Chim chích bông làm tổ bằng cách "khâu" lá: dùng mỏ nhọn đục những lỗ nhỏ dọc mép một hay vài chiếc lá to còn trên cây, luồn sợi tơ nhện, sợi bông hoặc sợi vỏ cây qua lỗ, rồi để đầu sợi xù ra ở mặt ngoài thành một nút chặn giống đinh tán. Nhiều mũi như thế kéo mép lá lại thành một chiếc túi, bên trong chim lót tổ mềm.
Chích bông đuôi dài (Orthotomus sutorius) là loài chim nhỏ quen thuộc ở vườn nhà, công viên và bụi rậm khắp Việt Nam, thường nhận ra bằng đuôi vểnh và tiếng kêu lanh lảnh. Trong tiếng Anh nó được gọi là chim thợ may, vì đúng kiểu làm tổ này. Bài dưới đây giải thích kỹ thuật "khâu" thật ra là gì, vì sao chiếc túi lá vừa chắc vừa kín đáo, và cách bạn quan sát mà không làm chim bỏ tổ.
Khâu mà không có kim và chỉ: mũi đinh tán, không phải đường may
Khi nghe "chim khâu lá", nhiều người hình dung một sợi chỉ dài chạy vòng qua vòng lại như người may áo. Thực tế, kỹ thuật của chích bông gần với đinh tán hơn là đường may. Mỗi mũi thường là một đoạn sợi ngắn được kéo qua một lỗ hoặc qua hai lỗ trên hai mép lá đối diện. Ở mặt ngoài, đầu sợi bị chim vê và xù lên thành một búi nhỏ, lớn hơn cái lỗ, nên không tuột ngược lại được.
Hãy nghĩ tới cách người ta tán đinh trên tôn hay da: đóng một chốt qua hai tấm, rồi làm loe đầu chốt để giữ chặt. Búi tơ xù của chích bông làm đúng việc ấy, chỉ khác là vật liệu mềm và nhẹ. Nhiều mũi đinh tán đặt cách nhau dọc mép lá đủ để giữ chiếc lá cong lại thành túi, dù mỗi mũi riêng lẻ khá yếu.
Người quan sát đôi khi thấy một sợi được luồn qua nhiều lỗ liên tiếp, giống một đường khâu ngắn. Điều này cho thấy chim không làm theo một kiểu cứng nhắc, mà điều chỉnh tuỳ chiếc lá, tuỳ vật liệu. Dù vậy, nguyên lý chung vẫn là: lỗ nhỏ, sợi mềm, nút chặn ở đầu sợi.
Từ chiếc lá đến chiếc túi tổ: các bước chim chích bông làm
Quá trình làm tổ kéo dài nhiều ngày và được người quan sát chim mô tả khá thống nhất.
- Chọn lá. Chim chọn một chiếc lá to, mềm, còn dính trên cành, ở độ cao vừa phải trong bụi rậm; hoặc hai ba chiếc lá mọc gần nhau có thể kéo sát lại.
- Gom vật liệu. Chim nhặt tơ nhện, sợi bông từ quả cây, sợi vỏ cây mảnh, đôi khi cả sợi chỉ, sợi len người vứt lại.
- Đục lỗ. Mỏ nhọn và mảnh của chim dùi những lỗ nhỏ dọc mép lá. Lỗ đủ nhỏ để lá không rách toạc.
- Kéo mép lá và tán sợi. Chim kéo hai mép lá lại gần, luồn sợi qua lỗ, vê đầu sợi phía ngoài thành búi. Lặp lại cho tới khi lá cong thành hình phễu hoặc hình túi.
- Lót tổ bên trong. Trong lòng túi lá, chim đan một chiếc tổ hình chén bằng cỏ mềm, sợi thực vật, lông tơ, làm chỗ đẻ trứng.
Vì lá vẫn còn sống trên cây, chiếc túi giữ màu xanh và tiếp tục được cây nuôi, không khô héo nhanh như lá hái rời. Chiếc tổ vì thế hoà lẫn vào bụi cây, nhìn từ ngoài chỉ thấy vài chiếc lá cong bất thường, rất khó nhận ra với người không để ý.
Cũng vì dựa vào lá sống, chim phải chọn đúng loại cây. Lá quá cứng thì mỏ khó đục và mép lá khó kéo cong; lá quá mỏng thì dễ rách khi chim mẹ ngồi vào. Người quan sát vườn thường thấy chích bông ưa những cây có lá to, dai vừa phải và mọc dày, như một số loại cây cảnh lá rộng, dây leo hay cây ăn quả thấp. Nếu một chiếc tổ cũ bị bung vì gió bão, đôi chim có thể làm tổ mới ở một bụi cây khác gần đó trong cùng mùa.
