ThanPhuc.comThán Phục
Giác quan phi thường

Bướm đêm đực tìm con cái bằng râu: chiếc ăng-ten bắt từng phân tử mùi trong gió

Râu hình lông chim của bướm đêm đực chứa hàng chục nghìn lông cảm nhận, bắt được vài phân tử pheromone con cái toả ra rồi bay ngược gió zích zắc tìm tới. Cơ chế.

A large male moth with broad feathery antennae rests on a mossy tree trunk at the rainforest edge at night, extreme macro, soft warm light from one side

Bướm đêm đực tìm con cái bằng đôi râu: con cái toả ra một hỗn hợp mùi đặc trưng gọi là pheromone giới tính, và chiếc râu hình lông chim của con đực, phủ hàng chục nghìn lông cảm nhận nhỏ, đủ nhạy để bắt được những phân tử ấy dù chúng đã loãng đi rất nhiều trong gió. Khi bắt được mùi, con đực bay ngược chiều gió; mất mùi thì bay zích zắc ngang để dò lại; gặp lại thì lao tiếp. Lặp vòng ấy nhiều lần, nó lần về đúng chỗ con cái đang đậu.

Bài này giải phẫu chiếc râu, theo một phân tử mùi từ lúc chạm lông râu tới lúc thành xung thần kinh, giải thích vì sao đường bay lại ngoằn ngoèo, phân biệt điều đã đo được với những con số phóng đại về khoảng cách, và gợi ý cách quan sát râu bướm đêm ở dưới ánh đèn hiên nhà. Con người cũng đã học theo cơ chế này để làm bẫy và gây nhiễu sâu hại trên đồng ruộng.

Chiếc râu là một tấm lưới bắt phân tử

Hình lông chim để tăng diện tích. Râu bướm đêm đực ở nhiều loài có trục giữa và hai hàng nhánh nhỏ toả ra như chiếc lông chim hay chiếc lược kép. Kiểu hình này tăng mạnh diện tích bề mặt mà vẫn để gió lùa qua, giống tấm lưới đánh cá thay vì một tấm ván.

Con đực râu to, con cái râu mảnh. Ở nhiều loài, râu con đực rộng và rậm hơn hẳn râu con cái. Đây là cách phân biệt đực cái dễ nhất khi nhìn bướm đêm đậu dưới đèn.

Hàng chục nghìn lông cảm nhận. Trên các nhánh râu là những sợi lông rất nhỏ, mỗi sợi có vách đục nhiều lỗ li ti. Bên trong là dịch lỏng và đầu dây thần kinh của tế bào cảm nhận mùi.

Tế bào chuyên một mùi. Ở con đực, rất nhiều tế bào cảm nhận được "lên dây" cho đúng các thành phần pheromone của con cái cùng loài. Chúng gần như phớt lờ các mùi khác, nên tín hiệu ít bị nhiễu.

Được chăm sóc thường xuyên. Bướm đêm hay dùng chân trước vuốt râu. Việc này lau bụi, phấn và giữ các lỗ trên lông râu thông thoáng, tương tự người lau ống kính máy ảnh.

Từ một phân tử trong gió tới tín hiệu trong não

Chuỗi cơ chế ở mức tế bào được mô tả khá rõ, nhất là ở ngài tằm, loài được nghiên cứu kỹ nhất:

  1. Phân tử bay tới. Gió mang phân tử pheromone lướt qua râu. Nhờ các nhánh dày đặc, một phần phân tử va vào lông cảm nhận.
  2. Lọt qua lỗ nhỏ. Phân tử chui qua lỗ trên vách lông, vào lớp dịch bên trong.
  3. Được "khuân" tới thụ thể. Pheromone vốn khó tan trong nước. Trong dịch lông râu có protein đặc biệt ôm lấy phân tử và chở nó tới màng tế bào thần kinh.
  4. Mở khoá. Phân tử gắn vào thụ thể đúng khuôn, làm tế bào phát xung. Ở ngài tằm, các phép đo cho thấy chỉ cần một phân tử cũng có thể làm một tế bào phát xung.
  5. Dọn dẹp nhanh. Enzyme phân huỷ phân tử đã dùng để tế bào sẵn sàng cho phân tử tiếp theo. Nếu không, con đực sẽ "nghe" mãi một tín hiệu cũ và không biết mùi đang đậm lên hay nhạt đi.
  6. Cộng dồn trong não. Rất nhiều tế bào cùng loại gửi tín hiệu về một cụm nhỏ trong não râu. Khi đủ nhiều tế bào báo cùng lúc, con đực bắt đầu phản ứng: rung cánh, cất cánh, bay ngược gió.

Một phân tử làm một tế bào phát xung không có nghĩa một phân tử đủ để con đực bay đi tìm. Hành vi cần nhiều tế bào cùng báo; đó là cách hệ thần kinh lọc nhiễu, tránh phản ứng với những tín hiệu lẻ tẻ.

