Cá mập cảm nhận được điện trường cực yếu nhờ hàng trăm tới hàng nghìn lỗ nhỏ trên mõm, mỗi lỗ dẫn vào một ống chứa chất thạch dẫn điện tốt, tận cùng là túi tế bào cảm thụ gọi là bóng Lorenzini. Mọi con vật sống trong nước biển đều rò ra một điện trường nhỏ từ tim đập, cơ co và mang thở. Khi cá mập lướt tới sát, các bóng ở những vị trí khác nhau trên đầu nhận chênh lệch điện thế khác nhau, và não dựng lại chỗ con mồi đang nằm, kể cả khi nó vùi hẳn dưới cát.
Bài này đi qua từng bước của cơ chế, đặt giác quan điện cạnh các giác quan khác của cá mập để thấy nó dùng ở cự ly nào, giải thích vì sao đầu cá mập búa có hình kỳ lạ, nói rõ phần nào đã được chứng minh và phần nào còn là giả thuyết, rồi gỡ vài lời đồn về cá mập và kim loại.
Mọi sinh vật trong nước đều phát ra điện
Nghe "điện" ta dễ nghĩ tới lươn điện phóng ra cả trăm vôn. Nhưng điện trường mà cá mập dò tìm không phải thứ đó. Bất cứ tế bào sống nào cũng giữ chênh lệch điện thế giữa bên trong và bên ngoài màng; khi tim co, cơ bắp giật, mang hé mở, các dòng ion nhỏ rò ra nước xung quanh. Nước biển mặn dẫn điện tốt, nên quanh một con cá bơn nằm im, một con cua ẩn trong cát hay một con mực đang thở luôn có một "vầng" điện trường rất mờ.
Vầng điện này yếu tới mức không thiết bị gia dụng nào đo được, và nó tắt nhanh theo khoảng cách. Đó chính là lý do giác quan điện chỉ hữu dụng ở cự ly rất gần, thường được mô tả là trong vòng vài chục xăng-ti-mét đến khoảng một mét tuỳ con mồi. Bù lại, nó không bị đánh lừa bởi nguỵ trang màu sắc, không cần ánh sáng, không bị khuất bởi lớp cát mỏng. Một con cá bơn đổi màu giống hệt đáy biển vẫn không giấu được nhịp tim của mình.
Cá mập không phải loài duy nhất có giác quan này. Cá đuối, cá đuối điện, cá tầm, cá phổi và nhiều loài cá da trơn cũng có cơ quan cảm điện, dù cấu tạo và độ nhạy khác nhau. Ở thú, thú mỏ vịt và thú lông nhím mỏ dài có cơ quan cảm điện trên mỏ; cá heo Guiana được ghi nhận dùng các hốc nhỏ trên mõm theo cách tương tự.
Từ lỗ trên da tới tín hiệu trong não
Nếu nhìn gần mõm cá mập, bạn sẽ thấy những chấm đen nhỏ li ti như lỗ chân lông to. Mỗi chấm là cửa vào một "dây dẫn sống". Chuỗi cơ chế như sau:
- Lỗ mở trên da. Lỗ nằm dày ở mõm, quanh miệng và mặt dưới đầu, đúng vùng sẽ lướt sát đáy và áp sát con mồi.
- Ống chứa thạch. Từ lỗ, một ống dài chạy sâu vào trong, chứa đầy chất thạch đặc biệt dẫn điện rất tốt. Ống được bọc bởi lớp mô cách điện, nên nó dẫn điện thế từ bề mặt da vào sâu bên trong mà không rò ra hai bên.
- Bóng cảm thụ. Đầu trong của ống phình thành túi, lót tế bào cảm thụ. Các tế bào này "so" điện thế ở cửa lỗ ngoài da với điện thế trong mô cơ thể.
- Đổi nhịp xung thần kinh. Tế bào cảm thụ luôn phát xung đều đặn. Khi điện thế ở cửa lỗ đổi theo một chiều, nhịp xung tăng; đổi theo chiều ngược lại, nhịp xung giảm. Nhờ vậy cá mập biết cả cường độ lẫn chiều của điện trường.
- Ghép bản đồ. Các bóng gom thành từng cụm, ống từ mỗi cụm toả đi nhiều hướng và dài ngắn khác nhau. Não so tín hiệu của hàng trăm ống cùng lúc để định ra con mồi ở đâu.
- Lao vào cắn. Ở cú tiếp cận cuối, khi mõm che khuất tầm nhìn của chính mắt cá mập, giác quan điện thường là thứ dẫn đường cho cú đớp.
