ThanPhuc.comThán Phục
Giác quan phi thường

Đường bên của cá là gì: giác quan cảm nhận dòng nước giúp cá bơi theo đàn

Hàng chấm chạy dọc thân cá là đường bên, chuỗi cảm biến có tế bào lông nhạy với từng gợn nước. Nhờ nó cá bơi theo đàn không va nhau, tìm mồi và né vật cản trong tối.

A dense school of small silver fish turns in unison above a rocky reef, bodies tilted, sunlight flickering through the water, wide underwater shot from below

Đường bên là hàng chấm nhỏ chạy dọc hai bên thân cá, từ sau mang tới gốc đuôi; dưới mỗi chấm là một cụm tế bào cảm nhận có lông nhỏ cắm trong một nắp thạch, nhạy với chuyển động và chênh lệch áp lực của nước xung quanh. Nhờ đường bên, cá "cảm" được con mồi quẫy ở gần, vật cản phía trước, dòng chảy đang đẩy mình và cả chuyển động của những con cá bơi sát bên. Đó là lý do một đàn cá có thể quay ngoắt đồng loạt mà gần như không va nhau.

Bài giải thích cấu tạo đường bên, vì sao nó là họ hàng của tai trong, các việc cá dùng nó mỗi ngày, ví dụ đáng nể của cá mù sống trong hang, phần nào đã có thí nghiệm và phần nào còn đang tìm hiểu, cùng những quan sát nhỏ bạn có thể làm bên bể cá hay bờ ao.

Cấu tạo: hàng chấm, ống ngầm và tế bào lông

Hàng chấm nhìn thấy được. Ở nhiều loài cá như cá chép, cá rô phi, cá trắm, bạn có thể thấy một đường chấm hoặc một hàng vảy có lỗ nhỏ chạy dọc thân. Đó là các lỗ mở của ống đường bên nằm ngay dưới da.

Ống ngầm chứa dịch. Các lỗ thông vào một ống chạy dọc thân, bên trong chứa dịch. Khi nước bên ngoài chênh áp giữa hai lỗ liền kề, dịch trong ống dịch chuyển nhẹ.

Cụm cảm nhận gọi là gò thần kinh. Dọc ống có những cụm tế bào cảm nhận, mỗi cụm có các tế bào lông, đầu lông cắm vào một nắp thạch nhô lên như cây nấm. Dịch chuyển làm nắp thạch nghiêng, kéo lông cong theo, tế bào phát tín hiệu.

Có cả cụm nằm trần trên da. Ngoài các cụm trong ống, cá còn có nhiều cụm nằm ngay trên bề mặt da, rải rác ở đầu và thân. Cụm trên da nhạy với dòng chảy chậm, đều; cụm trong ống nhạy với thay đổi nhanh, gợn sóng ngắn.

Đầu cá cũng có đường bên. Các ống đường bên còn chạy vòng quanh mắt, trên đầu và dọc hàm dưới, tạo thành một mạng lưới cảm biến dày ở phía trước, nơi cá thường gặp vật cản và con mồi đầu tiên.

Họ hàng gần của tai trong

Tế bào lông trong đường bên có cấu tạo rất giống tế bào lông trong tai trong của người, thứ giúp ta nghe và giữ thăng bằng. Cả hai đều có một bó lông nhỏ xếp từ thấp tới cao; khi bó lông nghiêng về phía lông cao, tế bào phát tín hiệu mạnh lên, nghiêng về phía ngược lại thì tín hiệu yếu đi. Nhờ vậy tế bào biết không chỉ có chuyển động mà còn chiều của chuyển động.

Các nhà sinh học cho rằng đường bên và tai trong có chung gốc tiến hoá. Có thể hình dung đường bên là "tai trải dọc thân", nghe những chuyển động của nước ở cự ly gần, còn tai trong cá lo phần âm thanh truyền xa hơn và thăng bằng. Ở vùng rất gần nguồn, hai giác quan này chồng lấn nhau.

Ếch nòng nọc và nhiều loài lưỡng cư sống dưới nước cả đời cũng có đường bên. Khi nòng nọc biến thành ếch lên cạn, phần lớn các cụm cảm nhận này biến mất vì không còn tác dụng trong không khí. Đó là một ví dụ đẹp cho thấy giác quan đi theo môi trường sống.