Vì sao bướm đêm hẹn hò bằng mùi chứ không bằng màu hay tiếng

Bướm ngày tìm nhau phần lớn bằng mắt: màu cánh rực rỡ, kiểu bay đặc trưng, ánh phản quang cực tím. Bướm đêm thì sống trong bóng tối, nơi màu sắc gần như vô nghĩa. Tiếng kêu là một lựa chọn, nhưng bầu trời đêm đầy dơi đang lắng nghe; một con côn trùng nhỏ cất tiếng gọi bạn tình là tự báo vị trí cho kẻ săn. Mùi thì khác: nó lan theo gió, không cần ánh sáng, không gây tiếng động, và dơi không săn bằng mũi khi bay.

Mùi còn có lợi thế về "mật mã". Mỗi loài bướm đêm dùng một hỗn hợp vài chất theo tỉ lệ riêng, giống một bản phối có công thức. Hai loài họ hàng gần có thể dùng chung các chất nhưng khác tỉ lệ, nên con đực loài này không bị hút tới con cái loài kia. Trong một khu rừng có hàng trăm loài bướm đêm, hệ thống mật mã này giúp tránh nhầm lẫn mà không cần bất kỳ tín hiệu nhìn thấy nào.

Cái giá phải trả là sự phụ thuộc vào gió và thời tiết. Đêm mưa to, mùi bị rửa trôi; đêm gió xoáy, sợi mùi bị xé vụn. Nhiều loài vì vậy chỉ "gọi bạn" vào một khung giờ nhất định trong đêm, khi không khí ổn định hơn, và con đực cũng chỉ nhạy nhất vào đúng khung giờ ấy.

Vì sao đường bay lại ngoằn ngoèo

Ta hay tưởng tượng mùi lan ra đều đặn như vòng tròn quanh nguồn, càng gần càng đậm. Thực tế ngoài trời, gió làm mùi bị xé thành từng sợi, từng búi, uốn lượn như làn khói thuốc. Giữa các búi mùi là khoảng trống không mùi. Con đực vì vậy không thể chỉ "đi theo chỗ đậm hơn" như đi lên dốc.

Lời giải của bướm đêm là hai động tác xen kẽ. Khi râu bắt được một búi mùi, con đực lao ngược chiều gió, vì nguồn mùi chắc chắn nằm phía đầu gió. Khi bay vào khoảng trống, mất mùi, nó không bay thẳng tiếp mà chuyển sang bay ngang qua lại theo hình chữ chi, mỗi lần rộng dần, để cắt ngang và bắt lại sợi mùi. Gặp lại thì lao ngược gió tiếp. Hướng gió được đọc bằng mắt, qua cách mặt đất bên dưới trôi lệch đi khi bay.

Cách tìm kiếm này hiệu quả tới mức các kỹ sư làm robot dò rò rỉ khí độc đã thử bắt chước: tiến ngược gió khi có tín hiệu, quét ngang khi mất tín hiệu. Nó cũng giải thích vì sao con đực thường bay thấp, sát tán cây, nơi gió chậm hơn và sợi mùi ít bị xé vụn.

Pheromone dùng vào việc gì: trong tự nhiên và trên đồng ruộng

Cùng một nguyên lý "mùi riêng của loài", côn trùng dùng cho nhiều việc, và con người cũng tận dụng nó. Bảng so sánh vài trường hợp:

Ai dùngMùi để làm gìCách hoạt độngGhi chú
Bướm đêm cáiGọi con đực cùng loàiToả hỗn hợp vài chất theo tỉ lệ riêngSai tỉ lệ thì con đực loài khác không tới
Kiến thợĐánh dấu đường về tổ, đường tới thức ănChấm mùi xuống đất khi điMùi bay hơi dần nên đường cũ tự xoá
Ong mậtBáo động, tụ đànToả mùi khi bị đe doạMột con đốt có thể kéo theo nhiều con
Nông dân dùng bẫyTheo dõi mật độ sâu hạiĐặt viên mồi pheromone tổng hợp trong bẫy dínhChỉ bắt con đực của loài đích
Nông dân gây rối giao phốiGiảm sâu non thế hệ sauToả pheromone khắp ruộng để con đực không tìm được con cáiÍt ảnh hưởng tới côn trùng có ích

Điểm mạnh của pheromone trong nông nghiệp là tính đặc hiệu: mỗi loài một "mật khẩu", nên bẫy không giết bừa côn trùng khác như thuốc phun diện rộng.

