ThanPhuc.comThán Phục
Giác quan phi thường

Cú lợn bắt chuột trong bóng tối bằng tai: đĩa mặt, hai tai lệch và cú bay không tiếng

Cú lợn tóm được chuột cả khi tối hoàn toàn nhờ đĩa mặt hứng âm, hai tai đặt lệch nhau và bản đồ âm thanh trong não. Cơ chế từng bước, thí nghiệm và cách ngắm cú.

A white barn owl glides silently low over a harvested rice field at night, heart-shaped face turned down, wings outstretched, moonlit side view, cool silver and amber tones

Cú lợn bắt được chuột cả trong bóng tối hoàn toàn chỉ bằng tai: đĩa lông hình trái tim trên mặt hứng âm thanh như chiếc chảo thu sóng, hai lỗ tai đặt lệch nhau một cao một thấp, và não so từng chênh lệch rất nhỏ về thời gian và độ to giữa hai tai để vẽ ra vị trí con mồi. Hướng ngang được tính bằng âm tới tai nào trước, hướng cao thấp được tính bằng âm ở tai nào to hơn. Thêm vào đó, đôi cánh được cấu tạo để bay gần như không tiếng, nên cú vừa nghe rõ hơn vừa không bị chuột phát hiện.

Bài đi qua cấu tạo đĩa mặt và tai, cách não cú dựng "bản đồ âm thanh", những thí nghiệm cho thấy cú không cần mắt, bí mật của chiếc cánh im lặng, rồi gỡ vài quan niệm sai về cú. Cuối bài có gợi ý nghe và ngắm cú lợn ở vùng quê Việt Nam mà không làm phiền chúng.

Chiếc đĩa mặt là một cái phễu thu âm

Lông xếp thành chảo. Khuôn mặt hình trái tim của cú lợn là một vòng lông cứng xếp sít, bao quanh vùng lông mềm hơn. Vòng lông cứng phản xạ âm thanh, dồn nó về hai lỗ tai nằm khuất sau lớp lông, giống cách chảo thu sóng dồn tín hiệu về đầu thu ở giữa.

Chỉnh được hình dạng. Cú có thể khẽ co giãn các cơ quanh mặt, đổi độ khum của đĩa. Điều này được cho là giúp tập trung âm tốt hơn khi cú chú ý một hướng.

Tai không có vành. Những chùm lông dựng trên đầu một số loài cú không phải tai mà là lông trang trí hoặc nguỵ trang. Tai thật là hai khe hở ở hai bên đầu, phía sau đĩa mặt.

Hai tai đặt lệch. Ở cú lợn, một lỗ tai nằm cao hơn và hướng hơi lên, lỗ kia nằm thấp hơn và hướng hơi xuống. Đĩa mặt cũng hơi lệch theo. Sự bất đối xứng này là chìa khoá để biết âm phát ra từ trên hay dưới.

Tai trong nhạy với tiếng sột soạt. Phần tai trong của cú lợn có vùng rất nhạy ở dải âm của tiếng lá khô, tiếng cào cỏ, đúng loại âm chuột phát ra khi chạy. Âm này lại đủ cao để định vị chính xác.

Não cú tính vị trí con chuột theo từng bước

Từ lúc tiếng sột soạt vang lên dưới gốc rạ tới lúc cú lao xuống, chuỗi xử lý diễn ra trong khoảnh khắc:

  1. Nghe thấy và quay đầu. Cú đậu trên cành hay bay thấp nghe tiếng động nhỏ, lập tức quay mặt về phía đó. Mắt cú gần như cố định trong hốc nên cú quay cả đầu.
  2. Tính hướng ngang. Âm từ bên trái chạm tai trái sớm hơn tai phải một khoảng thời gian cực ngắn, tính bằng phần triệu giây. Các tế bào thần kinh ở thân não cú xếp thành dãy, mỗi tế bào "khớp" với một độ lệch thời gian, giống dãy người đứng dọc hành lang chờ hai người đi từ hai đầu gặp nhau ở đúng chỗ mình.
  3. Tính hướng cao thấp. Nhờ hai tai lệch, âm từ phía dưới to hơn ở tai hướng xuống, âm từ phía trên to hơn ở tai hướng lên. Một nhánh khác của não so độ to giữa hai tai.
  4. Ghép thành điểm trên bản đồ. Ở tầng não giữa, hai thông tin hội tụ vào các tế bào chỉ phát xung khi âm tới từ đúng một ô trong không gian. Những tế bào này xếp thành một bản đồ âm thanh của thế giới xung quanh.
  5. Chỉnh đầu cho âm nằm chính giữa. Cú xoay đầu tới khi hai tai nhận âm cân bằng nhất, lúc đó mặt nó chĩa thẳng vào con mồi.
  6. Lao xuống. Cú bay về điểm đó, sát lúc chạm đất thì vươn chân ra trước, xoè móng rộng để bù sai số nhỏ, rồi chụp.