Có thể hình dung mỗi ống như một chiếc vôn kế mà một que đo đặt ngoài da, que kia nằm trong người. Hàng trăm chiếc vôn kế xếp toả ra quanh đầu cho phép đọc điện trường như đọc một tấm bản đồ đường đồng mức.
Cá mập dùng giác quan nào ở cự ly nào
Giác quan điện không làm việc một mình. Một cú săn điển hình chuyển lần lượt qua nhiều giác quan, mỗi cái nhận việc ở một tầm khác nhau:
| Giác quan | Tầm hiệu quả | Cho biết điều gì | Bị hạn chế khi nào |
|---|---|---|---|
| Khứu giác | Xa nhất, có thể tới hàng trăm mét khi xuôi dòng nước | Có thứ gì đó ăn được ở phía thượng nguồn | Nước đứng, dòng chảy đổi hướng |
| Nghe và đường bên | Hàng chục tới hàng trăm mét | Tiếng quẫy, rung động của con vật giãy giụa | Biển động nhiều tiếng ồn |
| Thị giác | Vài mét tới vài chục mét tuỳ độ trong | Hình dáng, chuyển động, bóng tối sáng | Nước đục, ban đêm |
| Cảm nhận điện | Sát gần, khoảng dưới một mét | Chính xác chỗ con mồi, kể cả khi vùi dưới cát | Con mồi ở xa, nhiễu điện trong nước |
| Xúc giác và vị giác | Tiếp xúc | Thứ trong miệng có đáng nuốt hay không | Chỉ dùng được khi đã cắn |
Bảng này giải thích vì sao các cú "cắn thử" xảy ra: khi tất cả các tín hiệu xa đều mập mờ, cá mập phải dựa vào cảm nhận điện và xúc giác ở cự ly sát, rồi mới biết thứ trước mặt là gì. Đó cũng là lý do người bơi trong nước đục, gần đàn cá đang bị săn, dễ gặp rủi ro hơn.
Vì sao đầu cá mập búa lại dẹt và rộng
Cá mập đầu búa có phần đầu bè ngang như cánh máy bay, hai mắt ở hai đầu mút. Một trong những giải thích được nhắc nhiều nhất là chiếc "búa" mở rộng diện tích đặt bóng Lorenzini. Các lỗ cảm điện trải khắp mặt dưới chiếc búa, giống người dò kim loại cầm một chiếc vòng dò rộng thay vì chiếc que nhỏ.
Người ta quan sát cá mập đầu búa lướt sát đáy, lắc đầu qua lại như quét máy dò, rồi bất ngờ dừng và đào xuống cát, lôi ra một con cá đuối nhỏ đang ẩn. Hành vi này khớp với hình ảnh một chiếc máy dò điện rộng bản. Chiếc búa cũng có thể giúp lái, nâng thân khi bơi và mở rộng góc nhìn của hai mắt. Các nhà sinh học vẫn bàn xem chức năng nào là động lực tiến hoá chính, và nhiều khả năng câu trả lời là cả mấy điều cùng lúc.
Điều đáng chú ý là diện tích rộng không làm từng bóng nhạy hơn, mà giúp so sánh được chênh lệch điện thế giữa hai điểm xa nhau hơn. Với tín hiệu yếu và tắt nhanh theo khoảng cách, hai "que đo" cách xa nhau giúp xác định hướng rõ hơn, cũng như hai tai cách xa giúp ta nghe hướng âm tốt hơn.
Điều đã chứng minh và điều còn là giả thuyết
Đã chứng minh: dò con mồi bằng điện. Trong các thí nghiệm ở bể, cá mập và cá đuối đào đúng chỗ đặt điện cực phát dòng điện yếu giống con mồi, kể cả khi con mồi thật được che kín trong ngăn chặn mùi. Khi bọc con mồi trong lớp vật liệu cách điện, chúng không tìm ra nữa. Đây là bằng chứng mạnh rằng điện, chứ không phải mùi hay hình, dẫn chúng tới.
Đã chứng minh: độ nhạy rất cao. Các phép đo cho thấy bóng Lorenzini thuộc nhóm cơ quan cảm điện nhạy nhất từng biết trong giới động vật, phản ứng với điện trường yếu hơn rất nhiều lần so với điện trường quanh một viên pin tiểu nhúng trong nước biển.
Giả thuyết: định hướng bằng từ trường Trái Đất. Khi cá mập bơi xuyên qua từ trường Trái Đất, theo vật lý sẽ sinh ra một điện trường cảm ứng rất nhỏ trong cơ thể và nước xung quanh. Có ý kiến cho rằng bóng Lorenzini đọc được tín hiệu này để biết hướng. Đã có thí nghiệm cho thấy cá mập phản ứng với thay đổi từ trường, nhưng nó dùng chính bóng Lorenzini hay một cơ quan khác thì chưa ngã ngũ.