Con số khoảng cách: đã đo và lời đồn

Khi đọc về bướm đêm, bạn sẽ gặp những câu như "con đực ngửi thấy con cái cách mười cây số". Vài điểm nên tỉnh táo:

  • Có thí nghiệm thả con đực đã đánh dấu ở khoảng cách xa và bắt lại ở bẫy có con cái. Ở một số loài, con đực tới được từ cự ly hàng trăm mét tới vài cây số. Nhưng như vậy không có nghĩa là nó "ngửi" được ngay từ đầu; có thể nó bay lang thang rồi gặp sợi mùi trên đường.
  • Khoảng cách phụ thuộc gió. Gió đều, nhẹ mang sợi mùi xa; gió xoáy, mưa, đêm lặng gió đều làm khoảng cách hiệu quả ngắn lại.
  • Không phải loài bướm đêm nào cũng như nhau. Các con số ấn tượng thường đến từ vài loài bướm lớn có râu rất rộng; loài nhỏ có thể kém hơn nhiều.
  • "Râu là mũi" chỉ đúng một nửa. Râu côn trùng còn cảm nhận gió, độ ẩm, nhiệt độ, rung động và chạm. Ở muỗi, râu còn là "tai".

Câu đúng nhất là: bướm đêm đực có một trong những hệ khứu giác nhạy nhất từng được đo ở động vật, đủ để tìm bạn tình từ khoảng cách rất xa so với kích thước cơ thể. Con số cụ thể nên đọc kèm loài và điều kiện thí nghiệm.

Ngắm râu bướm đêm ngay dưới đèn hiên nhà

Ở Việt Nam, những đêm đầu mùa mưa, đèn hiên, đèn cổng ở vùng ven rừng hay vườn cây thường có nhiều bướm đêm đậu. Một vài gợi ý cho gia đình có trẻ nhỏ:

  • Dùng đèn pin chiếu xiên, kính lúp hoặc điện thoại chế độ chụp cận cảnh, nhìn râu từng con. Đếm xem có bao nhiêu con râu hình lông chim, bao nhiêu con râu sợi mảnh.
  • Nếu may mắn gặp bướm khổng tước atlas hay các loài ngài lớn khác, để ý râu con đực rộng như hai chiếc lá dương xỉ nhỏ.
  • Quan sát con bướm đêm dùng chân trước vuốt râu, nhất là sau khi bay qua chỗ bụi.
  • So sánh với bướm ngày: râu bướm ngày thường mảnh, đầu phình như que diêm. Đó là một cách phân biệt nhanh hai nhóm.
  • Chỉ ngắm, chụp ảnh tại chỗ. Không bắt bướm cho vào lọ, không chạm vào cánh vì phấn cánh rất dễ rụng.
  • Muốn giúp bướm đêm, hạn chế bật đèn sáng suốt đêm ngoài trời. Đèn mạnh hút côn trùng tới quanh quẩn tới kiệt sức và làm rối việc tìm bạn tình.

Trẻ có thể vẽ lại hai kiểu râu vào sổ quan sát, ghi giờ và thời tiết. Sau vài đêm, chính các em sẽ nhận ra những đêm gió nhẹ, ẩm, có nhiều bướm đêm đực bay về đèn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Bướm đêm cái có râu như con đực không?

Ở nhiều loài, râu con cái mảnh và hẹp hơn hẳn râu con đực, vì con cái không cần dò pheromone từ xa. Râu con cái vẫn dùng để ngửi, nhất là khi tìm cây phù hợp để đẻ trứng.

Pheromone của bướm đêm có mùi với người không?

Thường người không ngửi thấy, vì lượng con cái toả ra rất nhỏ và mũi người không có thụ thể chuyên cho các chất này. Một số pheromone tổng hợp ở nồng độ cao có thể có mùi nhẹ.

Vì sao bướm đêm bay vào đèn?

Nguyên nhân chính xác còn được tranh luận. Giải thích được nhiều người chấp nhận gần đây là côn trùng bay đêm giữ lưng hướng về phía sáng hơn để biết đâu là trên; ánh đèn ở thấp làm rối phản xạ này khiến chúng bay vòng quanh đèn.

Ngài tằm có bay đi tìm con cái không?

Ngài tằm đã được thuần hoá lâu đời và gần như không bay được. Con đực ngửi thấy con cái thì vừa rung cánh mạnh vừa bò theo đường zích zắc tới nguồn mùi, cho thấy cùng một chương trình tìm kiếm như họ hàng hoang dã.

Bẫy pheromone có hại cho côn trùng có ích không?

Vì mỗi pheromone gần như chỉ hấp dẫn một loài, bẫy pheromone ít bắt nhầm côn trùng có ích như ong, bọ rùa. Đó là lý do nó được dùng trong các chương trình quản lý sâu hại hạn chế thuốc hoá học.

Muỗi có dùng râu để ngửi không?

Có. Râu muỗi có nhiều thụ thể mùi giúp tìm khí cacbonic và mùi da người. Ở muỗi đực, râu rậm lông còn dùng để nghe tiếng vỗ cánh của muỗi cái.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138