Chích bông và vài kiến trúc sư chim khác ở Việt Nam
Mỗi loài chim nhỏ giải bài toán làm tổ theo một kiểu. So sánh vài loài quen ở vườn và đồng ruộng Việt Nam giúp thấy chích bông đặc biệt ở đâu.
| Loài | Kiểu tổ | Vật liệu chính | Bí quyết |
|---|---|---|---|
| Chích bông | Túi lá khâu, lót chén mềm bên trong | Lá sống, tơ nhện, sợi bông | Đục lỗ, tán sợi, giữ lá còn trên cây để nguỵ trang |
| Rồng rộc | Tổ treo hình bình cổ dài | Lá lúa, lá cỏ xé thành sợi | Đan và thắt nút sợi lá thành khối |
| Chim sâu | Túi treo nhỏ ở đầu cành | Sợi thực vật, tơ nhện, mảnh địa y | Tơ nhện co giãn giúp tổ nở theo chim non |
| Chim sẻ nhà | Ổ lộn xộn trong khe mái nhà | Rơm, cỏ, lông | Dựa vào chỗ kín có sẵn, ít công xây |
Chích bông không đan cả tổ từ sợi như rồng rộc, cũng không treo túi từ đầu cành như chim sâu. Nó "mượn" chiếc lá sống làm vỏ, chỉ thêm các mũi tán để giữ dáng. Đây là kiểu tiết kiệm vật liệu và công sức thông minh: vỏ tổ có sẵn, chắc, chống mưa, lại tự nguỵ trang.
Vì sao tơ nhện là vật liệu yêu thích
Tơ nhện xuất hiện trong tổ của rất nhiều loài chim nhỏ, và chích bông cũng không ngoại lệ. Lý do nằm ở tính chất của tơ: rất mảnh nên luồn được qua lỗ nhỏ, dai so với độ mảnh, lại có độ dính tự nhiên giúp bám vào sợi khác và vào bề mặt lá. Một búi tơ nhện vê lại cũng tạo thành nút chặn tốt, vì sợi rối vào nhau.
Tơ còn có độ co giãn. Chiếc túi lá phải chịu được sức nặng của chim mẹ ngồi ấp, rồi của chim non lớn lên từng ngày, lại còn bị gió và mưa lay. Mối nối dẻo chịu được rung lắc tốt hơn mối nối cứng, giống như dây buộc mềm ít bị đứt hơn dây thép khi bị giật.
Ở vườn nhà, khi chích bông bắt đầu mùa làm tổ, bạn có thể thấy chim bay sát những góc có mạng nhện, dưới mái hiên, kẽ hàng rào, gom tơ bằng mỏ rồi mang đi. Đây là một trong những dấu hiệu sớm nhất cho thấy gần đó sắp có một chiếc tổ lá. Đừng phá hết mạng nhện quanh vườn; chúng vừa bắt côn trùng, vừa là kho vật liệu cho chim.
Quan sát chim chích bông làm tổ mà không làm chim bỏ tổ
Chích bông sống ngay cạnh người, nên đây là cơ hội hiếm có để xem một kỹ thuật làm tổ đặc biệt. Chỉ cần nhớ chim rất dễ bỏ tổ nếu bị làm phiền.
- Theo dõi từ xa, qua cửa sổ hoặc từ hiên nhà, bằng ống nhòm nhỏ; không đứng ngay cạnh bụi cây có tổ.
- Không vạch lá để xem trứng, không chạm vào túi lá; mép lá đã khâu rất dễ bung khi bị kéo.
- Không cắt tỉa bụi cây có tổ trong mùa sinh sản, chờ chim non rời tổ rồi hãy tỉa.
- Có thể treo vài sợi bông mềm, sợi gai tự nhiên ngắn trên hàng rào làm vật liệu cho chim; tránh sợi nhựa dài dễ quấn chân chim.
- Giữ mèo trong nhà vào mùa chim làm tổ nếu có thể; mèo là mối đe doạ lớn với chim nhỏ trong vườn.
Bé Na và bố có thể ghi nhật ký vườn: ngày đầu thấy chim gom tơ, ngày thấy lá bắt đầu cong, ngày nghe tiếng chim non. Mỗi lần chỉ nhìn vài phút từ xa. Sau một mùa, cả nhà sẽ có câu chuyện đầy đủ về một chiếc tổ lá mà nhiều người sống cạnh cả đời không để ý.
