ThanPhuc.comThán Phục
Kiến trúc sư của tự nhiên

Kiến vàng làm tổ bằng lá thế nào: xích kiến kéo lá và ấu trùng làm ống nhả tơ

Kiến vàng thợ nối thân thành xích kéo mép lá khép lại, rồi cầm ấu trùng qua lại như con thoi để tơ dán lá. Cơ chế, đàn nhiều tổ và cách nhà vườn dùng kiến vàng.

Close-up of orange weaver ants forming a living chain to pull two green leaves together on a citrus tree branch, macro view, dappled afternoon light, orange and green tones

Kiến vàng làm tổ bằng cách khâu những chiếc lá còn sống lại với nhau, nhưng kiến trưởng thành không nhả được tơ. Chúng chia việc làm hai đội: đội kéo nối thân thành những sợi xích sống để kéo mép lá khép lại, còn đội dệt ngậm ấu trùng trong hàm, đưa qua đưa lại giữa hai mép lá như con thoi, để tơ của ấu trùng dán các mép lại thành vách tổ.

Kiến vàng Oecophylla smaragdina quen thuộc với người làm vườn ở Việt Nam, nhất là vườn cam, quýt, bưởi, xoài ở miền Tây. Bài này đi qua cách nhận ra tổ kiến vàng, cơ học của xích kiến, chuyện ấu trùng biến thành dụng cụ, đàn kiến sống trên nhiều tổ, cách nhà vườn tận dụng kiến vàng để giữ cây, và cách bạn đứng xem kiến dựng tổ mà không bị cắn.

Nhận ra tổ kiến vàng trên cây

Tổ kiến vàng là những túi lá xanh to cỡ nắm tay tới quả bưởi, đôi khi lớn hơn, treo trên tán cây. Các lá vẫn còn dính với cành và tiếp tục sống, mép lá được dán lại bằng một lớp tơ trắng mịn như giấy lụa. Nhìn kỹ, giữa các lá có những khe hở nhỏ làm lối ra vào, quanh đó lúc nào cũng có kiến đi lại.

Kiến thợ màu cam hoặc nâu đỏ, chân dài, chạy nhanh, cảnh giác cao. Chạm vào cành là chúng chồm lên, giơ hàm và cong bụng sẵn sàng. Vết cắn đau chủ yếu vì kiến cắn rồi xịt axit formic vào vết thương. Đó là lý do người hái cam hay "kiêng" những cành có tổ kiến vàng, dù thật ra kiến đang giữ cây giúp họ.

Một đàn kiến vàng không chỉ có một tổ. Đàn trưởng thành có thể chiếm nhiều tổ trên một cây hoặc trải sang nhiều cây gần nhau, nối với nhau bằng những đường kiến đi trên cành, trên dây leo. Kiến chúa thường nằm ở một tổ, còn các tổ khác chứa trứng, ấu trùng, nhộng và kiến thợ, như những khu nhà của cùng một thành phố.

Đội kéo: xích sống bằng thân kiến

Bắt đầu từ một con. Một kiến thợ đứng ở mép lá, vươn người ra, dùng hàm cắn lấy mép lá bên cạnh rồi kéo. Nếu lá gần và mềm, vài con đứng thành hàng cùng kéo là đủ khép mép lá lại.

Nối thân khi lá ở xa. Nếu khoảng cách xa hơn chiều dài một con, kiến thứ hai bám vào cuống bụng của con thứ nhất, con thứ ba bám vào con thứ hai, tạo thành một sợi xích lơ lửng cho tới khi đầu xích chạm được lá bên kia.

Nhiều xích song song. Thường có nhiều xích cùng kéo cạnh nhau. Lực chia đều cho nhiều con nên mỗi con không phải gánh quá sức, và một con buông ra thì xích bên cạnh vẫn giữ.

Rút ngắn xích dần. Khi mép lá tới gần, các con ở giữa xích lần lượt buông ra hoặc trèo lên, xích ngắn lại, lá càng khép sát.

Giữ nguyên tư thế rất lâu. Đội kéo phải đứng yên giữ lá cho tới khi đội dệt dán xong. Có lúc hàng chục con đứng im như những chiếc kẹp, một cảnh mà người quan sát lần đầu dễ tưởng là kiến chết.

Không ai chỉ huy, sao kiến biết kéo lá nào

Không có kiến đốc công nào chọn sẵn chiếc lá. Lúc bắt đầu, nhiều kiến thợ tản ra trên tán, mỗi con thử cắn và kéo một mép lá bất kỳ. Phần lớn các lần thử thất bại vì lá quá cứng hoặc quá xa. Nhưng khi một con kéo được mép lá nhúc nhích, những con đi ngang qua có xu hướng dừng lại kéo cùng. Càng nhiều con kéo, lá càng dịch, càng thu hút thêm con khác.

