đi kiếm ăn quen thuộc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138