Cá dùng đường bên vào những việc gì

Không ai thấy đường bên làm việc, nhưng thử bỏ nó đi trong thí nghiệm sẽ thấy cá hụt hẫng ở rất nhiều việc thường ngày:

ViệcĐường bên cảm nhận gìKhi đường bên bị tạm vô hiệuGhi chú
Bơi theo đànGợn nước từ cá bơi sát bênCá vẫn đi theo đàn nhờ mắt nhưng giữ khoảng cách kém, dễ va hơnMắt và đường bên bổ sung cho nhau
Bắt mồi gầnSóng nhỏ từ con mồi quẫyBắt mồi kém hẳn trong tốiCá săn đêm phụ thuộc nhiều nhất
Đứng ngược dòngHướng và sức đẩy của dòng chảyKhó giữ vị trí trong dòng chảy chậmCá suối thường quay đầu lên dòng
Né vật cảnDòng nước dội lại khi tiến gần váchVa chạm nhiều hơn ở nơi tốiRõ nhất ở cá mù trong hang
Tránh kẻ sănSóng áp lực khi cá lớn lao tớiPhản xạ tháo chạy chậm hơnPhối hợp với tai trong

Bảng cho thấy đường bên hiếm khi là giác quan duy nhất. Nó lấp chỗ trống khi mắt không đủ: nước đục, ban đêm, góc khuất, khoảng cách quá gần để nhìn rõ.

Một đàn cá quay ngoắt cùng lúc như thế nào

Cảnh cả nghìn con cá bạc cùng đổi hướng trong chớp mắt là một trong những hình ảnh ấn tượng nhất dưới biển. Các nghiên cứu về hành vi đàn mô tả quá trình gần đúng như sau:

  1. Một vài con ở rìa đàn thấy hoặc cảm nhận được cá săn mồi lao tới, lập tức quẫy đuôi đổi hướng.
  2. Cú quẫy tạo một gợn áp lực trong nước. Đường bên của những con sát bên bắt được gợn này gần như tức thời, cùng lúc mắt chúng thấy hàng xóm đổi hướng.
  3. Mỗi con chỉ cần làm theo vài con gần nhất: giữ khoảng cách, giữ cùng hướng, tránh va. Không có con nào "chỉ huy" cả đàn.
  4. Làn sóng đổi hướng lan qua đàn nhanh hơn tốc độ bơi của từng con, vì mỗi con chỉ cần phản ứng với hàng xóm ngay cạnh.
  5. Đàn co lại thành khối chặt, xoay tròn hoặc tách đôi rồi nhập lại, khiến kẻ săn khó khoá vào một cá thể.

Các thí nghiệm cổ điển cho thấy cá bị che mắt tạm thời vẫn giữ được vị trí trong đàn nhờ đường bên, còn cá bị vô hiệu đường bên vẫn bơi theo đàn nhờ mắt nhưng khoảng cách kém đều. Đàn cá đẹp nhất là khi cả hai giác quan cùng làm việc.

Cá mù trong hang tối "vẽ bản đồ" bằng dòng nước

Ở những hệ thống hang ngập nước tối hoàn toàn, có những loài cá đã mất mắt sau rất nhiều thế hệ sống không ánh sáng. Một ví dụ được nghiên cứu nhiều là loài cá mù hang ở Mexico, có họ hàng còn mắt sống ở sông bên ngoài. Ở Việt Nam, các nhà sinh học cũng đã ghi nhận một số loài cá hang thích nghi với bóng tối trong các hang ở vùng núi đá vôi.

Không có mắt, những con cá này dựa nhiều vào đường bên, và các cụm cảm nhận trên đầu chúng thường nhiều và lớn hơn họ hàng có mắt. Khi được thả vào bể lạ, cá mù bơi nhanh hơn để "quét" khắp nơi. Chuyển động của chính nó đẩy một lớp nước đi trước; khi tới gần vách, lớp nước ấy bị dội lại, và đường bên nhận ra sự thay đổi. Sau vài vòng khám phá, cá bơi chậm lại, có vẻ đã "nhớ" được hình dạng bể.

Các nhà nghiên cứu gọi đây là tạo ảnh bằng dòng chảy. Nó giống người đi trong phòng tối dang tay ra để cảm thấy hơi tường, chỉ là tinh tế hơn nhiều. Cơ chế này hữu dụng ở cự ly rất gần, cỡ khoảng một thân cá, nên cá mù phải liên tục di chuyển để giữ bức tranh mới.

Từ đó, các kỹ sư thiết kế những dải cảm biến áp lực gắn dọc thân robot lặn, mô phỏng đường bên, giúp robot cảm nhận dòng chảy và vật cản ở vùng nước đục, nơi camera mù.

Điều đã chứng minh và điều còn đang tìm hiểu

Đã chứng minh: đường bên cảm nhận dòng nước. Ghi tín hiệu từ dây thần kinh đường bên cho thấy chúng phát xung theo nhịp của dao động nước rất nhỏ đặt gần thân cá. Khi tạm vô hiệu các tế bào lông bằng một số hoá chất, cá mất phản ứng với dao động ấy nhưng vẫn nhìn bình thường.