Nhận ra chim chích bông trong vườn trước khi tìm tổ
Muốn thấy tổ lá, trước hết phải nhận ra người thợ. Chích bông là chim rất nhỏ, lưng màu xanh ô liu, bụng trắng nhạt, đỉnh đầu có mảng nâu gỉ sắt. Đặc điểm dễ nhớ nhất là chiếc đuôi hẹp thường vểnh dựng lên gần như thẳng đứng, lắc qua lắc lại khi chim nhảy trong bụi. Vào mùa sinh sản, chim trống có hai lông đuôi giữa dài hơn hẳn.
Tiếng kêu là manh mối tốt hơn cả mắt. Chích bông kêu những tràng to, lặp lại, nghe sắc và vang so với thân hình bé xíu. Nếu bạn nghe một tiếng chim lanh lảnh mà nhìn mãi không thấy, hãy chú ý những bụi cây thấp gần đó: chim hay nhảy liên tục trong tán lá dày, ít khi đậu lâu trên cành trống.
Chích bông ăn sâu non, rệp, nhện nhỏ trên lá, nên vườn nào còn bụi cây, dây leo và ít phun thuốc trừ sâu thì dễ gặp chúng. Theo dõi một đôi chim vài tuần, bạn sẽ nhận ra chúng có lãnh thổ rõ ràng: cùng những bụi cây, cùng lối bay, cùng chỗ hót. Khi đôi chim bắt đầu mang tơ và sợi bông trên mỏ, đó là lúc chiếc túi lá sắp thành hình trong lãnh thổ ấy.
Hiểu lầm hay gặp về chim chích bông
Chích bông khâu tổ bằng một sợi chỉ dài như người may. Phần lớn các mũi là những đoạn sợi ngắn có búi chặn ở đầu, hoạt động như đinh tán. Một số sợi chạy qua nhiều lỗ, nhưng không có đường may liên tục kiểu người.
Chích bông hái lá về làm tổ. Chim dùng lá còn trên cây. Nhờ vậy lá giữ màu xanh lâu, giúp tổ vừa chắc vừa nguỵ trang.
Thấy tổ chim trong vườn thì mang vào nhà cho an toàn. Chim bố mẹ sẽ không tìm được tổ và chim non sẽ chết. Cách giúp tốt nhất là để tổ nguyên chỗ và giữ yên tĩnh quanh đó.
Chích bông là chim non của loài khác vì quá nhỏ. Chích bông là loài chim trưởng thành nhỏ, dài chỉ cỡ một gang tay kể cả đuôi. Kích thước ấy cũng là lý do chúng dùng được những chiếc lá to làm vỏ tổ.
Câu hỏi thường gặp
Chim chích bông khâu tổ bằng gì?
Bằng mỏ nhọn để đục lỗ trên mép lá và các sợi mềm như tơ nhện, sợi bông, sợi vỏ cây để luồn qua lỗ. Đầu sợi ở mặt ngoài được vê thành búi, giữ chặt như đinh tán.
Vì sao gọi chích bông là chim thợ may?
Vì kiểu làm tổ của nó: kéo mép lá lại với nhau bằng những mũi sợi luồn qua lỗ, giống người khâu. Tên này có trong nhiều ngôn ngữ, kể cả trong tên tiếng Anh của loài.
Tổ chim chích bông thường ở đâu?
Thường trong bụi rậm, cây bụi ở vườn nhà hay công viên, ở độ cao vừa phải, nơi có lá to, mềm. Nhìn từ ngoài chỉ thấy vài chiếc lá cong lại bất thường.
Vì sao tổ chích bông khó nhìn thấy?
Vì vỏ tổ là lá còn sống trên cây, giữ màu xanh như các lá xung quanh. Tổ bên trong nằm khuất trong lòng túi lá, không lộ ra ngoài.
Có thể giúp chim chích bông làm tổ trong vườn không?
Có thể giữ lại vài bụi cây lá to, không phá hết mạng nhện, treo ít sợi bông tự nhiên ngắn trên hàng rào và không cắt tỉa bụi có tổ trong mùa sinh sản.
Thấy tổ chích bông thì có nên lại gần chụp ảnh không?
Không nên. Chim dễ bỏ tổ khi bị làm phiền và mép lá đã khâu dễ bung khi bị chạm. Hãy quan sát từ xa bằng ống nhòm hoặc ống kính dài.