Điều thú vị là bản đồ âm thanh này được "căn chỉnh" bằng mắt khi cú còn non. Cú con nhìn thấy nguồn âm và học cách gắn chênh lệch giữa hai tai với vị trí thật; về sau, ngay cả trong bóng tối, bản đồ đã học vẫn dùng được.

Thí nghiệm cho thấy cú không cần mắt

Câu hỏi đặt ra từ lâu: cú bắt mồi ban đêm nhờ mắt nhìn đêm giỏi, nhờ cảm nhận hơi ấm, hay nhờ tai? Để tách bạch, các nhà nghiên cứu cho cú lợn săn chuột trong phòng tối hoàn toàn, sàn phủ lá khô. Cú vẫn bắt trúng. Nhưng như vậy chưa đủ, vì có thể cú đang ngửi hay cảm nhận nhiệt.

Bước tiếp theo là buộc vào đuôi chuột một mẩu giấy nhàu kéo lê phía sau. Khi chuột chạy, mẩu giấy phát ra tiếng sột soạt lớn hơn tiếng chuột. Trong bóng tối, cú lao vào đúng mẩu giấy chứ không phải con chuột. Nếu cú dùng mùi hay nhiệt, nó đã chụp vào con chuột. Kết quả này cho thấy âm thanh là thứ dẫn đường.

Thí nghiệm cũng cho thấy giới hạn: khi bịt nhẹ một bên tai, cú vẫn lao về đúng hướng ngang nhưng chụp lệch lên hoặc xuống, đúng như dự đoán từ vai trò của hai tai lệch. Khi con mồi đứng yên, không phát tiếng, cú không tìm ra trong bóng tối. Cú lợn không có phép màu nào; nó cần con mồi phát tiếng động.

Ngoài tự nhiên, cú còn kết hợp đôi mắt rất nhạy với ánh sáng yếu. Đêm có trăng, mắt và tai cùng làm việc; đêm tối đen hoặc khi chuột ẩn dưới lớp cỏ rạ, tai gánh phần lớn công việc.

Nghe thụ động và nghe chủ động: cú, dơi và người

Cú và dơi đều săn đêm bằng tai, nhưng theo hai cách ngược nhau. Đặt cạnh nhau sẽ thấy rõ cái lợi và cái giá của từng cách:

Tiêu chíCú lợnDơi ăn côn trùngNgười
Nguồn âmDo con mồi phát ra, cú chỉ im lặng ngheDơi tự kêu rồi nghe tiếng vọngNghe âm có sẵn xung quanh
Khi con mồi đứng imGần như không tìm được trong tốiVẫn thấy được nếu vật đủ lớnKhông tìm được
Bị con mồi phát hiệnKhó, vì cú không phát tiếng và bay êmMột số bướm đêm nghe được tiếng kêu của dơiKhông áp dụng
Độ chính xác hướng cao thấpRất cao nhờ hai tai lệchCao nhờ nắp tai và tiếng vọngKém hơn hướng ngang
Tầm hiệu quảHàng chục mét với tiếng sột soạtVài mét tới vài chục métTuỳ độ to của âm

Nghe thụ động như cú có ưu điểm là kín đáo: con mồi không có cách nào biết mình đang bị "nhìn". Nhược điểm là phụ thuộc vào việc con mồi gây tiếng động. Vì vậy chuột đồng thường đứng im khi nghe có gì bất thường, một mẹo đơn giản mà hiệu quả trước kẻ săn bằng tai.

Chiếc cánh im lặng: ba chi tiết trên lông

Một chiếc tai nhạy sẽ vô dụng nếu chính tiếng vỗ cánh của mình át đi tiếng chuột. Lông cánh cú có ba đặc điểm giúp giảm tiếng ồn, và các kỹ sư đã nghiên cứu chúng để làm cánh quạt, quạt gió êm hơn:

Chi tiếtTrông như thế nàoTác dụngCon người học theo
Răng lược ở mép trướcHàng gai nhỏ như răng lược dọc mép lông cánh đầu tiênChia luồng khí thành nhiều dòng nhỏ, giảm xoáy lớn gây tiếng rítMép cánh quạt có răng cưa
Tua mềm ở mép sauViền lông xơ tua như mép khănLàm luồng khí rời cánh êm hơn, giảm tiếng xé gióMép sau cánh quạt có khía
Mặt lông như nhungLớp lông tơ mềm phủ mặt trênGiảm tiếng cọ xát giữa các lông khi vỗVật liệu phủ giảm ồn

Cú cũng bay chậm so với kích thước, cánh rộng so với thân, nên không cần vỗ mạnh. So với một con chim bồ câu vỗ cánh phành phạch khi cất cánh, cú lợn lướt qua đầu người trong đêm thường không gây một tiếng động nào nghe thấy được.