Đây là kiểu phản hồi dương mà các nhà nghiên cứu hành vi bầy đàn hay nhắc: thành công nhỏ kéo theo thêm người góp sức, còn chỗ không có tiến triển thì dần bị bỏ. Kiến vàng còn dùng tín hiệu mùi để gọi thêm đồng đội tới nơi có việc. Kết quả là sau một thời gian, nỗ lực của cả đàn dồn về đúng một hai chiếc lá dễ khép nhất, dù không con nào nhìn được toàn cảnh.

Cách làm này nghe có vẻ lãng phí vì nhiều lần thử hỏng, nhưng nó có ưu điểm lớn: đàn kiến tự thích nghi với mọi hình dạng cây, mọi kiểu lá, không cần bản thiết kế. Người làm robot bầy đàn và thuật toán tìm đường trên máy tính đã mượn đúng ý tưởng này.

Đội dệt: ấu trùng trở thành ống nhả tơ

Phần đáng nể nhất của công trình xảy ra khi mép lá đã khép. Trình tự quan sát được như sau:

  1. Kiến thợ đi vào tổ cũ, chọn những ấu trùng đã lớn, gần tới lúc hoá nhộng; chỉ ấu trùng giai đoạn này mới có tuyến tơ phát triển đủ.
  2. Kiến ngậm nhẹ ấu trùng bằng hàm, mang ra chỗ mép lá đang được giữ.
  3. Kiến chạm râu lên ấu trùng hoặc ép khẽ, và ấu trùng bắt đầu nhả một sợi tơ mảnh từ phần đầu.
  4. Kiến đưa ấu trùng chạm vào mép lá này, rồi chuyển sang mép lá kia, qua lại nhiều lần như con thoi trên khung cửi.
  5. Các sợi tơ chồng lên nhau tạo thành một tấm lưới, rồi thành một lớp màng trắng dán chặt hai mép lá.
  6. Khi ấu trùng cạn tơ, kiến mang nó về và đổi một ấu trùng khác; đội kéo chỉ buông lá khi mối dán đủ chắc.

Đây là một trong rất ít trường hợp trong giới động vật mà một cá thể dùng cá thể khác cùng loài làm dụng cụ. Kiến trưởng thành không có tơ, ấu trùng có tơ nhưng không đi được; hai bên ghép lại thành một cái máy dệt hoàn chỉnh.

Ấu trùng đã cho đi những gì

Ở nhiều loài kiến khác, ấu trùng cuối kỳ nhả tơ để tự cuộn mình trong một cái kén trước khi hoá nhộng. Kén là lớp áo bảo vệ riêng của nó. Ở kiến vàng, phần lớn lượng tơ ấy được dùng cho tổ chung, và nhộng kiến vàng thường không có kén đầy đủ như các loài kiến làm kén khác.

Nói cách khác, ấu trùng góp phần vật liệu lẽ ra dành cho bản thân để xây nhà cho cả đàn. Với một đàn kiến, nơi các cá thể thợ đều là chị em và không tự sinh sản, sự "hi sinh" này hợp lý về mặt tiến hoá: cái lợi cho cả tổ cũng là cái lợi cho bộ gen chung mà từng con mang.

Chi tiết này còn giải thích vì sao kiến vàng chỉ dựng tổ mới khi đàn có nhiều ấu trùng lớn. Mùa nào đàn ít ấu trùng, việc mở rộng tổ chậm lại; tổ cũ bị hư hỏng thì được vá bằng những lượt tơ nhỏ. Người quan sát thấy kiến kéo lá mạnh nhất vào giai đoạn đàn đang phát triển, thường trong mùa mưa khi cây ra nhiều lá non và côn trùng làm mồi dồi dào.

Bốn kiểu dùng tơ trong tự nhiên

Tơ là vật liệu nhiều loài cùng dùng, nhưng cách dùng khác nhau rất xa. Đặt kiến vàng cạnh vài "đồng nghiệp" cho dễ thấy cái độc đáo:

LoàiAi nhả tơDùng tơ thế nào
Kiến vàngẤu trùng, không phải kiến trưởng thànhKiến thợ cầm ấu trùng làm con thoi dán lá thành tổ chung
NhệnChính con nhện trưởng thànhGiăng lưới bắt mồi, làm dây an toàn, bọc trứng
TằmSâu tằm ở cuối giai đoạn sâuTự quấn kén cho mình hoá nhộng
Chim chích bôngKhông nhả tơ, đi gom tơ nhệnXâu tơ qua lỗ trên lá làm mũi khâu

Cùng là tổ làm bằng lá sống dán lại, nhưng tổ kiến vàng to hơn tổ chích bông nhiều, mối dán là một lớp màng tơ liên tục thay vì những mũi rời, và luôn có kiến canh giữ. Nếu thấy một túi lá trên cây mà không có con kiến nào, nhiều khả năng đó là tổ chim hoặc lá bị sâu cuốn.