Đã chứng minh: cá săn đêm dùng đường bên để bắt mồi. Trong bể tối, nhiều loài cá lao chính xác về phía một quả cầu nhỏ rung trong nước, dù quả cầu không có mùi và không phát sáng. Khi đường bên bị vô hiệu, độ chính xác giảm hẳn.

Đã quan sát: tế bào lông của cá mọc lại được. Khác với tế bào lông trong tai người, những tế bào lông đường bên bị hỏng có thể tái tạo sau một thời gian. Đây là lý do cá ngựa vằn trở thành mô hình được dùng nhiều để tìm hiểu vì sao tai người không tự mọc lại tế bào lông.

Còn đang tìm hiểu: cá đọc được bao nhiêu chi tiết. Cá mù hang nhận ra vật cản, nhưng chúng phân biệt được hình dạng nhỏ tới mức nào, có nhận ra từng con cá khác bằng kiểu gợn nước của nó hay không, vẫn còn là câu hỏi mở.

Còn đang tìm hiểu: đàn cá tiết kiệm sức nhờ đường bên. Có giả thuyết cho rằng cá trong đàn dùng đường bên để đặt mình vào chỗ xoáy nước thuận lợi do con phía trước tạo ra, giúp bơi đỡ tốn sức, tương tự chim bay theo đội hình chữ V. Một số thí nghiệm ủng hộ, nhưng mức độ phổ biến của hiện tượng này chưa rõ.

Quan sát đường bên và những hiểu lầm hay gặp

Gia đình có bể cá cảnh, hay bạn đi chợ cá thấy những con cá còn tươi, có thể làm vài quan sát đơn giản:

  • Nhìn kỹ thân một con cá chép, cá rô phi: tìm hàng vảy có lỗ nhỏ chạy dọc thân. Ở cá rô phi, đường bên thường đứt thành hai đoạn, đoạn trên và đoạn dưới.
  • Bên bể cá, khẽ khuấy nước bằng một que nhỏ ở góc bể khi cá đang quay lưng lại. Quan sát cá phản ứng dù không nhìn thấy que.
  • Ở bờ suối, quan sát đàn cá nhỏ thường đứng yên, đầu quay ngược dòng. Chúng đang dùng cả đường bên lẫn mắt để giữ vị trí.
  • Hiểu lầm "đường bên là đường may vảy". Không phải. Đó là một hệ cảm biến thật, có dây thần kinh nối về não.
  • Hiểu lầm "gõ vào kính bể không sao vì cá không nghe". Cá cảm nhận rõ rung động và sóng áp lực; gõ kính liên tục làm cá hoảng và căng thẳng.
  • Không dùng nam châm, loa đặt sát bể hay máy rung để "thử" cá. Quan sát nhẹ nhàng là đủ.

Thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về cá có thể cho học sinh so hàng chấm đường bên trên ảnh của vài loài khác nhau, rồi đặt câu hỏi: vì sao cá sống ở nước đục hay đáy sâu thường có đường bên phát triển hơn?

Câu hỏi thường gặp

Đường bên có phải là giác quan thứ sáu của cá không?

Người ta hay gọi vui như vậy vì người không có giác quan tương ứng. Về bản chất, đường bên là một giác quan cơ học cảm nhận chuyển động nước, có họ hàng gần với tai trong.

Mọi loài cá đều có đường bên không?

Hầu hết cá xương và cá sụn đều có, nhưng mức phát triển rất khác nhau. Có loài đường bên chạy liền từ mang tới đuôi, có loài đứt đoạn, có loài chủ yếu là cụm cảm nhận trần trên da đầu.

Cá có nghe bằng đường bên không?

Đường bên nhạy với chuyển động nước ở tần số thấp và cự ly gần, chồng lấn một phần với nghe. Còn âm thanh truyền xa thì cá nghe bằng tai trong, nhiều loài được bóng hơi hỗ trợ khuếch đại.

Vì sao cá trong bể thường né được tay người dù không nhìn thấy?

Bàn tay đưa vào nước đẩy một lớp nước đi trước và tạo dòng chảy nhỏ. Đường bên của cá bắt được thay đổi này, nên cá có thể né trước khi tay chạm tới, kể cả khi tay ở phía sau.

Ô nhiễm có ảnh hưởng tới đường bên không?

Có. Các cụm tế bào lông nằm sát nước nên dễ bị tổn thương bởi một số kim loại nặng, thuốc trừ sâu và vài loại thuốc. Cá bị tổn thương đường bên bơi đàn kém và khó tránh kẻ săn hơn.

Con người đã ứng dụng đường bên vào công nghệ nào?

Các nhóm kỹ sư phát triển dải cảm biến áp lực mô phỏng đường bên để gắn lên robot lặn và thiết bị dưới nước, giúp chúng cảm nhận dòng chảy và vật cản ở nơi nước đục, ánh sáng yếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138