Hiểu lầm về cú và sự thật

Ở nhiều vùng quê, cú vẫn bị hiểu sai. Bé Bông nghe bà kể chuyện cú kêu là điềm xấu và hỏi chị gái học lớp 9. Đây là những điều chị có thể giải thích:

  • "Tiếng cú kêu báo điều xấu." Đây là quan niệm dân gian, không có cơ sở khoa học. Cú kêu để giữ lãnh thổ, gọi bạn tình, gọi con.
  • "Cú nhìn ban ngày không thấy gì." Sai. Cú nhìn ban ngày được, chỉ là mắt thích nghi với ánh sáng yếu nên ban ngày chúng thường ngủ.
  • "Cú quay đầu được một vòng tròn." Phóng đại. Cú quay đầu rất xa sang mỗi bên, nhiều hơn hẳn người, nhưng không quay tròn được.
  • "Chùm lông trên đầu là tai." Không phải. Tai thật nằm hai bên đầu, giấu sau lớp lông mặt.
  • "Cú là chim gây hại." Ngược lại, một gia đình cú lợn có thể bắt rất nhiều chuột mỗi mùa, có ích cho ruộng đồng.

Ở một số nơi, nông dân dựng chòi hoặc đặt hộp tổ cho cú lợn quanh cánh đồng để giảm chuột thay vì rải bả. Bả chuột độc còn giết cả cú ăn phải chuột trúng độc, nên càng ít thuốc độc, cú càng có cơ hội sống.

Nghe và ngắm cú lợn thế nào cho đúng

Cú lợn sống ở vùng đồng bằng, ven làng, làm tổ trong mái nhà cũ, hốc cây, tháp nước bỏ hoang. Nếu muốn quan sát:

  • Ra rìa ruộng hoặc bìa vườn lúc chạng vạng, đứng yên, nghe tiếng rít khàn kéo dài. Tiếng kêu của cú lợn giống tiếng xé vải hơn là tiếng "hú" trong phim.
  • Nhìn vào nền trời còn sáng để thấy bóng trắng lượn thấp, bay chậm và gần như không vỗ cánh khi tìm mồi.
  • Nếu thấy cú đậu trên cột hay cành, chú ý cách nó xoay đầu từng nấc nhỏ: đó là lúc nó đang chỉnh hai tai về một tiếng động.
  • Không soi đèn mạnh vào mắt cú, không dùng loa phát tiếng cú để dụ, không trèo lên tổ xem trứng hay chim non.
  • Gặp cú non rơi khỏi tổ hoặc cú bị thương, không mang về nuôi; liên hệ kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ động vật gần nhất.

Nhiều loài cú nằm trong danh mục động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ ở Việt Nam. Chúng không phải vật nuôi, và mỗi con cú bị bắt nhốt là một chiếc "máy bắt chuột tự nhiên" bị lấy khỏi cánh đồng.

Câu hỏi thường gặp

Cú lợn có nhìn được trong bóng tối hoàn toàn không?

Không. Mắt cú rất nhạy với ánh sáng yếu nhưng vẫn cần chút ánh sáng. Trong bóng tối tuyệt đối, cú lợn dựa gần như hoàn toàn vào thính giác và chỉ bắt được con mồi đang phát ra tiếng động.

Vì sao gọi là cú lợn?

Tên gọi dân gian được cho là từ tiếng kêu khàn rít của loài này, nghe như tiếng lợn kêu ở xa. Ở một số nơi, chúng còn được gọi theo màu lông trắng hoặc khuôn mặt hình trái tim.

Có phải loài cú nào cũng có hai tai lệch không?

Không phải tất cả. Tai bất đối xứng xuất hiện ở nhiều loài cú săn ban đêm, mỗi nhóm lệch theo cách khác nhau, thậm chí ở xương sọ. Một số loài cú săn cả ban ngày có tai gần đối xứng hơn.

Cú có nghe được tiếng chuột dưới tuyết hay dưới cỏ rạ không?

Có ở một mức độ. Ở xứ lạnh, có loài cú được ghi nhận lao xuyên lớp tuyết để bắt chuột nghe thấy bên dưới. Ở Việt Nam, cú lợn bắt chuột lẩn trong gốc rạ, cỏ khô nhờ tiếng sột soạt.

Con người có học được cách định vị âm như cú không?

Người cũng dùng chênh lệch thời gian và độ to giữa hai tai để biết âm đến từ đâu, nhưng kém chính xác hơn cú nhiều, nhất là theo hướng cao thấp. Vành tai người giúp một phần việc này thay cho đôi tai lệch.

Làm gì để cú lợn tới sống gần nhà ở nông thôn?

Giữ lại cây già, mái kho cũ có hốc, hạn chế dùng bả chuột độc và có thể đặt hộp tổ theo hướng dẫn của người có kinh nghiệm. Quan trọng nhất là không bắt, không làm phiền tổ cú.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138