Giả thuyết: nhận ra bạn tình và con non. Cá đuối được ghi nhận dùng điện để tìm bạn tình nằm vùi dưới cát. Ở cá mập, vai trò xã hội của giác quan điện còn ít dữ liệu.
Còn mờ: ảnh hưởng của cáp điện ngầm. Cáp điện dưới biển tạo trường điện và từ quanh nó. Một số quan sát gợi ý cá mập và cá đuối có lại gần cáp, nhưng tác động lâu dài lên tập tính vẫn đang được theo dõi.
Lời đồn về cá mập và điện, và cách xem cá mập an toàn
Nhóm bạn đi lặn ống thở ở một vùng biển đảo phía Nam hay truyền tai nhau đủ thứ chuyện về cá mập. Vài câu thường gặp:
- "Cá mập ngửi được một giọt máu cách nhiều cây số." Phóng đại. Khứu giác cá mập rất tốt, nhưng mùi cần dòng nước mang tới và loãng dần; con số "cả cây số" lan truyền trên mạng thường không có căn cứ rõ ràng.
- "Cá mập bị kim loại hút như nam châm." Không chính xác. Kim loại khác loại nhúng trong nước biển có thể sinh điện thế nhỏ như một viên pin, và trong thí nghiệm cá mập có tò mò lại gần. Nhưng không có chuyện cá mập bị kéo tới từ xa vì chiếc nhẫn.
- "Thiết bị phát điện chắc chắn đuổi được cá mập." Một số thiết bị phát xung điện đeo chân được thử nghiệm để làm cá mập khó chịu ở cự ly gần. Kết quả khác nhau tuỳ loài, tuỳ hoàn cảnh, nên không nên coi là tấm khiên tuyệt đối.
- "Cá mập nào cũng săn người." Phần lớn loài cá mập nhỏ, nhút nhát, ăn cá và động vật đáy; người không nằm trong thực đơn của chúng.
- Muốn thấy cá mập, cách an toàn nhất là ngắm cá mập rạn qua kính thuỷ cung hoặc khi lặn có người hướng dẫn ở vùng được phép. Không cho cá ăn, không đuổi theo, không chạm vào.
Nhiều loài cá mập và cá đuối đang suy giảm vì đánh bắt quá mức và nạn cắt vây. Không dùng sản phẩm vây cá mập, không mua bán cá mập con làm cảnh là việc nhỏ ai cũng làm được để giữ những "máy dò điện sống" này cho đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Bóng Lorenzini nằm ở đâu trên cơ thể cá mập?
Chủ yếu ở phần đầu: quanh mõm, quanh miệng và mặt dưới đầu. Lỗ mở trông như những chấm đen nhỏ li ti. Ở cá đuối, các lỗ trải rộng cả trên và dưới phần thân dẹt quanh đầu.
Cá mập có cảm nhận được điện từ cơ thể người không?
Cơ thể người trong nước cũng rò ra điện trường nhỏ như mọi sinh vật, nên về nguyên tắc cá mập ở rất gần có thể cảm nhận. Nhưng điện trường này tắt nhanh, chỉ có ý nghĩa ở cự ly sát, không phải thứ dẫn cá mập tới từ xa.
Cá nước ngọt có cảm nhận điện không?
Có một số loài. Cá phổi, cá tầm, nhiều loài cá da trơn có cơ quan cảm điện; một số cá ở sông Nam Mỹ và châu Phi còn tự phát điện yếu rồi đọc nhiễu loạn quanh mình để dò đường trong nước đục.
Giác quan điện có giúp cá mập bơi trong đêm không?
Có ích ở cự ly sát, nhất là khi tìm con mồi ẩn mình. Nhưng để di chuyển và định hướng ở tầm xa trong đêm, cá mập dựa thêm vào khứu giác, đường bên, thính giác và đôi mắt thích nghi ánh sáng yếu.
Vì sao gọi là bóng Lorenzini?
Tên gọi lấy theo một nhà giải phẫu học người Ý thế kỷ mười bảy, người mô tả cấu trúc này lần đầu. Khi ấy chưa ai biết chức năng của nó; phải tới thế kỷ hai mươi các thí nghiệm mới cho thấy đây là cơ quan cảm điện.
Có thể quan sát lỗ cảm điện của cá mập ở đâu?
Ở thuỷ cung có bể cá mập rạn, khi cá lướt sát kính bạn có thể thấy các chấm nhỏ trên mõm. Ảnh chụp cận mõm cá mập trong sách sinh học biển cũng thể hiện rõ các lỗ này.