Nhà vườn dùng kiến vàng giữ cây ra sao

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà vườn trồng cam, quýt, bưởi, xoài nuôi giữ kiến vàng trên cây thay cho một phần thuốc trừ sâu. Cách làm này được coi là một trong những ví dụ lâu đời nhất về dùng thiên địch trong nông nghiệp. Những điểm chính:

  • Kiến vàng săn rất nhiều loại sâu, bọ xít, rầy trên tán cây, và xua đuổi những côn trùng đến chích trái.
  • Nhà vườn nối các cây bằng dây hoặc thanh tre để kiến đi lại giữa các tán, giúp một đàn phủ được nhiều cây.
  • Khi dùng kiến vàng, phải hạn chế phun thuốc trừ sâu phổ rộng, vì thuốc diệt luôn cả kiến.
  • Nhược điểm: kiến vàng cũng chăm sóc rệp sáp, rệp muội để lấy mật, nên cần theo dõi mật độ rệp; người hái trái phải quen với chuyện bị cắn.
  • Mùa khô, nhà vườn có thể cho kiến thêm thức ăn để đàn không bỏ đi, nhưng đây là kinh nghiệm địa phương, khác nhau tuỳ vườn.

Kiến vàng có mặt tự nhiên ở nhiều vùng rừng thưa, vườn cây khắp Việt Nam. Việc giữ chúng trong vườn là tận dụng một loài đã sống sẵn ở đó, không phải đưa loài lạ vào. Nếu bạn có vườn cây ăn quả, giữ lại một vài tổ kiến vàng thay vì đốt bỏ có khi lại là lựa chọn hay.

Đứng xem kiến dựng tổ mà không bị cắn

Thời điểm dễ thấy kiến kéo lá là sáng sớm hoặc chiều mát trong mùa mưa, trên những cành có lá non mềm. Gợi ý cho nhóm học sinh hay gia đình đi vườn:

  • Mặc áo dài tay, đội mũ; kiến vàng hay rơi từ trên tán xuống cổ áo.
  • Đứng cách cành có tổ khoảng một sải tay, không lay cành, không thổi hơi vào tổ; hơi thở và rung động khiến kiến lao ra tấn công.
  • Tìm những chỗ có lá đang khép dở với hàng kiến đứng im giữ mép: đó là công trường.
  • Dùng kính lúp hoặc điện thoại chế độ chụp cận cảnh để thấy kiến ngậm ấu trùng trắng đưa qua lại.
  • Nếu bị cắn, gỡ kiến ra, rửa vết cắn bằng nước sạch; phần lớn chỉ đau rát một lúc.
  • Không phá tổ để xem bên trong, không bắt kiến về nuôi; đàn kiến cần cả cây và các tổ phụ để tồn tại.

Một bài tập hay cho bé lớp 5: vẽ lại cảnh xích kiến kéo lá, đánh số các con trong xích, rồi tự hỏi nếu một con giữa xích buông ra thì chuyện gì xảy ra. Câu trả lời dẫn tới ý tưởng chia lực và dự phòng mà kỹ sư cầu đường vẫn dùng.

Câu hỏi thường gặp

Kiến vàng có tự nhả tơ được không?

Kiến vàng trưởng thành không nhả tơ. Chỉ ấu trùng giai đoạn cuối có tuyến tơ, và kiến thợ cầm ấu trùng đưa qua lại giữa hai mép lá để tơ dán lá thành vách tổ.

Một đàn kiến vàng có bao nhiêu tổ?

Một đàn trưởng thành thường có nhiều tổ trên một hoặc nhiều cây gần nhau, nối bằng đường kiến đi. Kiến chúa ở một tổ, các tổ khác chứa trứng, ấu trùng, nhộng và kiến thợ.

Kiến vàng có hại cho cây ăn quả không?

Nhìn chung có lợi hơn có hại: kiến vàng săn nhiều loại sâu, bọ xít, rầy. Nhược điểm là chúng chăm rệp sáp, rệp muội để lấy mật và cắn người hái trái, nên nhà vườn cần theo dõi.

Bị kiến vàng cắn có nguy hiểm không?

Thường không nguy hiểm, chỉ đau rát vì kiến cắn rồi xịt axit formic vào vết thương. Rửa sạch là đủ. Người có cơ địa dị ứng hoặc bị cắn rất nhiều chỗ nên đi khám.

Vì sao kiến vàng phải kết thành chuỗi?

Khi lá cần kéo ở xa hơn chiều dài một con, kiến bám nối vào nhau thành xích để vươn tới. Nhiều xích song song chia lực, rút ngắn dần để khép mép lá lại.

Có nên đốt tổ kiến vàng trong vườn nhà không?

Không nên đốt bừa. Kiến vàng giúp giữ cây khỏi nhiều loại sâu. Nếu tổ ở ngay lối đi hay chỗ trẻ chơi, có thể tỉa riêng cành đó vào lúc chiều mát thay vì đốt cả tán cây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138